Oıy anyq, boıaýy qanyq

1976 jyldyń aspandy qalyń bult jaılaǵan, jań­byrly, nazdy da sazdy qazan aıy. Almaty qa­la­syndaǵy Kompozıtorlar úıiniń shaǵyn kon­sert­tik zalynda jas kompozıtor Keńes Dúı­sekeevti KSRO Kompozıtorlar odaǵynyń mú­she­ligine usy­ný­ǵa baılanysty onyń shyǵarmalary tyńdalyp, tal­qylanbaqshy. Komıssııa tóraǵasy – Sydyq Mu­hamedjanov, hatshysy – osy joldardyń av­tory. Máselege úlken mańyz berilýi sondaı, komı­ssııa otyrysyna Ǵazıza Jubanova, Qudys Qoja­mııarov, Kenjebek Kúmisbekov, Borıs Erzakovıch, Naǵym Meńdiǵalıev, Bazarbaı Jumanııazov, Man­sur Saǵatov syndy tulǵaly sýretkerler shyqyryldy. Sydyq aǵamyz komıssııa otyrysyn bastaı bergende esikti bireý qaqty. Esik ashylǵanda, Shámshi Qaldaıaqovtyń júzi jartylaı kórinip, “Joldastar, kirýge ruqsat pa eken?” – degen sózi estildi. “Á, Shámshi, búgingi kúnniń Aqany, Birjany tórge shyq, jaıǵas!” – dep Sydyq aǵamyz aǵynan jaryldy. “Rahmet, Syqa!” – dep zaldyń bosaǵa ja­ǵy­na baryp, jaıǵasa berip: “Men búgin uzyn­qulaqtan Keńes Dúısekeev degen inimniń mýzykasy tyńdalady degen soń atymnyń basyn kúshpen buryp keldim”, – dedi ol. Bul sózi bárimizge bult­tyń arasynan syǵalaǵan kún sáýlesindeı áser etip, kóńilimizdi bir jadyratyp tastady. Sydyq aǵamyz qysqa da nusqa sózinde búgingi kúni jas kompozıtorlardyń talantty bir toby shyqqanyn, olar joǵary kásibı bilim alǵan, besaspap ónerpazdar, sonyń mańdaıaldysy Keńes Dúısekeev ekenin aıta kele, onyń jańa estradalyq týyndylaryn muqııat tyńdap, pikir aıtýǵa shaqyr­dy. Keńestiń “Qazaqfılm” stýdııasy túsirgen kıno­fılmge jazǵan mýzykasy (Iýrıı Sılantev basqarǵan Búkilodaqtyq radıonyń estra­dalyq-sım­fonııalyq orkestriniń oryn­daýynda) jáne Roza Rymbaeva, Naǵıma Esqalıeva, Aqjol Meıir­bekovtiń oryndaýlaryndaǵy “Qarakóz-aıym”, “Erkelediń sen!”, “Sálem saǵan, týǵan el!”, “Dom­by­ra týraly ballada”, taǵy da basqa ánderi tyń­dal­dy. Buǵan 40 mınýttaı ýaqyt ketti. Komıssııa tóraǵasy darhan aǵa Syqań: “Búgingi otyrysqa atynyń basyn kúshpen buryp, Shámshi Qaldaıaqov kelip otyr. Birinshi sózdi soǵan bersek, qarsy bol­maısyńdar ǵoı?!” – dep zaldy bir súzip shyqty da: “Al Shámshi, alǵashqy sóz sende!” – dedi. Shámshi sózin alystan bastady. “HII ǵasyrda ómir súrgen Maıqy bı degen babamyz aıtqan eken: “Tazdan jarǵaqbas týady, Kedeıden malbaqpas týady. Soqyrdan kórmes týady, Sarańnan bermes týady!” – dep. Búgingi án jazyp júrgen kompo­zıtor baýyrlarymyzdyń basym kópshiligi, kóńil­deri­ńizge kelse de aıtaıyn, osyndaı adamdardyń urpaǵy sııaqty. Máni de, sáni de joq álsiz, nársiz dúnıeler. Joldastar, biz Muhıttyń, Birjannyń, Segiz Seriniń, Estaıdyń, Kenenniń  urpaqtary emespiz be?! Tyń epopeıasy kezinde myna otyrǵan klassık Sydyq Mu­hamedjanov aǵamyz Qýandyq Shańǵytbaevpen bir­lesip, “Áıteýir sol qyz bir sulý”, “Terbeledi tyń dala” ánderin jazsa, biz – Ju­me­ken Náji­me­denov ekeýmiz “Meniń Qazaq­stanym” degen dúnıe­ni týdyr­dyq... Al, Keńes inime keletin bolsaq, baıqaı­myn, qara dombyra men qobyzdyń qasıetti únin, naq­tylaı aıtsaq, Syr óńiriniń kóne únin búgingi estrada garmonııasymen áde­mi úılestirip, keremet sóıletip otyr. Mundaı jańa áýen, orkestrovkadaǵy kúshti ulttyq ún men boıaý birimizde de joq ekenin moıyn­daý kerek, jol­dastar. Syrt qaraǵanda, án shyǵarý ońaı sııaq­ty. Sondyqtan bolar, búgingi kúni onymen Ábilahat aıtpaqshy, “do” men “re”-niń arasyna taksı jal­daıtyn adamdar aınalysyp, nan taýyp júr. Olar kompozıtor degen mamandyqtyń baǵasyn ketirip, halyqty ábden yǵyr qyldy. Meıli, bola bersin, qansha tyqpalasań da tyńdarman olar­dy qabylda­maıdy. Keńes baýyrym, týyndylaryń­­nyń áýeni, rıtmi, ásirese, jastar aýdıtorııasyna ar­nalǵan­dyqtan, ár jańa týyndyńa úlken jaýap­kershilikpen qarap, onyń mazmun-taqyrybyna muqııat bolǵaı­syń. 4-5 jyldyń ishinde ánderiń halyq arasyna keńinen tarady. О́zińdi, Keńes aına­laıyn, kórip, án dúnıesine bizden keıingi oqyǵany mol talantty urpaq kelgenine qýanam. Kompozıtor jaqsy ándi kúnde týdyra bermeıdi. Durys án týmasa, ózińdi-óziń kúsh­teme. О́z isińe berik bolyp, maqtasa – taspaı­tyn, tassa – aspaıtyn azamat bol dep batamdy bersem Keńeske qalaı qaraısyz, Sydyq aǵa”,.. degen edi ol. Keńes shyn máninde baqytty adam, sebebi kompozıtor retinde oǵan alǵash baǵyt-baǵdar siltegen adam akademık Ahmet Jubanovtyń ózi bolatyn. Almatydaǵy №2 eksperımentaldy mektep-ınternatynyń 7 synyp oqýshysynyń áli býyny qatpaǵan balań shyǵarmalarynan bolashaq kompozıtordyń qýatty da shýaqty únin taný – kóripkel Ahańa ǵana bitken qasıet edi. Kóne tóltýma ónerimizdiń tunǵan jeri Syr boıy desek, Keńes shyǵarmashylyǵyndaǵy osy qasıetti ún onyń ózegi, jany. Qazaqtyń talaı daryndy uldaryn (Naǵym Meńdiǵalıev, Nurǵısa Tilendıev, Mákálim Qoıshybaev, Kenjebek Kúmisbekov, Ábdimomyn Jeldibaev) úlken óner jolyna qanat qaqtyryp, demeýshi-qamqor bolǵan abyz Ahmet Jubanovtyń qoldaýy – Keńestiń kıeli shamshyraǵy bolyp, bar sanaly ómirinde qotara-qopara eńbek etýine kúsh berdi. Uly Otan soǵysynan keıin týǵan urpaq – Keńestiń zamandastary. Olardyń ishinde – Seıdolla Báıterekov, Tiles Qajyǵalıev, Almas Serkebaev, Tólegen Muhamedjanov, Altynbek Qo­raz­baev, Murat Qusaıynov syndy besaspap kom­pozıtorlar toby. Bular arnaıy kompozıtorlyq joǵary bilimi bar, mýzykanyń barlyq salasynda ózderin emin-erkin sezinetin kásibı mamandar. Sondyqtan búgingi kúni Muqan Tólebaev pen Ahmet Jubanov bastaǵan alyptar tobynyń dástúri jiksiz jalǵasty desek, artyq aıtpaǵan bolarmyn. Keńes úni basqalarǵa múlde uqsamaıtyn qazaqtyń yqylym zamandaǵy ıntonasııalyq áýen ereksheligi bolyp jetti. Onyń otandyq án álemine ákelgen mundaı silkinisti jańalyǵy bárimizge bultty shaqqan naızaǵaıdaı áser etti desem, ásire aıtpaǵan bolarmyn. “Qarakóz-aıym”, “Erkelediń sen”, “Asyl ana”, “Sálem saǵan, týǵan jer”, “Dom­­byra týraly ballada”, “О́kinbe sen”, “Ǵa­shyq­tar jy­ry”, “Oılaısyń ba, janym”, “Astana”, “Qosh, aman bol, týǵan jer”, “Qazaǵymnyń kúıleri-aı”, “Dastarqan”, “О́mir-ómir”, “Alǵashqy mahabbat”, t.b. týyndylary osyǵan dálel bolyp, óziniń tóltýmalyq qasıetimen aıshyqtalyp, erekshelenedi. Keńestiń budan basqa shyǵarmalarynda da osy kórinis keńinen, tereńinen óziniń jalǵasyn tapty. Iаǵ­nı, bularda Altyn Orda, Deshti Qypshaq zama­nyndaǵy qazaq halqynyń dástúrli mýzyka óneriniń ın­tona­sııalyq, ekpindik-yrǵaqtyq, oryndaýshylyq erekshe­likteri únemi boı kórsetip otyrady. Demek, kóne epıkalyq saryn men tyl­sym lırıkalyq saz qustyń qos qanatyndaı birde samǵap, birde tómen quldyrap, qaıta shapshyp-shyrqap, bitispesteı qaq­­tyǵysqa túsip, aqyry keń qulashty, tereń tynys­ty máń­gi tirshiliktiń jasampaz gımninde ǵarysh keńistigin sharlaıdy... Qaqtyǵystaǵy dramatýrgııa arqyly shyǵarma mazmunyn óristetý, shıratý kompozıtordyń aspap­ty­q-sımfonııalyq týyndylarynda jıi qolda­nylatyn ádis. Bul turǵyda men K. Dúısekeevtiń “Jalańtós batyr” sımfonııalyq poemasyn jalpy qazaq kompozıtorlarynyń sımfonııalyq mýzyka salasyndaǵy qol jetkizgen tamasha tabysy der edim. Onda Jalańtós Seıitqululynyń eren erligi, jasampaz eńbegi, jarqyn beınesi sýretteledi. Keńes boıyndaǵy Jaratqan ıem bergen asyl qasıet – alǵan baǵytynan qaıtpaıtyny, qoıǵan maqsatyna jetpeı tynbaıtyny, shyqqan bıigine toq­meıilsimeıtini, oıy men isi dombyranyń qos shegindeı úndestikte bolýy, sheberligin únemi ushtaı bilýi. Osynyń aıǵaǵy retinde úlken sımfonııalyq orkestrge balań jigittiń 1974 jyly jazǵan “Kon­sert-sımfonııasyn”, 33 jyldan keıin, ıaǵnı 2007 jyly dúnıege kelgen “Astana” sımfonııasyn sa­lys­tyrsaq, kompozıtordyń ózine qoıǵan tala­by­nyń meılinshe bıik te qatal ekenin taný qıyn emes. Keńestiń sońǵy jyldary jazǵan ánderi has she­ber­diń qolynan shyqqan, shynaıy kórkem shy­ǵarmalar qataryndaǵy dúnıeler. Munda kompo­zıtor qoltańbasy birshama ózgeriske túsken: ánder taqyryby mazmun jaǵynan tereńdep, áýen sazy sabyrlylyq pen parasattylyq tuǵyrynda oryn tepken. Endigi kezde kompozıtor shyǵarmalary adamnyń ishki jan dúnıesine tereń úńilýge, derbes Qa­zaq­stannyń rýhanı qundylyqtaryn, onyń ishin­de jastarymyzdyń otansúıgishtik sezimin tár­­bıeleýge arnalady desem, qatelespegen bolar­myn. Bul týyndylar efırden jıi berilip, kórermen kóńi­linen berik oryn alǵanynyń kýási bolyp júrmiz. Ánshiniń qanatyn qataıtatyn nárse – árıne, jaqsy án. Kásibı dárejesi bıik, ulttyq boıaýy anyq ta qanyq Keńes ánderi búgingi estrada jul­dyz­darynyń úsh býyn ókilderin úlken óner joly­na shyǵardy desem, elimizdiń mádenı-rýhanı sala­syna bar kúshińdi salyp eńbek etip, sol eńbegińniń máıegin týǵan halqyń tatyp jatsa, el perzenti úshin budan artyq baqyt bolmas, sirá! Jolaman TURSYNBAEV,  Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, kompozıtor.