Farıda ShÁRIPOVA

Qazaq mádenıeti men óneri aýyr qazaǵa ushyrady. Asa kórnekti talant ıesi Farıda Sháripova 74 jasqa qaraǵan shaǵynda dúnıe saldy. Farıda Sháripova 1936 jylǵy 16 jeltoqsanda Qytaı Halyq Respýblıkasynyń Sháýeshek qalasynda dúnıege keldi. Qytaı kınostýdııasy túsirgen “Hasen-Jámıla” kórkem fılminde basty róldi oryndap, ónerimen tanylǵan ol 1955 jyly atamekeni Qazaqstanǵa oraldy. 1959 jyly Qurmanǵazy atyndaǵy Almaty memle­kettik konserva­torııasyn bitirip, M.Áýezov atyndaǵy Qazaq akademııalyq drama teatryna qabyldandy. Jarty ǵasyrdan astam ýaqyt boıy osy teatrda úzdiksiz óner kórsetti. Sah­nada qazaq jáne álem klassıkteriniń dramalyq týyn­dy­larynda, osy zamanǵy qoıylymdarda basty rólderdi sheber­likpen oryndap, ulttyq teatr óneriniń jańa sapalyq bıikke kóterilýine úlken úles qosty. M.Áýezovtiń “Aıman-Shol­pa­nynda” Sholpan, “Abaıyn­­­da” Ajar, “Qara qypshaq Qo­by­lan­dysynda” Qarlyǵa, “Eńlik-Kebeginde” Eńlik, “Karagózinde” Qaragóz, Ǵ.Músirepovtiń “Qozy Kórpesh-Baıan sulýynda” Baıan, Á.Nurpeıi­­­sovtiń “Qan men terinde” Aqbala, T.Ahta­novtyń “Boranynda” Jańyl, Sh.Aıt­matovtyń “Jámı­lasynda” Jámıla, “Ana – Jer-ana­­synda” Tolǵanaı, Q.Muha­medjanov pen Sh.Aıtmatov­tyń “Kóktóbedegi kezdesýinde” Gúljan men Aısha, Q.Mu­ha­medjanovtyń “Biz perishte emespizinde” Asyl, O.Bókeev­tiń “Qulynym meni­ńinde” Anar, D.Isa­bekovtiń “Ápkesinde” Qamajaı, S.Bal­ǵa­baevtyń “Ǵa­shyqsyz ǵasyrynda” Farıda, Sofokldyń “Edıp patshasynda” Iokasta, Evrıpıdtiń “Medeıasynda” Me­d­eıa, Shekspırdiń “Asaý­ǵa tusaýynda” Katarına, “Rıchard III” tragedııasynda Anna ledı, Pýsh­kınniń “Shaǵyn trage­­dııalarynda” donna Anna, Chehovtyń “Súıikti meniń aǵa­taıy­myn­da” Elena Andreevnanyń qaıtalanbas obrazdaryn somdady. Farıda Sháripova kıno salasynda da jemisti eńbek etti. Ol áıgili rejısserler Sháken Aımanov, Májıt Begalın, Sultan Qojyqov, Ázir­baıjan Mámbetov, Leonıd Agranovıch túsirgen kóptegen tanymal fılm­­derde oınady. Dýblıaj salasyna da kóp eńbek sińirdi. Farıda Sháripova ónerli jastardy tárbıeleý isine jete kóńil bóldi. T.Júrgenov atyndaǵy óner akademııasynda kórnekti akter Y.Noǵaıbaev ekeýiniń shyǵarmashylyq sheberhanasynda shyńdalǵan jastar búginde elimizdiń teatrlarynda jemisti eńbek etip júr. Farıda Sháripova mádenıet pen ónerdegi eńbegi úshin Qazaq KSR halyq ártisi, KSRO halyq ártisi qurmetti ataqtaryn, Qaz KSR Memlekettik syı­lyǵy men KSRO Memlekettik syılyǵyn, “Parasat” ordenin ıelendi. Asa daryndy aktrısa, kórnekti óner qaıratkeri Farıda Sháripovanyń jar­qyn beınesi halyqtyń jadynda árdaıym saqtalady.

Qazaqstan Respýblıkasynyń Úkimeti.

* * * SAHNANYŃ SО́NBEITIN ShYRAǴYNDAI Bizdiń shaǵyn aýylǵa kelgen kınofılm “Hasen-Jámıladaǵy” bas keıipker ádemi edi, áli kúnge kóz aldymda. Meni tańdandyrǵan, bi­rinshiden, jap-jas sulý aktrı­sanyń qazaq qyzy ekendigi. Ekin­shiden, basqa elde júrip týa bitken tamasha ónerin Qytaı sekildi uly memlekettiń talǵamshyl mádenı or­tasyna moıyndatyp, kınofılm­niń bas keıipkeri rólin júzdegen saıysta jeńip alǵany. Elge oralǵan jas Farıda óz Ota­nynyń sahnasynda qanshama ról­derdi altynnan soǵylǵan es­kert­kishteı somdady. О́nerin týǵan halqy baǵalady. Talantty aǵamyz Ydyrys Noǵaıbaevtyń shańyraǵyn qulatpaı, bosaǵasyn bosańsytpaı, kúni keshege deıin qazaq áıeliniń uly tulǵasyna tıtteı de daq tú­sirmedi. Qaıran Farıda da Sábıra, Bıken, Sholpan, Ámına syndy asyl apalarymyzdyń sońynan máńgilik saparǵa jol tartty... Kórkemdigi eliktiń laǵyndaı, Sahnanyń sónbeıtin shyraǵyndaı. Kúni keshe júr edi ortamyzda, Kelbetinen, kózinen nur arylmaı. Jyr oqysa, jan edi sózi baldaı, Jurt qaraıtyn qyzyǵyp, kózin almaı. Qosh, qosh, qımasym, qazaqtyń uly qyzy, Jatqan jeriń jumaqtyń tóri bolǵaı! Farıza OŃǴARSYNOVA. * * * О́NER AIDYNYNDAǴY QOS AQQÝDAI EDIK Asyl dos, ardaqty qurby Farı­danyń ómirden ótip júre bergenin Tarazda, búkil qazaqqa máshhúr Baýkeńniń 100 jyldyq toıynda júrip, konferensııa bolyp jatqan zalda otyryp estidim. Estigen mezette-aq kóńilim buzylyp, otyra almaı syrtqa shyǵyp ketip, ne bol­ǵanymdy, myna sumdyqqa sener-senbesimdi bilmeı eseńgirep qal­dym. Aýyryp júrgenin bilýshi edim. Bi­raq dál osy kúnderde baqı sapa­ryna asyǵys attanyp ketedi dep oılamappyn. Farıda ekeýmiz konservato­rııa­nyń akterlik bóliminde Asekeńdeı (Asqar Toqpanov) ustazdan tálim alyp, birge bitirdik. Qanshama spek­takl men kórkem fılmde birge túsip, birge óstik, ataq-abyroıǵa da birge bólendik. О́nerde, ásirese, sah­nalyq shyǵarmashylyqta áripte­siń daryndy bolsa, ózińniń de kemeldene túsetinińe kózim tolyq jet­ti. Naǵyz talant Farıda eshqa­shan namysty qoldan bergen emes. Saldyr-salaqtyq, jumysqa keshigý, partnerdi mensinbeý, tyńdamaý, dandaısý sııaqty qylyqtar oǵan múldem jat bolatyn. “Aral hıkaıasy” atty fılmde Ydyrys, Farıda úsheýmiz birge tústik. Ol kúnderi Araldyń aby­roıy asyp-tasyp, dúrildep turǵan shaǵy. Bizdiń de kóńilimiz shat edi, ónerge qushtar edik. Farıda men Ydyrystyń da mahabbat dastan­da­rynyń sol kúnderden bastalǵanyna men kýámin. Vokzal. Almatyǵa qaı­tar shaq. Poıyz eki-úsh saǵat keshi­gip keldi. Sol saǵattar ekeýiniń ke­le­shek taǵdyrlaryn da sheship tyn­dy. Olar Almatyǵa otbasy bolyp oraldy. Sodan keıin juptary jazylmaı, ómirde de, ónerde de birge ǵumyr keshti. Endi, minekı, jalǵan dúnıe degenin istedi. Qazaq teatry óziniń asa daryndy, kemeńger aktrısa­­synan aıyryldy. О́z qatarynan ozyp týǵan, ozyq turǵan, teńdesi joq derlik úlken júrekti óner ıesi qaıyrylmas máńgilik saparyna attandy. Sonaý Sábıra Maıqanova, Bıken Rımova, Sholpan Jandar­bekova apaılardan qalǵan tekti tuıaq, solardyń kózindeı edi. О́zi de solardyń qatarynda. Sol ulylar­dyń mektebinen úlgi alyp ósken bıik shynar osy erke ári er minezdi Farıdamyz bolatyn. О́zi de, jany da sulý edi. Meniń jeke óz basym úshin de bul orny tolmas qapyl qaza. Bir qabyrǵam qaýsap túsip qalǵandaı, qara ormanym úńireıip bos qalǵandaı sezim keshýdemin. Qapelimde ne aıtaıyn? Aıtylar sóz alda bolar, talaı estelikter ja­zy­lar. О́nerde erkindep birge júr­gen, aıdynda erkelep birge júzgen, ómir boıy rııasyz, káýsar taza ti­lektestikten, adal dostyqtan aıny­maǵan qos aqqý sııaqty sezinýshi edik ózimizdi. Iá, Fakeń jaıynda osylaı tolǵaýǵa meniń qaqym bar dep bilemin. Izgi janyń jánnattan jaı tapsyn. О́nerdi súıgen halqyń seni umytpas. Qosh, aqqý Farıda...

Asanáli ÁShIMOV, KSRO Memlekettik syılyǵynyń laýreaty.

* * * OL SAHNAǴA ShYQQANDA DÚNIE О́ZGERIP KETETIN EDI-AÝ Farıda qazaq halqynyń mań­daıyna bitken jaryq juldyzy edi. Sonaý stýdent kezinde-aq aramyz­dan daralanyp, “Hasen-Jámıla” degen fılmde basty róldi somdap, qazaqtyń atyn álemge tanytty. Bá­rimiz Asqar Toqpanovtyń klasynda birge oqydyq. Birge bitirip, Áýezov teatryna da birge keldik. Ol naǵyz maıtalman, naǵyz óner aktrısasy edi. Dıplomdyq jumysynyń ózi shoqtyǵy bıik bop turǵanyn bi­lemiz. Sholpan Jandarbekova, Sá­bı­ra Maıqanova syndy sańlaqtar­dyń qataryna stýdent qalpynda ke­lip, solardyń bıigine tez kóte­rilip aldy. Farıdanyń qaı rólin alyp qarasańyz da deńgeıi joǵary bolatyn. “Qan men ter” spektaklinde men Súıeý, ol Aqbala boldy. “Ańsaǵan meniń ánimsiń” spektaklinde birge oınadyq. Osy spektakldegi Já­mıla rólinen keıin gazetterdiń bári ony jazyp, synshylar da, kórer­mender de tań qalyp, tánti bolǵa­nyn bilemin. “Ana – Jer-anada” Tolǵanaıdy oınaǵan Farıda da jer-ananyń qushaǵyna ketti-aý, jasaǵannyń isine amalyń joq eken. Teatr óneriniń shyńyna kóterilgen tulǵanyń orny oısyrap qalatyn boldy. Kınoda da tamasha qoltańba qaldyrǵan asylymyzdy joǵalttyq. Ol sahnaǵa shyqqanda dúnıe ózgerip ketetin edi-aý. Júregimiz syzdap tur ǵoı, syz­­dap tur. Topyraǵyń torqa bolsyn, tete qurdasym!

Sábıt ORAZBAEV, Qazaqstannyń halyq ártisi, Memlekettik syılyqtyń laýreaty.

* * * MAǴAN JOQTAÝ AITA MA DESEM... Men búgin ózimniń áriptesim, ári dosym, aıtýly aktrısa Fa­rıdam­nan aıyrylyp qalyp, qaıǵyryp otyrmyn, qapalanyp otyrmyn. Fa­rıda ekeýmiz qazaq óneriniń qarashańyraǵy Áýezov teatrynda 50 jylǵa jýyq birge qyzmet ja­sa­dyq, birge júrip-turdyq, qımas dos boldyq. Bizdi jurt apaly-sińlili dep aıtatyn. О́ıtkeni, ekeýimizdiń de famılııamyz Sháripova edi ǵoı. Biraq, birge týmasaq ta, týǵannan artyq syılasyp óttik. О́mirden uly aktrısa, talanty aktrısa ótkende adamnyń oıynda onyń oınaǵan rólderi tizbektelip óteri haq. Osy retten kelgende Farıda oınaǵan 100-ge tarta róldiń ishinde shoqtyǵy bıigi, eń kórnektisi Á.Nurpeıisovtiń “Qan men terin­degi” Aqbala men Shyńǵys Aıtma­tov­tyń “Ana – Jer-anadaǵy” Tol­ǵanaıyna el súısindi. Onyń kıno­daǵy túsken rólderi óz aldyna bir tóbe ǵoı. Al ol kisiniń adamger­shi­ligine kelsek, óte aqyldy, para­sat­ty adam edi. Eń bastysy, aıaýly jar, abzal ana bola bildi. Qudaı qosqan qosaǵy, súıgen jary Ydyrys No­ǵaıbaev ekeýi teatrda qosarlasyp oı­nap, qol ustasyp birge júretin. Ol kisi erte ketip, Farıda qalǵan ómirin Ydyrysqa arnady. Keıingi jyldary Ydyrys týraly da, ózi jaıly da artyndaǵy urpaqqa ke­re­met kitap shyǵaryp ketti. Qashanda keıingi ónerge kelgen jastarǵa kó­mektesip júrdi. Olarǵa óz ónerimen, óz ómirimen, óz eńbegimen úlgi bola bildi. Ol naǵyz ana bolatyn. Bala­sy Shyńǵys degende ishken asyn jerge qoıatyn. Shyńǵys ta tárbıeli bala bolyp ósti, qazir talantty sýretshi. Men oılaımyn, eger bir adam kemshiliksiz ómir súrip ótse, ol – Farıda shyǵar dep. Jalǵan ómir-aı deseńshi... Me­niń Farıdadan bes jas úlkendigim bar edi. Oılaıtynmyn, Farıda ar­tym­da qalyp, maǵan joqtaý aı­ta­tyn shyǵar dep, sóıtin júrgende, kórdińiz be, meni artyna tastap kete bardy... Jatqan jeriń torqa, janyń jánnatta bolsyn, Farı­dash. Artyńda qalǵan Shyńǵysyńa uzaq ómir bersin...

Zámzágúl Núsipbaıqyzy ShÁRIPOVA, halyq ártisi, “Otan” ordeniniń ıegeri.

* * * “FARIDANY AITSAŃShY!..” Farıdanyń tvorchestvolyq ómiri M.Áýezov atyndaǵy teatrda oınaǵan rólderimen ólshenedi. Tikeleı meniń shyǵarmalarymda Farıda Májıt Begalın túsirgen “Tulpardyń izi” degen fılmde alǵash ret kóringen edi. Sol fılmniń 30 jyldyǵyn “Arman” kınoteatrynda atap ótkende dosym Kamal Smaıylovtyń aıtqany bar: “Mynaý ǵajap fılm ǵoı, munyń ǵajaptyǵy alty uly akterdiń basyn bir ekranǵa syıǵyzyp turǵandyǵy ǵoı. Káýken Kenjetaev! Hadısha Bókeeva! Farıda Sháripova! Asanáli Áshimov! Májıt Begalın! jáne qaraqalpaq akteri Qýatbaı Ábdiraıymov! Ásirese, Farıdany aıtsańshy...” “Aıtsańshy” degen sózden shyǵady. Farıda kezinde óziniń bıik dá­re­jeli baǵasyn, degenmen, tolyq aldy dep aıta almaımyn. Uly talanttyń en­digi joly qazaq degen halqynyń júreginen, sanasynan turaqty oryn alatyny anyq.

Ákim TARAZI.

* * * ULYLYQTYŃ О́MIRShEŃ SÁÝLESI Farıda Sháripova qaıtys bol­dy degendi estý maǵan aýyr boldy. Teatrdaǵy ómirbaıanym osy kisimen tikeleı baılanysty edi. Sonaý 1978 jyly “Ápke” degen pesamda áp­kem bolyp edi. “Qamajaı” Qazaq­stan­nyń halyq ártisi Báıten Oma­rov­tyń qoıýynda osy qazaq óneri­n­iń, qazaq teatr óneriniń qarasha­ńyraǵy akade­mııalyq Áýezov atyndaǵy teatr sahna­syna joldama alǵan “Ápke” pesasy kúni búginge sheıin sahnadan túspeı ke­le jatsa, meniń ápkemniń, ıaǵnı Fakeń­niń ǵajaıyp óneri men sheberligine tyǵyz baılanysty edi. Farıda jal­ǵyz Áýezov teatrynyń ǵana shańyraǵyn bıiktetip qoıǵan joq, jalpy qazaq óne­riniń eńsesin kó­terýge, ótken ǵasyrdaǵy barlyq qol jetken tabystaryna osy uly ak­trısanyń qosqan úlesi asa zor. Qaı shyǵarma bolmasyn, álde ol klas­­­sıka ma, qazaq dramatýr­gııa­syndaǵy eleýli shyǵarmalar ma nemese áli eshkimge belgisiz jas dramatýrgtiń shyǵarmasy ma, ózine unaǵan róldi Farıda janyn salyp oınaıtyn. Eger ótken ǵasyrda qazaq teatr óneri álemge tanyldy deıtin bol­saq, Farıda sııaqty uly akter­ler­diń aıryqsha eńbeginiń, aıryqsha talanty­nyń arqasynda bolyp edi. Ol qazaq teatr óneriniń aspanynda jarq ete qalǵan jaryq juldyz bolsa, ómiriniń sońyna deıin onyń sol sáýlesi esh­qaısymyzdyń júre­gi­mizde, sanamyzda eshqashan báseń­si­gen emes. Sol jaryq kúıinde máńgi esimizde qalady. Qosh, meniń ápkem, aıaýly Fa­rı­da. Siz bizdiń, jal­py qazaq kórer­meniniń máńgi jadyndasyz.

Dýlat ISABEK, jazýshy-dramatýrg.

* * * QOSh BOL, QAZAQ SAHNA О́NERINIŃ JARYQ JULDYZY Qazaq teatr óneriniń tutas bir kezeńi F.Sháripovanyń esimimen baılanysyp jatyr. Kórermenderdi san márte tolqytyp sahnada Eńlik bolyp eńiregen, Sholpan bolyp shattanǵan, Qarakóz bolyp qaıǵyrǵan, Tolǵanaı bolyp kúńirengen aktrısanyń beıneleýinde qanshama sulý qyzdar, parasatty analar, sylqym kelinshekter ómir súrdi. Bir-birine múlde uqsamaıtyn alýan túrli rólderdi sheber oryndaýymen óziniń akterlik óner aýqymynyń mol múmkindigin tanytqan aktrısa qazaq akterlik óneriniń tasyn órge domalatty. Naǵyz sahna sanatkerlerine tán shymyr sheberligimen qazaq teatr tarıhynda máńgi qaldy. Sanaly ǵumyryn teatrǵa, qazaq akterlik ónerin damytýǵa arnaǵan aqjarqyn, kishipeıil, úlkenge izetti, kishige iltıpatty bola bilgen Qazaq eliniń qaıtalanbas dara juldyzy Farıda Sháripovanyń jarqyn beınesi halqynyń júreginde árdaıym saqtalady.

Arystanbek MUHAMEDIULY, T.Júrgenov atyndaǵy Qazaq ulttyq óner akademııasynyń rektory.

* ** JARQYLDAÝShY EDI JASYNDAI Bıylǵy jyl qazaq sahna óneri úsh­in, ulttyq mádenıetimizdiń jan­ash­yr­lary úshin óte-móte aýyr kezeń bol­dy-aý! Ańdaýsyzda Ázirbaı­ja­ny­nan (Mámbetov) aıyrylyp qalyp esin jıyp kele jatqan óner álemi en­di, mine, taǵy da aıaýly da ardaqty elik­­tiń laǵyndaı erek týǵan erke qy­zy Farıdasynan kóz jazyp qalyp otyr. Qaıran Fake! Farıdasy hal­qy­nyń! Eliktiń laǵyndaı dedim-aý men bir só­zimde. Tap ras. Sahnaǵa jarq et­ip shyǵa kelgende, tabıǵı talan­ty­men barynsha jarqyl atar áleýetti Farıdanyń otty sezimi men oınaqy áreketteri jany­myz­dy jadyratyp, qanymyzdy qyzdyryp, keýdesinde jany bar kisiniń ishki álemin rahatqa bóleýshi edi-aý. Kósilýshi edi, kelis­tire kesteleýshi edi. Beıneler boıaý-na­qyshyn kemerinen asyryp ta ji­ber­meı, qalpynan kem de túsirmeı, shyǵar­mashylyq turǵydaǵy rýhanı tarazynyń eki basyn teń ustaı biler óren júırigimiz eń, qadirli Farıda-Ápke! Ult­­tyq sahnamyzdyń sáni men salta­natyn, onyń mádenı mazmu­nyn, túrlik pishinin, halqymyzdyń qanynda bar ıman men ıbanyń názik talǵam-talap­taryn árkez eskere qımyldap, eńsere shabyt tolǵaǵan birden-bir sahna dúldúli ekeý bolsa, biri – Siz, ágárákim, jalǵyz bolsa, ol da О́zińiz edińiz, qadirmendi Fake! Qazaq sahna ónerine ulttyq reńk berýmen birge, oǵan eýropalyq máde­nıettiń lebin engizgen áıgili Hadısha­nyń (Bókeeva) izbasar sińlisi Farıda­nyń ózindik te ózgeshe súrleýi kásibı teatr mektebimizdiń aýqymyn irgelendire túseri bek shyndyq. Ne dersiz, sum ajal salǵan myna sumdyqqa! Farıda óneriniń jarqyn sáýlesi – Máńgilik. Ol ylǵı da rý­­hanı jan dúnıemizdi jylyta bermek. Qabirińiz keń, aldyńyz jaryq bolǵaı, qazaq sahna óneriniń shoqtaı janǵan naǵyz shyn Juldyzy.

Áshirbek SYǴAI, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, Memlekettik syılyqtyń laýreaty, professor.

* * * BEKZADALYQ BOLMYSYNDA BOLATYN FARIDA, bizshe FA-KA. Ydyrystyń qoıǵan aty. Maǵynasy fakel, alaý degenge keledi. Farıdanyń bolmysyn, bıik ónerin tap basatyn teńeý. Ol qarashańyraq M.Áýezov atyndaǵy aka­demııalyq drama teatryna alǵash kelgende jıyr­ma­ǵa tolmaǵan edi. Farıdamen teatrǵa qatar kel­dik. Sodan beri, mine, sol asyl Fakeń aqtyq demin alǵan kúni keshege deıin ónerde qyryq jyldaı birge bolyppyz. Taǵdyr, buıryq shyǵar, Farıda meniń osy teatrdaǵy tyrnaqaldy shyǵarmam – T.Ahtanovtyń “Boran” romany boıynsha qoı­yl­ǵan spektaklimde bas keıipkerlerdiń biri Jańyl beınesin oryndady. Farıdanyń basy bos kezi. Ádemi, talantty. Jigit bitken Farıdaǵa ǵashyq. Ol bolsa Ydyrysty tańdady. Ydyrys jigittiń sultany, minez deseń minez, túr deseń túr bar, talant deseń talant. Minezi aýyr, naǵyz er minezdi azamat. Bir esepten, “Borandaǵy” bas keıipker Qos­panǵa uqsaıdy. Minez jaǵynan Farıda Ja­ńylǵa keledi. Jańyl róline Sholpan apa da be­ki­tildi. Ol kez, 60-jyldar teatrda Hadısha Bó­ke­eva, Sholpan Jandarbekova, Bıken Rımovalardyń dúrkirep turǵan kezi. О́nerdiń joly názik te kúrdeli. Ýaqyt ozady, býyn almasady. Keıde, ásirese, teatrda býyn al­masý prosesi qıyndaý ótetin jaǵdaılar da kez­desedi. “Borannyń” premerasynda Jańyl róline Farıdany shyǵardym. Sátti oınady. Biraq, prem­eradan soń meniń jaǵdaıym “qıyndady”. Onda 22 jastamyn. Mámbetov teatrdyń bas rejısseri. Kórkemdik keńestiń jıynynda Shol­pan apa maǵan qatty shúılikti. “Bul kim ózi?” dep jassynǵany bar jaryqtyqtyń. “Maǵan ne, pre­tenzııań bar?” – dedi. Men aıttym: “Siz qalanyń áıeli, aqsúıekti oınaısyz, bul spektaklge, Jańyldaı keıipkerge ol kelmeıdi”, dedim. Farıda osy keıipkeriniń jandúnıesin tereń asha bildi. Qazaq sahnasynda geroıkalyq, romantıkalyq beıneler kóp jasaldy. Akter men kórermen arasy alshaqtaý boldy. Al aktrısa Sháripovanyń kelýi­­men sahnaǵa adamı, qarapaıym keıipkerler keldi. Ol óz tabıǵatynda óte kishipeıil, artyq-aýys minezi, sózi joq adam. Bolmysynda keremet bir us­tamdylyq, bekzadalyq bar edi. Onysy sahnada birden kózge urmaı, birte-birte ashylatyn. Farıda teatrǵa alǵashqy kelgen kezinen bastap-aq ekinshi quramda turyp, shyǵarmashylyǵymen alǵashqy qatarǵa shyqty. “Sarǵaıǵan jeter muratqa” degendeı, Farıda keıingi bıik shyńdaryna taban­dylyqpen, talmaı izdený, tolassyz, tynymsyz eńbekpen, jan eńbegimen shyqqan tulǵa. M.Áýezov teatrynyń sońǵy jyldardaǵy jumysy – T.Nurmaǵambetovtiń “Eski úıdegi eki kezdesý” pesasy boıynsha qoıǵan spektaklimde Farıda epızodtyq ról – Ana beınesin oryndady. Úsh-aq aýyz sóz aıtady. Sonda sahna syrtyndaǵy tolqýyn, jaýapkershiligin kórseńiz. Sahnaǵa tap bir jańa shyǵatyn adam sııaqty. Farıdanyń minezi týraly kóp aıtýǵa bolady. Ol eshkimge keýdemsoqtyq jasaǵan emes. Bir aýyz pikiriniń ózinde úlken salmaq jatar edi. Biraq, ózim onyń bireýge qatty aıtqan kezin, sózin es­timeppin. Talaı kórkemdik keńesterde, spek­takl­­derdi qa­byldaýlarda pikirlerine den qoısańyz – shyǵar­many, rejısserlik traktovkany, akterlik oıyn órnekterin synshydaı, teatrtanýshydaı jilikteıdi. Aktrısa Sháripovanyń taǵy bir erekshe qasıeti – ol sahnada ǵajaıyp partner, seriktes. Júırik attar birge shapqanda birden sýyrylyp shyqpaı, birtindep alǵa túsip, eń sońynda ózi jeke-dara ke­le­tinderi bolady ǵoı. Farıdanyń sahna oıyny da osyndaı. Ol ómir-baqı óz terin ózi alyp júrdi, óz kózine quıylǵan ashy terdi ózi súrtip ótken aktrısa. Farıdanyń mańdaıynyń jarqyraǵany – Mámbetovteı sýretkerge kezdeskeni. Mámbetovtiń baqyty – qazaq teatryna sol kezde Farıda, Asanáli, Sábıt, Ánýarlardyń kelýi. Búgin orny tolmas aýyr qaza ústinde búkil jan-júregimmen kúızele: “Qosh, qadirli áriptesim Fa-Ka!.. Topyraǵyń torqa bolsyn”, deımin.

Esmuhan OBAEV, M.Áýezov atyndaǵy Qazaq memlekettik  akademııalyq drama teatrynyń dırektory ári kórkemdik jetekshisi, Qazaqstannyń halyq ártisi, professor.

* * * О́NER TARIHYNA OLJA SALǴAN M.Áýezov atyndaǵy akademııa­lyq qazaq drama teatrynyń sahna sheberi, KSRO halyq ártisi, KSRO Memlekettik syılyǵynyń laý­rea­ty, “Parasat” ordeniniń ıegeri Fa­rıda Sháripovanyń 74 jasqa qara­­ǵan shaǵynda qaıtys bolýy Taraz qa­lasynda ótip jatqan HVIII res­pýb­lıkalyq teatr festıvaline qa­ty­sýshylardyń qabyrǵasyn qaıys­tyrdy. F.Sháripova bárimizdiń de rý­hanı ustazymyz edi. Ol qazaq kı­nosy men teatry sahnasynda qaı­ta­lanbas beıneler jasady. Aty ań­yzǵa aınalǵan aktrısanyń shynaıy somdaǵan keıipkerleri ulttyq óne­rimizdiń asyl qazynasyna aınaldy. Júzden júırik atanyp, teatr ta­rıhyna top jaryp, olja salǵan sahna sańlaǵynyń úlgisi jadymyz­dan óshpeıdi, ónerdiń bıik asýla­ryna únemi jol siltep turady. Qazaqstan teatrlarynyń HVIII festı­valine qatysýshylar marqum­nyń otbasy men týǵan-týysqan­daryna qaıǵylaryna ortaq­ta­syp kóńil aıtady.

Ǵ.Músirepov atyndaǵy Qazaq memlekettik akademııalyq balalar men jasóspirimder teatry; Q.Qýa­nyshbaev atyndaǵy Qazaq mýzy­kalyq-drama teatry; M.Gorkıı atyndaǵy Orys drama teatry; Mem­lekettik Nemis drama teatry; Mem­lekettik respýblıkalyq Koreı mý­zykalyq-komedııa teatry; “Aq­sa­raı” mıýzıkl teatry; K.Stanıslav­skıı atyndaǵy Qaraǵandy oblys­tyq Orys drama teatry; M.О́temis­uly atyndaǵy Atyraý oblystyq Qazaq drama teatry; Semeı qala­lyq “Darıǵa-aı” jastar teatry; S.Qojamqulov atyndaǵy Jezqazǵan qalalyq mýzykalyq-drama teatry; T.Ahtanov atyndaǵy Aqtóbe oblys­tyq Qazaq drama teatry; Jambyl oblystyq Orys drama teatry; Jambyl oblystyq Qazaq drama teatry; Jambyl oblysy ákimdigi mádenıet basqarmasy.

* ** О́NERDE О́Z MINDETIN ATQARYP KETKEN ULY AKTRISA Farıda О́ner ınstıtýtynda birge oqyp, birge júrip, qara nandy birge bólip jegen qımas qurbym edi. Ol kezde bárimiz jaspyz. Biraq, Fa­­rıda óte baısaldy, minezi salmaqty, daryndy, sabaqty óte jaq­sy oqıtyn úlgili stýdent bol­dy. Qashanda oı-sanasymen óziniń jasynan úlken kórinetin. 1959 jy­ly Áýezov teatryna Asanáli, Sá­bıt, Raıymbek, Raýshan, Farıda bá­­rimiz birge keldik. Farıdamen ári qudaıy kórshi bolǵandyqtan, qaı jerge barsaq ta birge baratynbyz, teatrdan qol ustasyp birge qaı­ta­t­yn­byz. Jalpy, Farıda eshkimge syryn kóp aıta bermeıtin jumbaq adam edi. Keıingi kezde qatty naý­qastanyp júrgenin sezetinbiz. Bi­raq, aýyrǵanyn eshkimge bildirtpeı, spektaklden qalmaı oınap júrdi. Fakeń – ónerde baǵy janǵan, tir­shiliginde úlken ataqtarǵa ıe bolǵan ba­qytty jan. Ol – ónerde óz ju­my­syn, óz mindetin atqaryp ketken óte oıly uly aktrısa. Ekeýmiz túıdeı qurdaspyz ǵoı. Osydan bir apta buryn kóńilin suraıyn dep aýrýhanaǵa barsam, meni tanymady. Qabyrǵam sógilip, oıym myń-sanǵa bólinip, úıge qalaı jetkenimdi bilmeımin. Mine, endi sum ajal ony aramyzdan alyp ketti. Búginde onyń bul ómirde joqtyǵyn ábden sezinip, qabyrǵam qatty qaıysyp otyr. Keshe ǵana birge júrgen Farıda búgin joq. Onyń máńgilik dúnıege attanǵanyn estigende, teatrdaǵy barlyq jasa­ǵan eńbekterin túnimen oı eleginen ótkizip shyqtym. Qandaı ǵajap aktrısa, qandaı ǵajap adam! Zady, ajalǵa kim arasha tura al­ǵan. Qoldan keler qaıran joq. Me­det eterimiz, artynda jalǵyz uly Shyńǵys bar, sonyń ǵumyry uzaq bolsyn. Imanyń joldas, janyń ju­maqta bolsyn, dosym, aıaýly qur­­­­bym. Qosh, Farıda.

Núketaı MYShPAEVA, halyq ártisi.

* * * JADYDAN О́ShPEITIN JARATYLYS Qazany estigende qabaq shytpas pende joq shyǵar. О́ıtkeni ol eń berisi pánı dúnıeniń baıansyz eke­nin, erteń onyń ózińdi de qara jer­ge jeteleıtinin esińe salady. Al ómirden ótken jan seniń syı­la­syń­­­­nyń, qımasyńnyń biri bolsa, tip­ti ókinesiń, óksısiń. Farıdanyń qa­zasy meniń qamyqtyryp otyr. О́ıtkeni biz taǵdyrlas, taǵylymdas, armandas, syılas jandar edik. Ek­eý­mizdiń de jastyǵymyz qyzyl sy­zyq­tyń ar jaǵynda qıly-qıly qu­by­lystar, alýan túri arpalystar, ala­surǵan armandar arasynda qalǵan. 1950 jyldary Úrimshide Jońǵa­rııadaǵy shetin ulttardyń kókire­gine kommýnıstik “shyraq” jaǵatyn partııalyq mektep ashyp, oǵan taby tómen, biraq talaby joǵary, ary taza adamdardy qabyldap jatty. Sondaılardyń biri bolyp 1952 jyly men de bardym. On aımaqtan jınalǵan 5 myńnan asa tobyrdy topyrlatyp, bir alańǵa nemese al­barǵa jınaıdy da uly ustazdar qytaısha leksııa oqıdy. On shaqty tárjimashy ilespe aýdarma jasaı­dy. Bilgirleri az, buldyrlary kóp. Sol bilgirdiń bireýi Farıda. Oqýǵa byl­tyr kelip tárjimashy bolyp qa­­lyp­ty. Aýyzdan shyqqandy qa­ǵyp alatyn qaǵylez. Tilinde túıt­­kil, só­zinde súrinis bolmaıdy. Aq­sha jú­zi albyrap, janary jalyn ata­­dy. Tal boıynan tarydaı min ta­­byl­maıtyn músinimen de nazardy aýdaryp áketedi. Mekteptiń kórkemónerpazdar úıirmesinde birge júrdik. О́leń aıtady, bıleıdi, sketchter oryn­daıdy... Kelesi jyly Farıdany “Ha­sen-Jámıla” kınofılminde ba­s­ty tulǵany jasatýǵa Shanhaıǵa alyp ketti. 1955 jyly Almatyda kezdestik. Ekeýmiz de alǵashqylardyń biri bo­lyp elge oralyppyz. Konserva­to­rııaǵa qabyldanypty. Biz jýrna­lıs­­tıkany jaǵalap kettik. Ol tustyń jalpy tynysyn, tirshiligin, qıyndyǵyn aıtyp jatýdyń ózi qıyn. Onyń ústine qoltyǵynda sá­bıi bar, súıenishi joq Farıdanyń qandaı kúı keshkenin biz bilemiz. Sol azapty da, tozaqty da, tipti ma­zaq­ty da jeńip shyqqan jas akter­diń jetken jerin bizden góri, azaly aǵaıyn, sizder jaqsy bilesizder. Úıden bir qyz kórdim kózi kúlgen, Shashtaryn bes kún tarap, on kún órgen... Farıdanyń sol tustaǵy súıikti bir áni osy edi. Syzyltyp, úziltip aıtatyn edi. Mandolınada súıe­mel­dep ún qosatyn edim. Sol súmbile shashty Farıda on kún emes, júz kúnder, myń kúnder órdi ǵoı. Sol qos burymmen júzdegen arýdyń beınesin, ultymyzdyń uly dana analarynyń tulǵasyn jasady ǵoı. Men qazir jalǵyz Farıdanyń qazasyna ǵana emes, ol jasap ketken abzal analar men arýlardyń bárine aza tutyp otyrǵandaımyn.

Ýaqap QYDYRHANULY, jazýshy, QR eńbek sińirgen mádenıet qaıratkeri.