“Sibirdiń qurmetti aqsaqaly”

Prezıdenttik mádenıet ortalyǵynda belgili saıahat­tanýshy, Ortalyq Azııa, Sibir, Qazaqstan halyqtarynyń tarıhyn, folkloryn zertteýshi-etnograf ǵalym Grı­gorıı Nıkolaevıch Potanınniń 175 jyldyq mereıtoıyna arnalǵan “Jumbaǵyna Azııanyń úńilgen” ádebı-mýzykalyq keshi ótti. Keshti sóz sóılep ashqan Mádenıet mınıstri Muhtar Qul-Muhammed G.Potanınniń qazaq halqyna sińirgen eńbegin naqty mysaldarmen dáıektep, Qazaq­stan­da onyń aıaǵynyń izi qalmaǵan birde-bir jer joq dese bol­ǵandaıyn, folklorlyq muralar men halyq aýyz áde­bıetiniń áıgili nusqalaryn talmaı izdeýde, halqymyzdyń salt-dástúri men ádet-ǵuryptaryn zerdelep, Shyǵys jáne Eýropa ǵalymdarynyń sırek kezdesetin eńbekterin tynbaı zertteýde ol atqarǵan istiń orny qashanda bıik bolyp qala beretinin áńgimeledi. Ádebı-mýzykalyq keshti Reseı Federasııasynyń Qazaqstandaǵy Tótenshe jáne ókiletti elshisi M.Bocharnıkov kelip tamashalady. Grıgorıı Potanın esimi kúlli Qazaq dalasyna tanys desek, qate aıtpaımyz. Pavlodar oblysynyń Iаmyshevo aýylynda dúnıege kelgen jıhanger ǵalymnyń aty qazaqtyń aǵartýshy ǵalymy Shoqan Ýálıha­novtyń esimimen egiz uǵymǵa aına­lyp ketkeli qashan. О́ıtkeni 1845-1852 jyldary Ombydaǵy kadet kor­pýsynda ekeýi birge oqyp, óle-ól­genshe bir-birimen jaqyn dos bo­lyp ótken. Omby oblystyq mura­ǵatynda birge jumys jasap, qazaq halqy jónindegi tarıhı-etno­gra­fııalyq ádebıetterdi zerttegen. 1853-58 jyldary Sibirde áskerı qyzmette bolǵan. 1859-61 jyldary Peterbýrg ýnıversıtetiniń fızıka-matematıka fakýltetiniń jaraty­lystaný bóliminde oqyǵan. Sibir men Ortalyq Azııanyń az zerttel­gen aýdandarynyń geografııasy, etnografııasy, folklory, botanı­kasy men ekonomıkasy jóninde de­rek­ter jınaý maqsatymen 1876 jyl­­dan bastap birqatar saıahattar ja­saǵan. Soltústik-Batys Mońǵo­lııa­ǵa, Úlken Hınganǵa, Zabaıkale, Altaı men Qazaqstanǵa (Baıanaýyl, Syrymbet, Zaısan, Tarbaǵataı) eks­pe­dısııalary barysynda baǵa jetpes tarıhı qundylyqtarǵa kezikti. Qazaq halqynyń ańyzdary men ertegileri jaıynda derekter jınap, kitap jazdy. 1884 jyly Abaı Qunanbaev Grıgorıı Pota­nın­ge “Qozy Kórpesh – Baıan sulý” poemasynyń qoljazbasyn syı­ǵa tartty degen derektiń ózi ǵa­lymnyń qazaq folkloryna qan­sha­lyq mańyz bergenin ańǵart­­q­an­daı. Al Alashtyń ardaqtylary Po­tanınmen ózara tyǵyz qarym-qa­ty­nasta bolmasa, Mirjaqyp Dýlatov ony “Sibirdiń qurmetti aqsaqaly” der me edi?! Artyna 235 kitap pen ǵylymı maqalalar jazyp qaldyrǵan ǵalym kezinde Shoqan Ýálıhanovtyń ǵy­lymı eńbekterin jarııalaýǵa ba­rynsha atsalysqanyn, Batys Sibir­diń mádenı jáne qoǵamdyq ómirine belsene aralasyp, mektepter, áıel­der kýrsyn, murajaılar ashýǵa qa­tysqanyn, jalpy túrki tildes ha­lyqtardyń aýyz ádebıetin jınap, “Qazaqtardyń jáne altaılyq­tar­dyń ańyzdary, ańyz-áńgimeleri jáne ertegileri” atty eńbek jazǵa­nyn, osynaý geografııalyq ozyq eń­­­­bekteri úshin ony Orys geo­gra­fııa qoǵamy 1886 jyly Úlken Kons­­­­tantınov medalimen mara­pat­ta­­ǵanyn, Potanın esimimen Nan­­shan taýyndaǵy jota, Mońǵol Altaıyndaǵy muzdaq atalǵanyn, odan da bergige jyljysaq, Álıhan Bókeıhanov, Mirjaqyp Dýlatov, Musa Shormanov, Álimhan Ermekov jáne Jaqyp Aqpaev syndy qazaq­tyń aıtýly azamattarymen arala­s­yp turǵanyn kesh barysynda sah­nalyq kórinister shynaıy baıandap, sol kezeńder sazy tartyldy. Ǵa­lymnyń ómiri men shyǵarma­shy­ly­ǵyna arnap derekti fılm ázir­lenýi, qalalyq orys drama teatry ártisteriniń oryndaýynda qoljaz­balarynan úzindiler oqylýy, kórme zalynda Pavlodar oblystyq ta­rı­hı-ólketaný murajaıynyń Po­tanın taǵylymdarynan tarıhı já­digerlerdi tamashalatýy áıgili saıa­hatshynyń mereıtoıyna ájeptáýir daıyndyqtar jasalyp jatqanyn ańǵartty. Erlan Tórebaı, Berik Omarov, Elena Fedıakına, Jánibek Saparov, Marat Núkeev, Alekseı Ef­remenko, Stanıslav Gasaev, Qa­ra­kóz Ábdisháripova, Erkebulan Qaı­nazarov, Ramzat Balakıshev, Ma­dına Adamova, Aızat Qara­be­ko­va syndy óner tarlandary ádebı keshti ánmen, jyrmen ádiptedi. Ushy-qıyrsyz qazaq dalasynda ush­an-teńiz jaýharǵa kenelip, qalt­qy­syz eńbek etken aıaýly tulǵaǵa ar­nal­­ǵan shara munymen aıaqtal­maı­dy, mereıtoı ármen qaraı Pav­lo­darda jalǵaspaq, respýblıkanyń barlyq mektepterinde ǵalymdy eske alý keshteri, tarıhı-poetık­a­lyq sabaqtar ótpek, al keler jyly Mádenıet mınıstrligi Potanın shy­ǵarmalaryn jıystyryp, jańa­dan jınaǵyn basyp shyǵarýdy jos­parlap otyr. Ǵalym eńbekterin jań­­ǵyrtý arqyly san ǵasyrdan be­ri kele jatqan qymbat qazyna qaı­ta túlep, halqymen qapysyz qaýy­shady degen senimdi selkeýsiz serik eteıik. Qarashash TOQSANBAI. -------------------------- Sýretterdi túsirgen Orynbaı BALMURAT.