Dúbirge toly dúnıe

TÁJIKSTANDA OPPOZISIIа QAITA BAS KО́TERDI О́tken jeksenbide tájik oppozısııasy qantógis áreketimen ózderiniń qaıta oralǵanyn jarııa etti – olar Kamarob shatqalynda qarýly kúshterdiń áskerı kolonnasyna shabýyl jasap, onyń quramynyń jartysyna jýyǵyn qyryp saldy. Bul Tá­jik­stan astanasy Dý­shanbeniń shy­ǵy­syndaǵy júrýge qıyndaý taýly aımaqta boldy. Shabýyldyń je­rin anyq­taýyna, uıym­da­styrýyna qaraǵanda, oppozısııanyń buǵan muqııat ázirlengenin jáne daıyndyqtary da aıtarlyqtaı kúshti ekenin ańǵarýǵa bolǵandaı. Resmı málimdeýlerge qaraǵanda, 23 adam qaza taýyp, 20 adam iz-tússiz joǵalǵan kórinedi. Qazir bul qandy áreketterdi burynǵy dala komandırleri Abdýllo Rahımov, ıaǵnı Mollo Ab­dýllo, Alaýıtdın Davlatov­tardyń adamdary jasady dep otyr. Bular týraly da aıta ketken jón shyǵar. Tájik oppozısııasy sonaý táýelsiz­diktiń alǵashqy jyldarynda Emomalı Rahmondy bılikke ákel­gen Halyq maıdanymen aıtar­lyqtaı kúresip, aqyr sońynda 1997 jyly Máskeýde qarýly kúresti toqtatýǵa kelisken bolatyn jáne onyń ókilderi úkimet quramyna da kirgen. Biraq oppo­zısııanyń bir bóligi oǵan kelispeı, qarýly kúresin jalǵastyrǵan. Ony Rahımov pen Davlatov basqardy. Keıin úkimet kúshteriniń yǵysty­rýymen olar Aýǵanstanǵa, sodan soń Pákstanǵa oıysqan bolatyn. Abdýllo Rahımov pen onyń jaq­tastarynyń byltyr eldiń Tavıldar aýdanyna oralǵany anyq­taldy. Tipti ótken aptanyń or­tasynda prezıdent Rahmon áleýetti kúshter basshylaryn olarmen kelissóz júrgizýge jiberdi. Biraq odan oń nátıje bolma­ǵan­daı. Ras, úkimet kúshterine qarsy áskerı lańkestik áreketterdi olar óz moıyndaryna alyp otyrǵan joq. Al basqalar jasady-aý degende, osy aıdyń basynda Hodjand qa­lasynda jasalǵan lańkestik áreket kóńilge oralady. Sonda jankeshti lańkestiń ózin-ózi ja­rýynan eki mılısıoner qaza tapqan edi. Sol áreketti buryn belgisiz bolyp kelgen “Djamaat Ansarýllah” degen top biz jasadyq dese de, ol­arǵa kóńil burmaıdy. Onyń esesine biraz jurt О́zbekstan ıslam qozǵalysy (О́IQ) uıymyn eske ala­dy. О́ıt-keni, olar­dyń Aýǵan­stan, Pák­stan el­derinde qoldaý tappaǵan soń, Tájikstanǵa kelip ornyqqany belgili. Bul áre­ket­terdi kim jasasa da, áıteýir qazir elde oppo­zı­sııalyq kóńil kúıdiń birshama kóterilgeni ańǵarylady. Al sońǵy 4-5 jylda bul elde aıtarlyqtaı turaq­tylyqty buz­ǵandaı áreket­terdiń bolmaǵanyn aıtqanymyz jón. Sirá, endi el tynyshtyǵyn buzýdy maqsat etetin kúshter birshama ál jıǵandaı kórinedi. Buǵan qazir eldegi birshama qıyndyqtar da sebepshi shyǵar. Qarjy tap­shylyǵy, qur­ǵaq­­shylyqtan azyq-túlik tap­shy­lyǵy alqymnan alyp tur. Al bılikke qarsylar osyndaı sátti tańdaıdy ǵoı. Radıkaldyq oppozısııany ekstremıstik ıslamısterdiń qol­daıtyny da anyq. Esirtki bız­nesine de osynaý aralyq eldegi jaǵdaıdyń kúrdeli bolǵany jaqsy. Qyrǵyz elindegi jaǵdaıdyń da buǵan áseri bolýy ábden múmkin. Al jaqynda ulttyq qaýipsizdik mekemesiniń qamaýynan 25 qylmyskerdiń qashyp ketýi de syrtqy kúshterge tikeleı baıla­nysty. Olar qashqanda, oppo­zısııalyq qarýly kúshterge baryp qosylýdy oılaıtyny da daýsyz. Osy jerde osydan biraz buryn prezıdent Emomalı Rahmonnyń ata-analarǵa shetelde dinı oqý oryndarynda oqıtyn balalaryńdy shaqyryp alyńdar, olar syrttan ekstremızmdi úırenip keledi degeni, sondaı-aq hıdjab kımeńder, bizdiń memleketimiz zaıyrly degeni de elde aıtarlyqtaı yqpaly bar ıslamısterge unamaǵany. Post-keńestik keńistikte ıslamdyq partııa tek osy elde ǵana bar ekenin de umytpaǵan jón. Tájikstanda qaı jaǵynan alsań da kúrdeli jaǵdaı qalyp­tasyp otyr. Ekonomıkalyq qıyn­dyq jaǵadan alǵanda, qarýly oppozısııa etekten kelip jar­masty. Tájik aǵaıyndarǵa úlken syn kezigip tur. URYLARYN ULYQTAǴAN JERDE URY KО́BEIEDI О́tken aptada Reseıdi shýlatqan oqıǵa boldy – Máskeýdiń qaq ortasynda osy eldegi urylardyń bir kósemi Aslan Ýsoıan (laqap aty Hasan ata) degenge qastandyq jasalyp, ony qalanyń eń bir bedeldi Botkın aýrýhanasyna aparyp jatqyzypty. Ony quqyq qorǵaý oryndary qorǵaýǵa alyp, dárigerler onyń jany úshin jantalasyp kúresip jatyr. Qylmyskerdi qylmysker atypty, sony sóz etýdiń qajeti bar ma der ekiniń biri. Áńgime sonda. Bálkim, sol Máskeýde bir belgili qaıratkerge qas­tandyq jasalsa, dál osyndaı shý kó­terilýi ekitalaı. Al “zańdy ury” sanalatyn Hasan ata deıtinniń jatqan jerin qor­ǵaýǵa Máskeý mılısııasynyń bastyǵy Vladımır Kolokolsevtiń ózi ke­lip, tún qatyp osynda júredi. Eki avtobýsqa tıelgen OMON sar­baz­daryn aıtpaǵanda, jıyrma shaqty jeńil máshınege jaıǵasqan ataqty urynyń óz jasaqtary da kúzette. Munyń bári Hasan ata jatqan aýrýhananyń syrtyndaǵy jaǵdaı. Ishindegi tártip budan da kúshti eken. Aýrýhananyń bas dárigerinen basqanyń bári aıaqtaryn qııa basa almaıtyn kórinedi. Reanıma­sııad­a­ǵy dárigerlerdiń bárin tintip, tekserip jiberedi. Osydan bir jyl buryn taǵy da bir “uly” ury Vıacheslav Ivankov (laqap aty Iаponchık) ta osynda jatqan eken. Sonda da bul jerde áskerı tártip ornapty. Onyń jatqan palata­syn­da tórt avtomatty adam turypty, esiginiń aldynda úsh, al reanımasııa bóliminiń aldynda taǵy da tórt adam kúzetipti. Qylmyskerge osynsha qurmet nelikten? Qarapaıym halyqtyq qı­synǵa salyp, sol halyqty qan qaq­satyp júrgen qylmyskerlerdiń “biri ólip, biri qalsyn” deme­gen­men, olarǵa osynshalyq qamqorlyq kórsetýdiń qajeti bar ma der ekiniń biri. Qylmyskerdi qurmettegen jerde qasıet qala ma? Endi bul oqıǵanyń qalaı bol­ǵanyna kelsek, Sankt-Peterbýrgte “tirkelgen” belgili “zańdy ury” Aslan Ýsoıan Máskeýge balasy Nodarıdiń úıine kelgende, ony kópten ańdyp júrgender dybysy shyqpaıtyn myltyqpen atyp, ishinen jaralapty, al oqqaǵaryn keýdesinen jaralasa kerek. Mı­lısııa aıaǵynan tik kóterilgen. Boljamǵa qaraǵanda, munyń barlyǵy – qylmyskerlerdiń ózara aımaq bólisý áreketteri. Sarap­shy­lardyń aıtýynsha, Hasan atanyń bas­ty jaýy – “zańdy ury” Tarıel Onıa­nı (laqap aty Taro). Onymen 2006 jyldan beri qaq­tyǵysta eken. О́tken jyly ólgen Iаponchıktiń qany da sol Onıanıdiń moı­nynda kórinedi. Bıylǵy jazda on jylǵa sottalsa da, Onıanıdiń quryǵy uzyn. Hasan atanyń kózi joıylsa, Taro Reseıdeı uly eldiń qyl­mys­tyq dúnıesine bıligin júrgizbek. Hasan atanyń qaraýynda Reseıdiń Máskeý, Peterbýrg qalalary, eldiń ortalyq aımaǵy, Kavkaz óńiri ǵana emes, taıaý shet elder, tipti alys shet elderdegi qyl­­mystyq toptar bar ekeni aıtylady. Hasan atanyń jarasy tym qaýipti bolmasa kerek. Baryn sa­lyp jatqan dárigerlerdiń ony ja­zyp shyǵatynyna jurttyń kúmáni joqtaı. Demek, bul oqıǵanyń alda úlken jalǵasy bolatynyna da kúmán keltirmeıtindeı. Bizdi bárinen buryn, árıne, osynaý qylmystyq dúnıege resmı oryndardyń kózqarasy qyzyq­ty­rady. Qalaısha qylmystyq dú­nıeniń basshylary aıaqtaryn al­shań basyp júredi deısiń. Aıtalyq, Hasan atanyń bastamashylyǵymen 2008 jyly Sochıde “zańdy ury­lar­dyń” sammıti ótipti. Oǵan búkil bu­rynǵy KSRO keńistiginen “de­legattar” qatysqan, quqyq oryn­darynyń kóz aldynda. Mundaı jerde qylmysqa jol ashyq bol­ma­ǵanda qaıtedi?! Bıyl ǵana Ýk­r­aı­nada qylmysy úshin ustalǵan Hasan ata Reseıge qaıtarylǵan eken, al munda ony bosatyp jibere salǵan. Bul oqıǵalar, shet elde bolsa da, kórshi elde bolyp jatyr. Qylmyskerlerge keńshilik, onyń kósemderine qurmet bizde joq pa eken deısiń. Keıbir zań buzý­shy­lardyń taırańdap júrgeni ja­ıynda áńgimeler estilip qalatyny bar. Qylmyskerlerge keńshilik qaıyrymdylyq kórinisi emestigin, qaıta qylmysty qoldaý ekenin eshqashan da umytpaǵanymyz jón. Mamadııar JAQYP.