Shól jáne kúreskerlik rýh

Poezııa áleminiń qashanda kúrdeli bolyp keletindigine búgingi aqyndarymyzdyń jańa tý­yndylaryn oqyǵan saıyn kóziń jete túsken­deı bolady. Osyǵan oraı, Sh.Sarıevtyń “Shól dalanyń ulymyn” jyr jınaǵy oqyrmandy qandaı oılarǵa jeteleıtinine sál kóńil bólip kórelik. Shómishbaı Sarıev – oqyrman jurtshy­lyqqa ǵana emes, tyńdarman qaýymǵa da jaqsy tanys esim. Keıbir tyńdarman bul aqyndy tek biryńǵaı án óleńderiniń mátinderin ǵana jazatyn, shyǵarmashylyq jumysyn tek sol baǵytta ǵana óristetetin aqyn dep paıymdaıdy. Oǵan sebep, aqynnyń dybystyq jáne beıne aqparat quraldary arqyly taratylyp jatatyn talaı án mátinderiniń avtory bolyp tabyla­tyndyǵynda jatsa kerek. Qalamynan týyndaǵan jyr joldary án shyǵarýǵa suranyp turatyn aqyn – baqytty aqyn. Bul shyǵarmashylyq qubylystyń ózi qıystyryp ákelip kúshpen dáleldeýdi qajet etpeıtin shynaıy darynnyń belgisi ekendigi sózsiz. Kompozıtor qaýymnyń estetıkalyq tal­ǵamy qashanda joǵary ekendigine kózjum­baılyqpen qaraýǵa bolmaıtynyn eskersek, Sh.Sarıev óleńderiniń poetıkalyq bolmysy, maǵynasy men sózderdiń ishki úılesimi, yrǵaqtylyǵy sondaı ortaq talǵamnan tabylyp jatady dep tujyrymdaýǵa ábden bolarlyq. Biraq, soǵan qaramastan, Sh.Sarıevtyń atalǵan jınaǵyndaǵy qatardaǵy jyr jol­darynyń bıik kórkemdik órede jazylýymen, qulaqqa tanys án mátinderinen eshqandaı da kem emes ekendigi kóńil burǵyzady. Kitap “Shól dalanyń ulymyn”, “Áıel... áıel... áıel...”, “Nazarbaı qoıdym atyńdy...” jáne “Jahan­­daǵy jalǵyz úı...” atty tórt bólimnen turady. Ár bólimge belgili bir taqyrypty nemese taqyryptary sabaqtas ómir qyrlaryn jyr tilimen beıneleýge qurylǵan. Kitaptyń birinshi bólimin “Shól patshasy” dep atasa da bolǵandaı eken. О́ıtkeni mundaǵy óleńderdiń barlyǵy shól degen uǵymnyń tóńireginde oı tarqatady, onyń adam ómirinde alatyn orny jaıynda syr terbeıdi. Ádette shóldiń adam ómirinde alatyn oryny men onyń qabyldaýyndaǵy bolmys-bitimi, tabıǵaty týrasynda bas qatyra bermeıtinimiz ras. Ádette “shól” sózi adam qabyldaýynda teris emosııaly tuıyq túısik týǵyzady. Bul sózdi aıtsaq boldy, sazaryp jatqan sheksiz ólke, tirshiliksiz shól elesteıdi. Shóldi ólkege tap bolǵan adam dúnıeniń úzirinen baz keship, eki qolyn tóbesine qoıyp áldeqaıda beze jónelgisi keletindeı kúıge tap bolady. Qaradan qarap eriniń kezerip, bir urttam sýǵa zar bolǵandaı táýeldi kúı keshesiń. Bir aýyz sózben aıtqanda, “shól” sózi – “tirshilik” uǵymynyń antonımi. Sóıtip, siz endi shól dalaǵa basqasha kózben qaraı bastaısyz. Biz atyn estigennen keıin-aq, qaradaı úrkip, ishteı shoshynyp úlgirgen shól degenińiz, múldem qorqynyshty emes eken. Qorqynyshty bolýy bylaı tursyn, kerisinshe, adamnyń janyna jaıly, alýan sıpatty kóńil kúıge túsiretin fılosofııalyq orta eken, kóńilińdi terbetip, janyńdy tolǵandyratyn estetıkalyq bıiktik eken, ishki dúnıeńe sebezgilep qushtarlyq nuryn quıatyn, mynaý jaryq dúnıege ińkár etip jeteleıtin rýhanı qýattyń kózi eken; shól degenińiz – únsiz ǵana shyrqalyp jatqan án, kóńilge kóktem shýaǵyn quıǵan, janaryńdy jasqap, jan dúnıeńdi jaıly sezimge bóleıtin sán eken; Shól degenińiz – adam balasy syr-sıpatyn birden uǵyp bolmas, shet-shegine ońaıshylyqpen shyǵyp bolmas qupııa álem eken. Aıdyny júregimdi terbep óter, Kóńilim aqqý júzgen kól dep óter, Bir shólim basylsa da, shól dalada, Bir basylmaı mahabbat shóldep óter. Osynaý poezııalyq shashýlardy oqyp shyq­qan oqyrman endi budan bylaı shólden qoryq­paıtyn, meńireý qushaǵyna tap bola ketse de, qaradan qarap toryqpaıtyn bolady. Toryq­qanyńyz ne, birazdan keıin osy shól dalany jaqsy kórip, tipti shólsiz ómir súre almaı­tyndaı oǵan ǵashyq bolyp qalýy da ǵajap emes. Aqyn shóldiń qandaı erekshelikteri, adam balasyna unaıtyn nendeı tamasha qasıetteri bar ekendigin kórkemdik kestesimen dáleldeıdi jáne sol qasıetterdiń artyqshylyqtaryn este­tıkalyq oılarmen tııanaqtaýǵa kúsh salady. Aqyn­­nyń bul aradaǵy tujyrymynyń myq­ty­lyǵy da sol dálelderdiń kórkemdik qısynynda, Shól dalamen birge jasar jyrymyn, Shól dalada qymbat bulaq, tunyǵym. Oıǵa shomǵan tereń dana qumdary, Uly Dala – Shól dalanyń ulymyn, – deıdi aqyn so­ńynda. Shólde bizdiń jan dúnıemiz qalaıtyn jaı­ly qasıetterdiń basym bóligi bar eken, tek ony kóre biletin kóz kerek, qalyń jurtshylyqtyń sanasyna jetkize biletin kórkem sóz kerek eken. Aqynnyń artyqshylyǵy sol júrekke jet­kize alatyn kiltti taba bilýinde, taýyp qana qoımaı, oqyrman qolyna ustatqyza bilýinde desek, qısyndyraq. Ras, shól dalada ómir sú­rýdiń qıyndyǵyn aqyn umytpaıdy, múlde esi­nen shyǵaryp almaıdy, oqyrman esine qaı­ta­laı salyp otyrýǵa beıim. Tek sol qıyndyqpen kúrese bilýge, tipti kerek bolsa, sol qıyn­dyq­ty kórmeýge úndeıdi, adamnyń ishki kúreskerlik rýhyn qaırap, tyń kózqarasty tanýǵa umtylys jasaıdy. Shól daladan bastalǵan boıdaǵy shól búkil­adamzattyq problemalarmen astasyp, búkil shólirkeýdiń túrlerin ashyp kórsetedi. Aqyn tek bir jutym sýǵa ǵana shóldep qoımapty, onyń shóldeýiniń áleýmettik astary áldeqaıda aýqymdy eken. Adamdardyń shapaǵatyna shóldedim, Has sulýdyń mahabbatyna shóldedim... Sýǵa emes, jyly sózge shóldedim, Ulaǵatty uly sózge shóldedim... – deıdi aqyn. Osynaý shólirkeýdiń ádepki kózi báribir qalaı bolǵan kúnde de aqyn ózi týyp-ósken shól daladan bastaý alǵany taǵy da shyn­dyq. Endeshe ómirdiń qadir-qasıetin túsindirgen shólge degen alǵystan basqa aıtary bolmasa kerek. Qazaq jeriniń jetpis paıyzdan astamy shól jáne shóleıt ólkeler bolyp kelse, aqynnyń bul fılosofııasy kez-kelgen qazaq balasynyń janyna jaqyn ekendigi jáne ras. Bir basylmas shólge battym tereńnen, Keýdem osy shól gúline bólengen. Sapar keship, jer-jahandy aralap, Jer betinde shóldeýmenen kelem men. Mine, shól fılosofııasynan týyndaıtyn taǵy bir naqty tujyrym. Tipti sýly-nýly jerde týyp-ósken jannyń ózine de jaqyn qubylys, tirshilik shyndyǵy. Kórkemóner týyndysyn ómirge ákelgen avtorlar kóbinese óz oılaryn tutynýshyǵa, ıaǵnı, kórermenge, oqyrmanǵa nemese tyńdar­manǵa tańbaıdy, óz fılosofııasyn usynýmen shektelip, ári qaraı óziń túıin jasa degen usta­nymǵa boı aldyrady. Biz óleńderiniń tabıǵa­tyna úńilip otyrǵan aqyn olaı emes, óziniń tapqan estetıkalyq-fılosofııalyq jańalyǵyn oqyrmanǵa tańýǵa beıim, biraq ol bul amalyn kúshtep tańýdyń arqasynda júzege asyrmaıdy, poezııadaǵy ońtaıly qural estetıkalyq qýattyń kózin utymdylyqpen paıdalanady. Kitaptaǵy nazar aýdaratyn jaǵdaıattyń biri osy. Shýaqty jyrlardy oqı kele birazdan keıin sol jyrlardyń kórkemdik álemine qalaı enip ketkenińdi, qalaısha sol álemge tutqyn bolyp, aqyn sózin sóılep qalǵanyńdy baı­qamaı qalasyń. Tipti sanańda sol jyrlardaǵy kórkem paıymdaýlarda tıtimdeı jańsaqtyq bolýy yqtımal-aý, teris úlgiler bar-aý degen kúdiktiń elesi de bolmaıdy. Tek baıyrqa­laı­tynyń – sol aqyn ustanymynan aýytqyǵyń kelmeıtini, áldeqandaı estetıkalyq túısikke baı­lanyp, onyń aýanymen ilese bergiń keletin­digi. Aldy-artyn asyqpaı oılap alatyn esti oqyrmannyń ózi sálden keıin áljýaz pende bolyp, óziniń tutqynǵa aınala bastaǵanyn ań­damaı qalýy da ǵajap emes. Jaı tutqyn emes, sezimniń tutqynyna, qushaǵyna bir túsirse, qaıtadan ońaıshylyqpen shyǵara qoımaıtyn estetıkalyq bolmystyń tutqynyna. Jandy órtenip júregim janǵanynsha, Qaqtym qanat qanatym talǵanynsha. Men, ólmeımin, ómirde, Men tirimin Jer betinde bir qazaq qalǵanynsha! – deıdi Shómishbaı Sarıev. Sóz túıinin aqyn týraly abzal aǵalarynyń oı-baılamdarymen jasasaq deımin. “...Aqynǵa sát sapar tileımiz. Asyqpa, Shómishbaı, boldym-toldym eken dep esh ýaqytta da masyqpa. Aqyn ómir boıy oqýǵa, ósýge mindetti, biz jetpegenge sen jet deımiz”, – dese abyz aqyn Ábdilda Tájibaev, “Sh.Sa­rıev óz talant-darynyna senimmen qaraıdy. Onyń jaqsy jyrlary sulýlyqty se­ziný arqyly týyndaıdy dep bilem, bul talant ıe­sine ǵana tán qasıet der edim”, – dep aǵynan jarylypty qara sózdiń has sheberi Ánýar Álimjanov. Al qazaq synynyń sardary Muhamedjan Qarataev: “Shómishbaı Sarıevtyń óleńderi tabıǵat, ómir sýretterin estetıkalyq talǵamda qabyldaýymen, lırıkalyq keıipkerleriniń ári shynaıylyǵymen, ári qarapaıymdylyǵymen baýraıdy”, – deıdi. Nurdáýlet AQYSh, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty, M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń bólim meńgerýshisi.