Qyr-syry mol konsýldyq qyzmetti jete meńgergen

Bolatbek Qapanuly jaıly bir úzik syr 1966 jyldyń jazy. Ulan aýdanynyń Shymqora aýylyna kóship kelgen jasóspirimniń jan-jaǵyna jaltaqtaı qarap, dos-jarandar izdeıtini belgili. Jat jerdi jersinbeı júrgen kezimde meni orta boıly, ashań júzdi bala jigit ózine jaqyn tartyp, ózimen birge oqıtyn synyptastarymen tanystyrdy. Bir tańqalǵanym, jańa tanysymnyń eki birdeı esimi bar eken. Qurdastary Sovet dese, ustazdary Bolatbek dep ataıdy, onyń syryn artynan bildik, sóıtse, áke-sheshesi Sovet dep atap ketipti. Sol kezden bastap Bolat­­bek ekeýmizdiń dostyǵymyz nyǵaı­yp, qarapaıym, pysyq, kez kelgen iske uqypty jigitpen qarym-qa­tynasamyz jalǵasa berdi. Shymqoradaǵy Jambyl atyn­daǵy mektepti bitirgen Bókeń al­ǵash­qy eńbek jolyn О́skemen kó­lik jóndeý zaýytynda tokar bo­lyp bastaıdy. Keler jyly О́ske­men pedagogıkalyq ınstıtýtynyń hımııa-bıologııa fakýltetine oqý­ǵa túsedi. Instıtýt qabyrǵasynda júrgen kezdiń ózinde qoǵamdyq ju­mystarǵa belsene aralasady. 1970 jyldyń jazynda joǵary oqý or­ny janynan qurylǵan “Araı” atty stýdenttik qurylys otrıady­nyń komandıri Bolatbek Qapan­uly basqarǵan jalyn jigitter Katonqaraǵaı aýdanynda mal qoralaryn, malshylardyń turǵyn úıin salyp berdi. Tarbaǵataı aýda­nynyń “Qazaqstan” keńsharynda da qarqyndy eńbek etip, aýdanda eńbek etip jatqan qurylys otrıad­tary arasynda birinshi oryndy ıelengen. Qatarynan úsh jyl boıy Bolatbektiń jigitteri oblys aı­maqtarynda ondaǵan ǵı­mara­t­tar­dyń salynýyna muryndyq boldy. “Dostar” atty qurylys otrıady Katonqaraǵaı aýdanynyń Chernov aýylynda sandaǵan úılerdi tur­ǵyz­dy. Qazir de sol úılerdiń mań­daı­shasyna jazylǵan “Dostar” degen jazý alystan menmundalaıdy. Jo­ǵary oqý ornyn támamdaǵan soń Bolatbek Imanǵalıev jolda­ma­men osy aýdannyń Chernov aýy­lyn­daǵy orta mektepte oqý­shy­lar­dyń mektepten tys tárbıe ju­my­sy­nyń uıymdastyrýshysy bolyp eńbek jolyn bastaıdy. Qashan da tynym tappaıtyn izdengish, jas mek­teptiń joǵary synyp oqýshy­la­rynan qurylys otrıadyn uıym­dastyrady. Býyny bekip, buǵanasy qatpaǵan balalardyń densaýly­ǵy­na zııan dep otrıadtyń qurylýyna qarsy bolǵandar da tabylmaı qal­ǵan joq. Alaıda, isker, jas oı eńbegi men dene eńbeginiń adamnyń sergek bolyp, oqýdy da tamasha oqı­tynyn ispen dáleldedi. Izden­gish, bilikti jas kózge túsip, ol aý­dandyq komsomol komıtetiniń ek­in­shi hatshysy qyzmetine shaqy­ryl­dy. Artynsha, biraz ýaqyttan keıin birinshi hatshy qyzmetine jo­ǵarylatyldy. Ol kezde aýdan­dyq partııa komıteti uıymdastyrý bóliminiń meńgerýshisi qyzmeti iri laýazym bolatyn. Búkil aýdannyń kadrlaryn daıyndaý jáne irikteý ońaı sharýa bolmasa kerek. Jasy otyzǵa da tolmaǵan B. Imanǵalıev Katonqaraǵaı aýdanynda atqa­ryl­ǵan kóptegen ıgilikti isterdiń uı­ytqysy bola bildi. Partııa, komsomol qyzmetinde ysylǵan jas kózge túsip, dıplo­matııalyq akademııany bitirgen soń, Syrtqy ister mınıstr­li­ginde jaýapty qyzmetter atqa­rady. Moń­ǵolııa men Qytaı Halyq Respýblıkasynyń elshilikterinde de ilkimdiligimen kózge túsedi. Qy­taı, mońǵol tilderin jap-jaqsy úı­renip alady. Bilim mınıs­tr­li­ginde de laýazymdy qyzmetke ıe bo­lady. Al 1999 jyldan bastap Shy­­ǵys Qazaqstan oblysy ákimi­niń syrtqy ekonomıkalyq baıla­nys­tar jónindegi keńesshisi qyz­me­tin atqaryp keledi. – Elshi men konsýldyq qyz­met­tiń ara-qatynasyn ajyrata al­maýy­myz múmkin. Al shyn máninde bul qyzmetter uqsas. Elshi mem­le­ketimiz ben halqymyzdyń shetel­der­­degi abyroıy men kórki, na­my­sy deýge ábden keledi. Bilim men ádeptilik, saıası sezim men ustam­dy­lyqtyń qatar bolýy, syn sát­terde óziniń jaqsy qasıetterimen kórine bilýi keıde úlken máse­lelerdiń sheshimin tabýyna yqpal jasaýy da múmkin. Ádette elshini Elbasy taǵaıyndaıdy. Al kon­sýlǵa kelsek, ol shetelder men ózi­mizde jumys atqaratyn dıploma­tııalyq qyzmetker sanatynda. Kon­sýl shtattyq nemese kásip­ker­lik jáne shtattan tys, tipti qur­metti dep eki túrge bólinedi. Keı­ingisine shetel azamattary da ta­ǵaı­yndalýy múmkin. Mynany bil­gen­niń artyqshylyǵy joq. Kon­sýl­­dyq dárejeniń tórt toby bar (1963 jylǵy Vena konsýldyq qa­rym-qatynas konvensııasyna sáı­­kes). Olar: bas konsýl, konsýl, vı­­­se-konsýl jáne konsýldyq ag­ent­­ter. Konsýl shet memle­ket­ter­de an­­yqtalǵan konsýldyq aı­maq kó­­leminde ǵana jumysyn at­qa­­ra al­maq, – deıdi Bolatbek Qapanuly. Keler jyldyń qazanynda  Syrtqy ister mınıstrligi konsýl­dyq departamenti qyzmetiniń О́skemen qalasyndaǵy konsýldyq bólimshesiniń qurylǵanyna on jyl tolmaq. Shyraıly Shyǵysta atal­mysh qyzmet túriniń qurylýynda kóp maǵyna jatyr. Birinshiden, bul shekaralyq ólke, tústi metal­lýrgııa men ındýstrııasy damyǵan jerde alys-jaqyn eldermen saýda-sattyq jáne dıplomatııalyq qarym-qatynas jasaý ıgilikti is. Son­dyq­tan bolar, oblys ákimdigi konsýl­dyq­ty kurýǵa asa qyzyǵý­shylyq ta­nytqan. Sondyqtan bo­lar, qyzmet kabınetin jóndep, qajetti qural-jabdyqtardy, kólik te bergen. Elbasy N. Nazarbaevtyń eli­mizdiń syrtqy saıasatyn ekonom­ı­kalandyrý týraly nusqaýyn or­yndaý maqsatynda  SIM eli­mizdiń aımaqtarymen birigip, jumys isteýge kóńil bólýi jemisin berýde. О́skemendegi konsýldyq ótken jyly bir jarym myń adam­ǵa vıza ashqan. Jylyna osydan ǵana tórt mıllıon teńgedeı qarjy quıady eken. Bıyl jyl basynan 610 vızalyq qoldaý berilipti. Kon­sýldyqtyń О́skemen áýejaıynda da konsýldyq qosyny qyzmet kór­­setýde. Onyń jumysyn da úı­les­tirip otyrǵan Bolatbek Qapanuly. Ekinshi synypty keńesshi, dıplo­matııalyq laýazymy bar B. Iman­ǵalıev osy saladaǵy izdenisin jetildire bermek. “Kedendik odaqtyń birigip ju­mys isteýine baılanysty, bizdiń min­­­detimiz aýyrlaı túspek. Onyń ústine, kendi Altaı ortalyǵy týrızm ólkesine aınalatyn túri bar, demek, shetelden keletinder sany arta túspek”, – deıdi Bolatbek Qapanuly. Alpystyń asqaryna shyǵyp otyrǵan Boltabektiń jazý, syzýǵa degen qushtarlyǵy da quptarlyq. О́z ólkesin jyrlaýdan tynbaı kelgen azamat birde bizge bylaı dep syr shertken edi: “Arqaly jigitter qııalshyl bo­lady, ári tústi jıi kóredi. Áli esim­de. 1958 jyly ákem Qapan maǵan eki tiri qoıandy syılady. Men ony ósi­rýge umtyldym. Qos qoıandy ósirip, sanyn qyryqqa jetkizip mektepke syıladym. Ar­ty­nan mektep jany­nan qoıan fer­masyn uıymdastyr­dyq. Shaǵyn ǵana 20 úıli Myrzat aýlynyń us­tazy Shynjy Juma­qanov aǵamyz osy jaıly aýdandyq “Sosıalıs­tik maıdan” gazetine maqala jazyp jiberipti. Túsimde sol maqalany qo­lyma ustap alyp, ár úıdiń te­rezesin qaǵyp: “Shynjy aǵamnyń biz týraly jazǵan dúnıesin oqy­dyńdar ma?”, – dep súıinshi surap júrgende uıqydan oıanyp ketippin. Budan keıin jazýǵa degen qush­tarlyq oıandy”. Kindik qany tamǵan Ulan aý­danynyń 80 jyldyq mereıtoıy qar­sańynda Bolatbek Qapanuly­nyń uzaq jylǵy kózdiń maıyn taýysyp, tarıh qoınaýyna súńgip, muraǵat shańyna kómile otyryp, tapqan tyń jańalyqtary men sarǵaıǵan gazet qıyndylaryn al­dymyzǵa alyp kelgen eńbegi shyn máninde zor eńbek bolsa kerek. “Nárin, daryn, bárin bergen – týǵan jer” degen tarıhı-tanym­dyq, derekti roman júgin arqalap turǵan keń ólshemdi 700 bettik qundy eńbek kópshiliktiń joǵary baǵasyna ıe boldy. Negizinen al­ǵan­da bul eńbek Eginsý aýyldyq ok­rýginde dúnıege kelgen ataqty adam­dar, egemendi elimizdiń órken­de­ýine kóp eńbek sińirgen qara­paı­ym eńbek adamdary, zaman­das­ta­ry­myzdyń jarqyn beınesi, ata-ba­bamyzdyń salt-dástúrin qaster­leıtin parasatty, ımandy aýyl azamattarynyń beınesin somdaýǵa tyrysqan. Kitaptyń birinshi bóli­minde el bılegen bolys-bıler, batagóı babalar, ulaǵatty ustazdar, ǵalymdar men aqyn-jazýshylar jaıly qalam terbetilgen. Kezinde Ulan keńsharynyń ataǵy shyqqan. Ony basqarǵan azamattar týraly da kitaptar keńinen jazylǵan. 1937 jyldary qurban bolǵan bozdaqtar, keleshegi surapyl soǵystan týǵan jerge oralmaǵan aǵalar, tyń ıge­rýdegi erlik jasaǵan azamattar jó­ninde de maǵlumat bar. Akademık Zákı Ahmetov, Sársen Amanjolov, general Sháken Jumaǵulov, She­rı­ıaz­dan Eleýkenov, Kúlásh Qunan­taeva, Altaı Amanjolov, aqyn-ja­zýshylar Turǵazy Nuqaı, Músilim Qumarbekov, Serik Ǵabdollauly, taǵy basqalar jaıly derekter ki­tap­­tyń ajaryn ashyp tur. Shy­m­­qora aýylynda atalmysh kitaptyń tusaýkeseri bolǵan kezde jerles­teri Bolatbek Qapanulynyń uzaq jylǵy eńbegine razy bolyp, aq batasyn berdi. – Uly Jeńistiń 65 jyldyǵyna B.Imanǵalıev laıyqty tartý jasady. Keńes Odaǵynyń Batyry Tólegen Toqtarov týraly estelik kitabyn ustazy Sıezhan Qudabaev ekeýi shyǵaryp, oqyrmandaryna usyndy. “Anamdaı álpeshtegen as­qar Altaı” atty jınaǵy basýǵa ázir tur. Bul kitaptyń jazylýy­nyń ózindik syry bar. “Eýra­zııa­nyń kindigi, kók túrikterdiń altyn mekeni, qasıetti О́r Altaıdyń tórinde eńbek etken jyldar meniń qanatymdy qataıtty, sol óńirdegi asyl azamattar álpeshtep, ómirdiń ótkelderinen abyroıymen ótýime barlyq jaǵdaıdy jasady. Katon­qaraǵaıdan shyqqan qazaqtyń mar­qasqa jazýshylary Qalıhan Ys­qaqov, Oralhan Bókeı, Álibek As­qarov, Dıdahmet Áshimhan, taǵy bas­qalardyń týǵan mekeni jaıly jazǵan shyǵarmalary qandaı ómir­sheń deseńizshi, – dep aǵynan ja­rylady Bolatbek Qapanuly. Jaqynda konsýl Bolatbek Qa­panuly Katonqaraǵaı aýdanynyń ákimi Arman Bekbosynov pen aýdandyq máslıhat hatshysy Dúı­sen Bralınovtan jedelhat aldy. Onda B.Imanǵalıevtyń aýdanda at­qarǵan kóp jylǵy eńbegine laı­yqty baǵa berilip, mereıtoıy qar­sańynda Katonqaraǵaı aýdanynyń qurmetti azamaty ataǵy berilýimen qut­­­­tyqtapty. Nesi bar, alǵys ar­qa­laǵan azamattyń eńbegi eskerilip jatsa, ol qurmetke laıyq bolǵany da. Ońdasyn ELÝBAI. О́skemen.