Sanatker

Asyl azamat, jaısań jýr­na­lıst-jazýshy Serik Ábdir­aıymuly eshqashan juptary jazylmaǵan, ózi sekildi “janary jáýdiregen jeti jetimniń” biri, Alash ardaǵy – Aq­seleý Seıdimbektiń jambasy jerge tıgenine qyryq kúnge qaraǵanda qalamdas hám qııamettik dosynyń sońynan baqılyqqa kete barǵanyn búkil jurt biledi. Odan beri de bir jylǵa bet buryppyz. Qaıran ómir-aı deseńizshi, jaqsynyń ornyn joqtaý, iriliktiń kóleńkesin izdeý – sol Serik Áb­dir­aıymulynyń óz ónegesi edi. Kózi tirisinde kim tarazylasyn, aqyrǵy “Samǵaý” jınaǵyna kirgen shyǵar­malaryn búgin oqyp baıqasań – “biri kem dúnıe-aı...” degen kúr­sinisti joldardy jıi jo­lyq­tyrasyń. Onda ne syr, ne se­bep boldy eken dep taǵy oılana­syń... Alpysyn attandatpaı, paıǵambar jasyna jaqyndaǵanda, áýlıe-ánbıeli jerlerdi jaǵalap, zııarat shegip ketkeni she... Qý tirlik áldeneni sezdirdi me eken? Dúrbeleń dáýirler týyp, qoǵam júzi qubylǵan sátterde adamı qun­dylyq ataýly qaıta qaralyp, ár­qı­ly tez-tarazy men súzgi-saraptan ótip jatady. Ásire belsendi áleý­mettiń tarapynan bardy mansuqtaý, baıandyny moıyndamaý sekildi kereǵarlyq keýleıtin kezder de kezi­gedi. Ýaqytynda Abaıdy, Yby­raıdy, Shoqandy, Alash arda­ger­lerin “proletkýlt” paryqsyz­dary tarıh kemesinen túsirip tastaǵysy kelgen joq pa edi; bul jaǵa jyr­tysqan teketireste báribir parasat­ty jurttyń týy jyǵylǵan joq. Ezdiń kúıesinen erdiń kıesi basym shyqty. Osyndaı ózekti, ótkelek mezetterde aqıqattan aınymaý, anyǵyn aıtý – ımantarazy is. Mine, zamanalar arasyna óziniń ná­tin de, nıetin de kópir ǵyp tósegen qa­lamgerlerdiń biri – Serik Ábdir­aıymuly. Talantty aqyn Ibragım Isaev oǵan kózi tirisinde arnaǵan óleńder sıkliniń áldebir jerinde: Kezder kelgende Dala men Taýdy jalǵaıtyn, Azamat kerek jala men jaýdan qorǵaıtyn. Jol salý kerek qarsy alý úshin kúnderdi Bolashaqtardyń betinde tańba qalmaıtyn, – dep jazypty. Rasynda da, “bolashaqtardyń betinde tańba qalmaıtyn jol salý­dy” uıǵarǵan Serik Ábdiraıymuly dál, der shaǵynda qazaqtyń hákim qaıratkeri Dinmuhamed Ahmetuly Qonaevtyń ar-abyroıyna, sol arqyly qazaqtyń taptalǵan namy­sy men narqyna sózimen qorǵan, qalqan bola bildi. Qaraqan basy­nyń qamyn kúıttegen joq. 1986 jyly “Qazaq ádebıeti” gazetiniń eki nómirinde Oralhan Bókeıdiń nar­táýekelge bel býýynyń arqa­synda “Aqıqat aıtylmaı qalmaı­dy” degen bas taqyryppen jarııa­­lanǵan syr-suhbatty júrek syr­qatynan aýrýhana tóseginde tańy­lyp jatyp qaǵazǵa túsirgenin ekiniń biri bile bermeıdi. Abaı aıtqan “áreketi – hareket” surjaǵalylar ózderi túzgen tizim boıynsha “Qo­naevtyń 286-nómirli týysqany” dep tanyǵan Serik Ábdiraıymulyn tergeýdiń astyna alyp, naqaqtan-naqaq qyzmetinen qýylýyna “negiz” qalaıdy. Bul baryp turǵan beıbastaqtyq edi, óıtkeni – Sherhan Murtaza jazbaqshy: “Serik Ábdiraıymuly sol Dımekeń bıik taqta otyrǵan kezde odan qoldaý kórgen joq, ja­ny­na da jolaǵan emes”. Al “Ja­lyn” baspasynyń ózi basqarǵan mýzyka jáne óner bas redaksııa­synan 1979 jyly enshi alyp, irge kótergen “О́ner” baspasyna jetek­shilik jasaı júrip, ol bul salanyń bilgiri ǵana emes, ult murasy men muratynyń joqshysy, janashyry ekendigin ábden áıgiledi. Jospar­ly, júıeli jumystyń nátıjesinde “О́nerdegi ónegeli ómir” serııasy­men shyqqan Á.Qasteev, Sh.Aı­manov, K.Baıseıitova, Q.Jandar­bekov, S.Qojamqulov, Q.Teljanov, J.Ele­bekov jónindegi kitaptar kópshi­liktiń kózaıymyna aınaldy. Ǵulama ǵalym Álkeı Marǵulannyń qazaq qolóneri týraly úsh tomdyǵy oqyr­man oljasyna aınalady. “Qyz Ji­bek”, “Birjan-Sara”, “Al­pa­mys”, “Qyz Jibek”, “Jalbyr” ope­ra­lary­nyń ushty-kúıli joǵa­lyp ketýi yqtımal partıtýralary tasqa basyldy, sondaı-aq kópke tanymal kúı notalary, án jınaqtary jaryq kórdi. Árgi-bergi tarıhqa til bitirgen “Qazaqstan” foto­albomy da qolǵa túspes qundy qa­zy­nalardyń qa­taryna qosyldy. “Ana za­manda hal­qym úshin óıtip edim, búıtip edim...” dep keýde so­­ǵyp kúpingen joq. Zadynda, ki­shi­lik pen kisiliktiń ártúrli sıpat-syr­­lary bar ǵoı. Izet pen iltıpattyń aı­ǵaqtary da alýan­dyqpen belgi bere­di. Osy turǵydan oılaǵanda, Serik Ábdiraıymuly­nyń súıegine sińisti, jan-júregine jarasty óz bolmys-bitimi menmun­dalaıtyn. Aldyn kese attamaıtyn, qudiret tuta qadirleıtin aıaýly aǵalarynyń esimderiniń bastapqy býynyna “aǵa” degen sózdi jalǵap aıtatyn ádemi daǵdysy bar-dy: Nuraǵań (Nurǵısa Tilendıev), Qalaǵań (Qaltaı Muhamedjanov pen Qaldarbek Naımanbaev), Sher­­aǵań (Sherıazdan Eleýkenov pen Sherhan Murtaza), Seıdaǵań (Seı­d­ahmet Berdiqulov)... Ári olardan kór­gen jaqsylyǵyn tizip-túgen­deýden jalyqpaıtyn. Qarymdy qalamgerdiń tuǵyrly taqyryby osy tóńirekten aıryqsha óris taýyp, óre tanytty. “Qaıtalap aı­taıyn, meniń aǵalardan aýzymnyń salymy bar”, – der edi ol pikirin tııanaqtaı túsip. Mine, QazMÝ-diń jýrnalıstıka fakýltetindegi ulaǵatty ustaz­dary­nyń, ıaǵnı Ábaǵasynyń (Ábil­faıyz Ydyrysov), Taýaǵasynyń (Taýman Amandosov), Temaǵasynyń (Temir­bek Qojakeev) yqpalymen ózi bitirgen oqý ordasynda 1974 jyldan bastap sabaq bere bastaǵan. Teorııa men tájirıbeni ushtasty­ryp, negizgi qyzmetinen qol úzbeı stýdentterdiń shyǵarmashylyǵyn shyńdaǵandar­dyń sapynda ár jyldary Kamal Smaıylov, Nur­mahan Orazbekov, Sháribek Esmur­zaev, Jarylqasyn Nusqabaev, Mát­kárim Ákimjanov, Erjuman Smaıyl, Janbolat Aýp­baev, Al­tyn­bek Sársenbaev, Áshir­bek Aman­­­keldıev, taǵy sol sııaqty jýrnalıstıka jampozdary boldy. Osy shahbaz shoǵyrdyń ishinde 35 jyl boıyna úzdiksiz dáris oqyǵan Serik Ábidraıymuly ǵana shyǵar dep oılaımyz. Jáne, bir qyzyǵy, bilimin buldap, eń bolmasa “ǵylym kandıdaty atansam” dep eshqashan óńmeńdegen emes. Áıtpese, aýdı­torııaǵa bir bas suqqan soń, izin sýyt­­pastan “dárejeli ǵalym” bolý­dyń amalyn oılastyra bastaıtyn­dar az ba? Onyń ornyna, Serik Ábdir­aıymuly súıikti oqý ordasyna tıesili paıdasyn tıgizip, baspa uıymdastyryp berdi. Qur­metti professorlyqty da oǵan basqa bilim shańyraǵy syılady. Jýrnalıstıka akademııasynyń akademıgi, Gýmanı­tarlyq akade­mııa­nyń tolyq múshesi atandy. “Adam isimen jasaıdy. Alǵa­nymen emes, bergenimen sanat­qa kiredi” dep jazypty ol esse­leriniń birinde. Onyń osyndaı ynta-yjdaǵatymen “Sanat” bas­pasy tirshiligin bastapty. Sóıtip, táýelsizdikke taban ilik­tir­gen tusta tyńnan tynys, jańa­dan jol ashqan Serik Ábdiraıym­uly baspagerlik biligin molynan baıqatty. “Sapa belgisi bar jigit­tiń” (Aqseleý Seıdimbek) bastama­lary baıandy, umtylystary uıtqy­ly boldy. “Sanat” baspasynan alǵashqy on jyldyń aınalasynda ǵylym­nyń 32 salasy boıynsha 6 tilde jaryq kór­gen tórt júzden astam dúnıe jurt­­tyń ıgiligine jarapty. Eń aldy­men Alashtyń aıtýly oqymys­ty­lary T.Shonanulynyń, S.Aspan­dııarov­tyń, M.Ty­nysh­baevtyń, H.Dos­muha­medov­tyń, E.Bekmahanov­tyń, E.Ysmaıylov­tyń, T.Tájibaev­tyń, S.Aman­jolov­tyń, Á.Qońyrat­baev­tyń el sýsaǵan eńbekteri kitap sóre­leriniń kórkin keltirdi. Qazaq tarı­hynyń qaınar­laryna úńiltken Mu­ham­med Haıdar Dýlatı, Qadyr­ǵalı bı Qosymuly, Alekseı Lev­shın­­niń jazba jádi­gerleri zııaly qaýym­nyń zárýligin qanaǵattan­dyrdy. Akademık Zeınolla Qabdolov­tyń uzaq jyldar boıǵy tereń shyǵarmashylyq tolǵaǵynan týǵan “Meniń Áýezovim” roman-essesiniń alǵashqy kitaby, kórnekti qaı­ratker-ǵalym Sherıazdan Eleý­kenov­tiń úsh-tórt jyl muǵdarynda ózi aıtpaqshy “sýaıt-saýdager­lerdiń” sýyrmasynda sıyrquıym­shaq ýádemen jatyp qalǵan “Maǵ­jan” monografııasy osy baspadan oqyrmandaryna jol tartty. Ekeýi de táýelsiz Qazaqstannyń memle­kettik syılyǵymen marapattalyp, baspaǵa da, basqaǵa da abyroı áperdi. Qanshama kisilerdiń kitaptaryn, bylaısha aıtqanda, “qyr sońynan qalmaı qýyp júrip surap alyp”, sý tegin jarııalady. Olardyń arasynda elge máshhúr jazýshy, aqyn, ǵalymdarmen qosa, rýhanııat álemine qaraı aıaǵyn endi ǵana táı-táı basqan kókórim, kózqýanysh talapkerler de bar. Asan Qaıǵynyń dýaly aýzymen aıtqanda, “ár butasynyń túbi – bir kesek et”, qaıyrly da qutty qonys Úsharaldyń perzenti Serik Áb­diraıymuly týǵan aǵasy Jaryl­qasyn ekeýi júzge jýyq jasaǵan qos analary – Dárııa men Aıjan keıýanalardyń meıirli shýaǵyna meılinshe shomyl­ǵan­dyqtan bo­­lar, óziniń bitimi de jy­­lylyqqa, jaq­sy­lyqqa kenen-tuǵyn. Ol ásirese jas­tardan qamqorlyǵyn aıamaıtyn, qýana aıa­laıtyn; “aına­laıyn” dep emirenip, eljirep turatyn. “Eshqashan daýys kótergenin estimeppin. Aǵat ketken tustarymyz bolsa da “aınalaıyn” dep aqylyn aıtatyn, óziniń oı-pikirin ádemi, júrekke máńgi uıalardaı etip jetkizetin...”. Bul – izin basqan áriptes inisi, tanymal jýrnalıst Erǵalı Saǵattyń lebizi. “Adaldyqtan aspaı, qashan kórseń de “oý, aınalaıyn”-yn aýzynan tastamaı, mol denesimen yrǵala qozǵalyp, qushaǵyn aıqara ashyp, kúlip kele jatqan Seraǵań­dy kóresiń...”. Bul – shapaǵaty tıgen shákirtteriniń biri, ustazdyq jolyn qýǵan baýyry Sansyzbaı Mádıevtiń sózi. Qaıratkerlik qajyrymen jáne qaıyrymymen jaqsy atyn jur­ty­na amanattaǵan Serik Áb­dir­aıym­ulynyń sońyndaǵy ádebı-pýb­lı­sıstıkalyq murasyn bir túgendep, táptishtep qoıý – onyń sharapatyn kórip, shýaǵyna kenelgen jandarǵa ǵana emes, sóz baǵasyn biletin barshaǵa azamattyq paryz. Serik Ábdiraıymuly qalamger­liginiń bir qyry – aýdarmashy­lyǵy. Bul rette túrik jazýshysy Orhan Kemaldyń “Tuńǵıyqta” ro­ma­nyn, Fedor Shalıapınniń “Per­de jamylǵan pende” memýaryn, Paýl Kýýsbergtiń “Monolog” essesin, Borıs Vasılevtiń “Man­sap pen mahabbat”, Oleg Serovtyń “008 agenttiń kúıreýi” hıkaıattaryn sheberlikpen tárjimalaǵanyn aıtsaq ta jetip jatyr. Osydan bes-alty jyl buryn baspasózge bergen suhbattarynyń birinde Serik Ábdiraıymuly áý basynda Qonaevqa 108 saýal usyn­ǵanyn, onyń 34-iniń jaýaby ǵana jurtshylyq talqysyna jetkenin, al qalys dúnıe qattalyp jatqan qorjynnyń aýzy áli ashylmaǵanyn tilge tıek etken edi. Jáne sonyń negizinde “Kúndi kólegeıleı almaı­syń” atty kitaptyń ázir turǵany týraly gáptiń de shetin shyǵarǵan. Dinmuhamed Ahmetulynyń “Qal­ǵanyn óziń taıaq jemeıtin ýaqytta bastyrarsyń” degenin de eskerte ketken. Bálkim, álqıssasy “О́tti dáý­ren osylaı”, “Aqıqatty attaýǵa bolmaıdy” sııaqty estelikterde basylǵan jelili áńgimeniń jalǵasy sodan qylań berip qalar degen úmit joq emes. Sondaı-aq, úshinshi kýrsta oqyp júrgen kezinde-aq qabiletine den qoıǵan Telaǵasynyń (Telman Januzaqovtyń) qamqorlyǵymen “Lenınshil jas” gazetiniń redak­sııa­syna qyzmetke alynyp, qary­mymen el qaratqan júırik jýrna­lıst osy basylymnyń shyǵarma­shy­lyq shtabynyń bastyǵy – jaýap­ty hat­shysy dárejesine jetkenshe talaı súrleý, túrli synaqtan ótkeni anyq. Tyrnaqaldy tanymal týyndylary – “Arman­das­tar” men “Boz kilem” ocherkteri jarııalanǵan sátten bastap sport jáne dene tárbıesi bólimin meńger­g­en tusta boksshy Á.Nurmahanov, palýandar Á.Aı­hanov pen A.Buǵy­baev, fýtbolshy­lar T.Segizbaev pen Q.Ordabaev, taǵy basqa tarlan tulǵalar jaıynda jazǵan esseleri men sýrettemeleri – óz aldyna bir qyrman. Endi solardy jıystyryp, juptap, jeke jınaqqa aınaldyrsa, úlken saýap bolmaq-dúr. Osy másele qunttalsa, ózimen attas Seraǵasy, akademık Serik Qırabaev aıtpaqshy, “oıy da, boıy da bıik azamat” – Serik Ábdir­aıym­ulynyń rýhy rıza bolyp, tirilerdiń jansaraıy baıı túseri kámil. Amantaı ShÁRIP, “Astana aqshamy” gazetiniń bas redaktory