О́ńirlerdiń órkendeýi – eldiń órge basýy

Qazaqstannyń damýyna, ekono­mıkalyq qıyndyqtardan shyǵýyna álem jurtshylyǵy nazar aýdaryp otyr. Sóz joq, Astana elimizdiń elordasy retinde qaryshtap damyp keledi. Arqa tósindegi aıbarly da ajarly Astanamyzǵa súısine de tamsana qaraıtyndar az emes. Al Qazaq eliniń órge basýyna ólsheýsiz úles qosqan, táýelsizdigimizdiń tal­besigi atanǵan Almaty – árbir qazaq úshin ystyq qala. Elbasynyń ózi aıryqsha qurmettep, Alataý baý­raıyndaǵy arý shaharǵa respýblı­kalyq mańyzy bar qala mártebesin berdi. Bul arnaıy zańmen bekitildi. Árıne, eldiń órkendeýi tek bas qalalardyń kórkeıýimen ǵana esep­telmeıtini anyq. Osy oraıda Mem­leket basshysy Nursultan Nazar­baev óńirlerdi damytýǵa basa nazar aýda­ryp keledi. Úkimetke jáne jer­gilikti ákimshilikterge naqty tap­syr­malar berdi. 1998 jyldan bastap Astana óz kezeginde óńirlerge úlgi bola bildi, jańarýda serpilis jasa­dy. 1990 jyldardyń bas kezindegi naryq zamanynyń aýyrtpashy­lyǵy­nan teńselip ketken qalalar men aý­yldar jańa qalypqa kel­tirildi. Kóp­tegen oblys orta­lyq­tary kórkeı­tildi. Bul bastamanyń júzege asyp kele jatqanyn el kórip otyr. Bıylǵy halyqqa Joldaýynda Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaev “О́ńirlerdiń damýy – eldiń damýy” degen taqyrypqa arnaıy toqtaldy. Elbasy: “О́ńirlik damý reformalarynsyz biz je­del ártaraptandyrýǵa qol jetkize al­maı­myz. Sondyqtan bizge ekonomı­kalyq ósý ortalyqtaryn qalyptas­tyrýdy bastaý qajet. Qazaqstannyń batysynda munaı-gaz sektoryn, hımııa ónerkásibin, jabdyqtar óndirisi men kóliktik qýattardy da­mytý kerek. Ortalyqta, soltústikte, ońtústik pen shyǵysta – ken-metal­lýrgııa kesheni, atom, hımııa óner­kásibi jáne agrarlyq ındýstrııa da­mytylýy tıis”, deı kelip: “Jańa óńirlik saıasat – 2020 Stra­te­gııalyq josparynyń asa mańyzdy bóligi. Úkimetke oblystardyń, Astana men Al­maty qalalarynyń ákimderimen birlese otyryp, óńirlerdegi ınves­tısııalyq saıasat máselelerin muqııat pysyqtaýdy tapsyramyn”, dedi. Endi Úkimet osy baǵytta keleli is­ter, keshendi baǵdarlamalardy jú­ze­ge asyrýy tıis. Bul – Qazaqstan­nyń óńirlerin damytýda 2020 jylǵa deıingi kezeńdi qamtıtyn negizgi salalardyń qysqasha baǵyt-baǵdary. О́ndiris salalaryn aımaqtardyń er­ek­­shelikterine oraı damytqan jaǵ­daı­da, turǵyndardyń da áleýmettik-ekonomıkalyq jaı-kúıi jaqsaraty­ny jasyryn emes. Sońǵy jyldary Syr óńiri de, qaı salany alsaq ta, qarqyndy damyp keledi. Jazǵy demalys kezinde eldi mekenderdi aralap, halyqpen júzdeskenimizde, oblystyń tynysymen jaqynyraq tanysýǵa múmkindik aldyq. Biz Parlamenttegi áriptesim Seıitsultan Áıimbetov ekeýmiz oblystyń barlyq aýdan­daryn aralap shyǵyp, saılaýshy­lar­dyń muń-muqtajdarymen tanystyq, jaqsy lebizderin estidik. Kezde­sýlerge “Nur Otan” HDP músheleri, aýdandyq ákimdik qyzmetkerlerimen qatar, mekeme basshylary, basqa da saıası partııalar men úkimettik emes uıymdardyń ókilderi qatysty. Biz Konstıtýsııamyzdyń eldi damytý­daǵy salyp bergen zańdyq joly týraly aıttyq. Osy az ǵana ýaqyt ishinde memleketimizdiń irgesin qa­taıtyp, shańyraǵyn bıiktete túsýine, qazirgi tańda qoǵamdyq-saıası ómirdiń bar salasynda órkenıetti, damyǵan elderdiń qataryna qosylýdyń dań­ǵyl jolyna túsýde Konstıtýsııa­myz­dyń mańyzy ólsheýsiz ekeni anyq. Memleket basshysy, ásirese, óń­ir­lerdi órkendetý úshin ındýs­trııa­­lyq-ınnovasııalyq damýdyń róli zor ekenin jıi aıtyp keledi. Eldiń osy baǵyty Elbasynyń bıylǵy Qazaqstan halqyna Joldaýynda da kóterildi. “Meniń tapsyrmam boı­ynsha Úkimet Jedel ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damýdyń memlekettik baǵdarlamasyn jáne Eldi ındýs­trııa­landyrýdyń egjeı-tegjeıli kar­tasyn ázirledi. Bul qujat – taıaý­daǵy bes jylda biz neni, qaıda jáne qashan salatynymyzdyń tolyq is-qımyl jospary. Búginde áńgime ınvestısııalarynyń jalpy kólemi 6,5 trıllıon teńgelik 162 jobany iske asyrý týraly bolyp otyr, al bul el IJО́-niń 40 paıyzdan astamy, olar bizge taıaýdaǵy úsh jylda ǵana 200 myńnan astam jańa jumys oryndaryn tikeleı ashýǵa múmkindik beredi”, dedi Nursultan Nazarbaev. Elbasy bıylǵy Joldaýynda aýyl sharýashylyǵyndaǵy eńbek ónimdiligi tómen ekenin jáne jy­ly­na bir jumys isteýshige 3 myń dollar shamasynda keletinin, al damyǵan elderde bul kórsetkish 50-70 myń dollardy quraıtynyn aıta kelip: “Aýyl úshin ósý perspektıvasy, mine, osynda. Sondyqtan bizdiń mindetimiz – 2014 jylǵa qaraı agroónerkásip­tik keshende ónimdilikti kem degende eki ese arttyrý. Bul kúrdeli mindetti agrarlyq-ındýs­trııalyq ártarap­ta­n­­dyrý ǵana, ıaǵnı aýyl ­sha­­­­­­­­rýa­­­­­shylyǵy shıkizatyn qaıta óńdeýdi shu­ǵyl arttyrý, jańa qural-jabdyqtar, ja­ńa tehnologııalar men aýyl sharýa­shy­ly­ǵyndaǵy jańa kózqaras sheshe alatyn jaǵdaıda. Álemdik tájirı­be­ni paıdalaný, ony bizdiń aýyl sha­rý­a­shylyǵymyzǵa jedel endirý kerek”, dep aıqyn joldy nusqap, kórsetip berdi. Búgingi tańda Syr óńirinde de ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý baǵytynda aıqyndalǵan jumystar nátıjeli júrgizilýde. Atap aıtqanda, Qyzylorda oblysynda taý-ken salasy, munaı-gaz sektory, hımııa ónerkásibi men agrarlyq ındýstrııa­ny damytýǵa arnalǵan jobalardy júzege asyrý jospary qabyldandy. Aımaqta qazirgi kúnderi bıtým, as­falt, qıyrshyq tas jáne basqa da qu­rylys materıaldaryn óndiretin zaýyttar, munaı óńdeý jáne ilespe gazdy óteldeý keshenin, agrarlyq sektor kásiporyndaryn salý joba­lary qyzý qolǵa alyndy. Oblys kóleminde búgingi kúnge deıin quny 20 mlrd. teńgeden astam 7 joba júze­ge asyryldy. Aǵymdaǵy jyldyń aıaǵyna deıin taǵy 3 jobany or­yndaý kózdelip otyr. Sonymen qatar, “Jol kartasy” boıynsha óńirde atqarylyp jatqan isterge kýá boldyq. “Jol kartasy” sheńberinde jumyssyz turǵyndardy jumyspen qamtý máselesi de she­shi­lýde. Eger elimizde kásiptik bilim be­rý uıymdarynyń bitirýshileri úshin jastar praktıkasyn uıym­dastyrýǵa 2010 jyly 3,2 mlrd. teń­ge kózdelgen bolsa, jastar prak­tıkasy baǵdar­la­malaryn keńeıtý sheńberinde 6900 kásiporyn jáne uıymdarmen keli­sim-shart jasalyp, jumyspen qamtý organdary 14700 bitirýshini jumysqa jiberdi, onyń ishinde Qyzylorda ob­lysy boı­ynsha 204 mln. teńge bó­li­nip, 831 bitirýshi jumysqa tartylǵan. Ýaqyttyń alǵa jyljýymen “Nur Otan” HDP talaby kúsheıe túsýde. “Jol kartasy”, “100 mektep, 100 aý­rýhana” baǵdarlamalarynyń oryn­dalýy, eńbek jáne materıaldyq re­sýrstardyń paıdalaný jaıy, son­daı-aq bıýdjet qarajattarynyń maq­satty jumsalýy 110 partııalyq baqylaý beketteri arqyly júzege asyp jatyr. Bir ǵana Qyzylorda qalasynda 5 mektep, 4 balabaqsha, 5 densaýlyq saqtaý, 3 áleýmettik mańyzdy nysan qurylystary bolsa, ony partııalyq baqylaý beketteri jiberilgen kemshilikterdi der kezinde túzetýge tirek bolýda. Uly Jibek jolymen ótip jatqan “Batys Eýropa – Batys Qytaı” tranzıttik dálizi – álemdik mańyzdy jobalardyń biri. Bul joba Qyzyl­orda oblysynyń bir basynan ekinshi shetine deıingi 1 myń shaqyrymǵa jýyq negizgi kúre joldy kómkeretin bolady. Ǵasyr qurylysyna para-par avtodáliz qurylysy “Nur Otan” partııasynyń baqylaýyna alynǵan. Muny arnaıy baǵyttalǵan qarjy­nyń jónsiz shyǵyndalmaýyna qoı­yl­ǵan halyqtyń nazary desek, ar­tyq bolmas. Jobanyń ataýy “Batys Eý­ropa – Batys Qytaı” desek te, ke­leshekte Uly Jibek joly dep ata­saq, óte oryndy bolǵaly tur. Bul usy­ny­symyzdy turǵyndar da qoldap otyr. Oblys ortalyǵy – Qyzylorda qalasynyń ózindik erekshelikteri mol. Keıbir óńirlerde qalany kó­galdandyrýda kóp qıyndyq bolmasa, al tabıǵaty ózgeshe Syr boıynda qandaı ósimdikti de, tal-terekti de ósi­rý ońaı emes. Sondyqtan Qyzyl­ordanyń kóshelerine egilgen gúlder, jasyl-jelekter úlken qajyr-qaırattyń, tynymsyz aýyr eńbektiń jemisi ekenin sezingenimiz jón. Degenmen, sońǵy jyldary qala jaqsy jaǵyna qaraı kóp ózgerdi. О́tken jyly Qyzylorda qalasynyń 190 jyldyǵy atalyp ótti. Kósheler men ǵımarattardy jańartý, gúl egi­letin alańdardy kóbeıtý isi jal­ǵa­sýda. Jańa ǵımarattar boı kóterýde. Qala tazalyǵyna basa mán berilip otyr. Tazalyqty saqtaýǵa, birinshi ke­zekte, turǵyndardyń yntaly bo­lýy­na kóńil bólinýde. Qala taza­ly­ǵyn arttyrý maqsatynda kóptegen rýhanı-mádenı is-sharalar ótip keledi. Bilim men ǵylym, óner men má­denıet salasyn damytý baǵytynda ál­eýmettik máselelerdi birinshi ke­zek­te sheshý qajet. Osy oraıda qala ák­imdiginiń ujymdarmen birlese otyryp, atqaryp jatqan isteri de az emes. Búgingi zamanǵa laıyqty bir­ne­she jańa mektepter boı kóterdi. Ke­lesi jyly Qazaqstan Prezıdenti Nur­sultan Nazarbaevtyń bastama­symen qolǵa alynǵan ıntellek­týal­dyq mekteptiń qurylysy bastalady. Mektepke deıingi tárbıe berý isin­de de oń úrdister bar. Elbasy bı­ylǵy Joldaýynda “Balapan” baǵ­darlamasy jóninde bastama kóterip, Úkimetke tapsyrma berdi. Bıyldyń ózinde qazirgi zamannyń barlyq talaptaryna sáıkes “Ertóstik” jáne “Alpamys” degen 140 oryndyq eki ba­labaqsha paıdalanýǵa berildi. Bar­lyq qajetti qural-jabdyqtarymen, oıyn alańdarymen qamtamasyz etil­gen. Qala ákimdiginiń málimetine súı­nesek, qazir “Balapan” baǵdarlamasy aıasynda buryn berilip ketken bala­baqshalardy keri qaıtarý jóninde jumystar júrgizilip jatyr. Jáne de bul oń sheshiledi degen senimim mol. Syr óńirinde bıyl qasıetti Ramazan aıy erekshe atalyp ótkenin aıta ketkenim jón dep esepteımin. Ol aıda qaıyrymdylyq is-sha­ra­lary kóp uıymdastyryldy. Al Ora­za aıt kúnderi adamdardyń dinı-rýhanı baılyǵyn arttyrýyna ma­ńyz be­rildi. Islam dininiń qundy­lyq­taryn durys nasıhattaýǵa basa kóńil bólindi. Aýqymdy ister bir arnaǵa quı­ylǵandaı, Oraza aıt kúni qalada Jalańtós Bahadúr babamyzdyń es­kertkishi ashyldy. Máni men mańyzy zor ǵylymı-tájirıbelik konferen­sııa ótti. Osy sharaǵa elimizdiń ár óńi­rinen tanymal tulǵalar kelip qa­tysty. Sonymen qatar kórshi mem­le­­ket­terden de kelip, batyr baba rý­hyna taǵzym jasaǵandar az bolǵan joq. Arnaıy kelgen qonaqtar “Syr meıirimi” ımandylyq-qaıyrymd­y­­lyq aksııasyna qatysty. Aksııa ba­rysynda Jas jetkinshekterdi áleý­mettik beıimdeý ortalyǵy men pat­ro­nattyq tárbıelenýshilerden 20 adam­ǵa qaıyrymdylyq jasaldy. Osy ıgi sharaǵa qatysqan Parlament Májilisiniń depýtaty, akademık Ken­jeǵalı Saǵadıev aksııaǵa qa­tys­qan 5 tárbıelenýshi jetkinshekke qaıyrymdylyq jasap, óz qarjysy esebinen Almaty qalasynda oqyta­ty­nyn málim etti. Bul bastamaǵa jı­nalǵan jurtshylyq alǵysyn bildirdi. Aýyl-eldi aralasań, halyqtyń tynys-tirshiligine qanyǵa túsesiń. Ilgeri basqan isti kórseń, janyń baı­yp, kóńiliń ósedi. Syr boıy tur­ǵyndarynyń qajyrly eńbegin, er­teń­ge degen úlken senimin anyq baı­qadyq. Yrys ta, yntymaq ta, bereke de halyqta ekenine taǵy da bir kóz jetkizdik. Birtutas elimizdi, onyń ishinde óńirlerdi damytýda Elbasynyń bastamasy men basty baǵyttary aıqyndaldy. “Nur Otan” partııa­sy­nyń tujyrymdamalyq baǵdarla­ma­synda kózdelgen jospar da osy bir ortaq maqsattan týyndaǵan. “Nur Otan” HDP-nyń baǵdarlamasynda kózdelgen eń basty maqsat – halyq­tyń turmysyn, áleýmettik jaǵdaıyn kóterý. Parlament palatalarynyń bir­lesken otyrysynda Elbasymyz Nur­sultan Nazarbaev tórtinshi saı­la­nymdaǵy Parlamenttiń tórtinshi ses­sııasyn ashyp, asa aýqymdy min­det­­temeler qoıdy. Osy sessııanyń ba­rysynda zań shyǵarýshylyq qyz­met­tiń basty mindeti – 2020 jylǵa deı­ingi Strategııalyq damý jospa­ryn quqyqtyq qamtamasyz etý. Mem­leket basshysy Parlament pen Úkimetke damý baǵdarlamasyna baǵyttalǵan bıýdjettik qarajattyń utymdy jumsalýyn baqylaýǵa alý kerektigine, sondaı-aq, múmkin bol­ǵan jerde memlekettik shyǵyndardy qysqartý kerektigine nazar aýdardy. Sonymen qatar, qoǵamdaǵy birqatar salalardaǵy keıbir máselelerdi zań jolymen retteý qajettigin tapsyr­­­dy. Sonyń barlyǵy halyqtyń ál­eýmettik jaǵdaıyn arttyrýǵa, aza­mat­tyq quqyǵyn qorǵaýyna baǵyt­ta­lyp otyr. Parlament depýtattary osy senim údesinen shyǵyp, elge qajetti zań­dardy qabyldap, júk­­tel­gen mindet­terdi oryndap shyǵaty­ny­na senim mol. Bul iste barlyq tájirıbemiz ben kúsh-jigerimizdi jumsaýǵa ázirmiz. Qylyshbaı BISENOV, Parlament Májilisiniń depýtaty, tehnıka ǵylymdarynyń doktory, professor.