Kardıvtegi Hakan kim?

Osydan biraz ýaqyt buryn L.N. Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń kafedra meńgerýshisi Qaırat SaQ issaparmen Eýropanyń biraz elderin aralap qaıtqan bolatyn. Sonda Ulybrıtanııadaǵy “Qazaq” qoǵamynyń jetekshisi Hakan Otynshy degen kisimen jolyǵyp, ony Qazaqstanǵa arnaıy qonaq bolyp qaıtýǵa shaqyrypty. Ystyq iltıpatty jyly qabyldaǵan qandasymyz kóp uzamaı Elordaǵa kelip, L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetine arnaıy at basyn burdy. “Ulybrıtanııada turatyn elektrondyq-ınjenerııa ǵylymynyń doktory bul qazaq kim?” – deısizder ǵoı. Oǵan tómendegi suhbat arqyly jaýap berýge tyrysyp kórelik, qurmetti oqyrman. – Halyq arasynda: “Qazaq aıǵa ushyp barsa da týysyn izdeıdi”, degen ázil-shyny aralas sóz bar. Táýelsizdikti alyp, jeke-dara memleket bolǵannan keıin bizder shetelderden aıaq almaıtyn boldyq. Qan­das­tarymyzdyń bireýi oqý-bilim alýǵa jol tartsa, ekinshisi demalýǵa baryp jatady. Al úshinshisi saýda-sattyqpen shekara asady. Osynyń bári egemendiktiń arqasy ǵoı. Al siz qalaısha Ulybrıtanııaǵa tap boldyńyz? – О́mirde túrli qıyndyqtar bar ǵoı. Sondaı aýyrtpashylyq meniń áýletime ońaı tımedi. Atam kezinde qýǵyndalyp, Qytaıǵa kóship ketken eken. Ol jerden de tarshylyq kórgen bolý kerek, Gımalaıdy betke alyp Pákstanǵa qonys aýdarady. Sodan araǵa taǵy biraz ýaqyt ótkizip, Túrkııaǵa taban tireıdi. Sóıtip, men Ystambulda dúnıege kelgem. Bilimimniń negizi mine, sonda qalandy. Qazaqstandaǵy “Bolashaq” sııaqty Túrkııada da osyndaı baǵdarlama bar edi. Soǵan qujattar tap­syryp, 1990 jyly Manchester ýnıver­sıtetine elektrondyq ınjenerııa maman­dyǵy boıynsha oqýǵa tústim. Magıstra­týrany támámdaǵannan keıin, Londonnan 200 shaqyrym jerdegi Kardıf qalasyna qonys aýdaryp, sondaǵy Glamorgan ýnıversıtetinde 3-4 jyl doktorantýrada boldym. Zertteý jumystaryna kiristim. Mamandyǵym boıynsha elektrondyq qurylǵylardyń medısınalyq jaǵyn zertteımin. Ǵylymı negizi men tájirıbesi bir-birimen únemi astasyp jatatyndyqtan, onda zertteý jumystaryna asa zor nazar aýdarylady. Sol sebepti, doktorantýrany bitirgennen keıin, Kardıf qalasyndaǵy elektrondyq fırmada ınjener qyzmetin atqaryp, biraz tájirıbeler jınaqtadym. Sodan Túrkııaǵa oralyp osy eldiń Ulttyq medısına ortalyǵynda qyzmet atqardym. Arada biraz ýaqytty tastap, Anglııadaǵy Glamorgan ýnıversıtetine qaıta oralyp, oqytýshylyq pen ǵylym jolyn qatar alyp júrýge týra keldi. – Álemge tanymal ýnıversıtettiń birinde sabaq beresiz, Eýropa halqymen etene aralasasyz. Olardyń qazaqtarǵa degen kózqarastary qandaı? – Gothold Pessıngtiń: “Dúnıede eshbir halyqtyń basqa halyqtardan artyq bolyp jaralmaǵanyna men kámil sene­min”, – dep aıtqan jaqsy sózi bar. Demokratııalyq qoǵamdaǵy adamdar ulttyq násildik jikterge kóp bólinbeıdi. Eýropa halqy mine, dál solaı. Ondaǵy bilim or­da­larynda oqytýshyǵa jáne oqytý pánine baǵa berý júıesi jumys isteıdi. Eger stýdentter ustazyna nemese onyń páni­ne tómen baǵa berse, onda bilim berý baǵdar­lamasynan sol pán túsip qalady. Al oqytýshy tómen baldyq upaı alǵany úshin jumystan shyǵyp ketýi ábden yqtımal. Minekı, osyndaı júıemen jumys isteımiz. Meni qazaq eken dep, sabaǵymdy tyńdamaıtyn nemese júrgizetin pánime qatyspaıtyn jaǵdaılar bolǵan emes. Bolashaqta da bolmaıdy dep nyq senimmen aıta alamyn. Ulttyq jiktelý ǵylym jolynda, aǵartý­shylyq alańynda atymen joq. Endi sheteldikterdiń Qazaqstanǵa degen pikiri degenge kelsek, osy bertinnen bastap atajurtqa baılanysty oılardyń obektıvti turǵyda aıtylǵandyǵyn qulaǵymyz jıi shalýda. Olar bizdi burynǵy Aýǵanstan, Pákstan deńgeıinde qaramaıtyn boldy. Biraq, Borat sekildi saıqymazaqtardyń óz kezinde jańsaq pikirler týǵyzǵany anyq. Degenmen de eýropalyqtar Qazaqstandy damyp kele jatqan jas memleket retinde, osy eldegi saıası júıeni rettilikpen basqaryp otyrǵan Nursultan Nazarbaev syndy saıasatkerdiń bar ekendigin de jaqsy biledi, tanıdy. Sóz retine qaraı Qazaqstannyń bıylǵy Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymyna tóraǵalyq etýi Batysta ómir súrip jatqan barlyq qazaq­tarǵa úlken abyroı alyp kelgenin atap aıta ketkim keledi. – Baıqap otyrmyn, áńgimeniń ózi: “Eýropadaǵy qazaqtardyń jaǵdaıy qandaı?” degen suraqqa ıkemdelip bara jatqan sııaqty. Endi osyǵan toqtalsańyz. – Jalpy tarıhqa úńilsek, kezinde Qy­taıǵa, odan keıin Túrkııaǵa qonystanǵan qazaqtardyń keıbiri 1980 jyldardan bastap Ulybrıtanııa, Shveısarııa, Germanııa, Danııa sııaqty elderge kún kórý úshin, jumys isteý úshin barǵan. Máselen, ol kezde Ulybrıtanııaǵa kelgenderdiń bári búginde Londonda ómir súredi. Bul qalada qazir 35-40 qazaq otbasy, 300-400-deı adam bar. Olardyń deni kezinde Túrkııanyń ekono­mıkalyq jaǵdaıy nasharlaǵan kezde kóship kelgender. Qazirgi tańda sol aǵa býyn ókil­deri óskeleń urpaqqa barynsha ulttyq salt-dástúrlerdi, ádet-ǵuryptardy úıretýge atsalysyp kele jatyr. Assımılıasııa bolmaý úshin ne isteý kerek degende, bizdiń oıǵa birden qoǵamdyq uıym qurý kerek ekendigi eske tústi. Sóıtip, quzyrly organdarǵa tirkelip, Ulybrıtanııadaǵy “Qazaq” qoǵa­myn qurdyq. Osy arqyly Londondaǵy qazaq balalaryna óz ana tilderin úıretýge, ulttyq sanany, salt-dástúrdi boılaryna sińirý úshin bárin istep jatyrmyz. Al endi Eýropa aýqymyna kelsek, jyl saıyn onda dástúrli kishi quryltaı ótkizilip turady. 2-3 kúnge ulasqan osyndaı jıyn­dar túrli mádenı is-shara­larmen, qazaq jastarynyń arasyndaǵy fýtbol týr­nırimen aıaqtalady. Eýropadaǵy qazaq qoǵamdary federasııasynyń jumys baǵyty Danııa, Germanııa, Shveısarııa sııaqty Eýropa elderinde atqarylady. Batystaǵy qazaqtardyń kópshiligi saýda-sattyq salasynda jumys isteıdi. Alaıda kompıýter ınjeneri, muǵalim syndy mamandyq ıeleri de kezdesedi. – “Til”, “dástúr”, “mádenıet”, “ult” dep jatyrmyz. Osylardyń bárin Eýropadaǵy qazaqtar, ásirese balalar qanshalyqty dárejede qadir tutady? – Siz aıtyp otyrǵan sózderdiń árqaı­sysynda tereń mán-maǵyna jatqandyǵyn jaqsy bilem. Olar bir ulttyń negizgi mentalıtetin quraıdy ǵoı. Bizde aǵa býyn qazaqsha sóıleıdi. Máselen, meniń ata-ájem, áke-sheshem qazaqsha sóılegen. Osyndaı joǵarǵy býynnan tálim-tárbıe alǵan qazirgi orta býyndaǵylar da qazaq tilin jaqsy biledi. Salt-dástúrge de uqypty. Al jazý-syzýǵa kelgende, jeke óz basym kırıllısany oqı alamyn, biraq jazǵanda qınalamyn. Al latyn árpindegi kitaptardy oqý ońaıǵa túskenimen, ondaǵy kóp sózderdi túsine bermeımiz. Balalar bolsa, olar kóbinde aǵylshyn tilinde sóılesedi. Olarǵa meılinshe osy uǵym­dardy túsindirýge tyrysamyz. Ulttyq mádenıetimizdi, salt-dástúrlerdi aıtyp túsindirýdi Eýropadaǵy árbir qazaq ata-analar óz moıyndaryna aldy. О́z urpaq­taryn ulttyq mádenıetpen sýsyndatý úshin kóptegen otbasylar úıinde arnaıy bir bólmeni qazaqsha etip jasaıdy. – Jastardyń nekelesip, otbasyn qurý jóninde ne aıta alasyz? Aǵylshyn kúıeý bala, nemis kelin sııaqty otbasy músheleri bar áýlet kezdese ma? – Ol jaǵyn endi úzildi-kesildi ne bar, ne joq dep aıtý qıyn. Jastardyń ara­synda bular bar. Biraq, kóp emes. Biz Eýropa qazaqtarynyń kishi quryltaıyn ár jyly ár qalada uıymdastyryp otyrǵan sebebimiz de sol. Bir jaǵynan qoǵamdaǵy óz-ózimizdi rýhanı, mádenı, qarym-qaty­nas turǵysynan damytqanymyz bolsa, endigi bir jaǵy osy jastardy bir-birimen tanystyraıyq, tabystyraıyq degen oı. Germanııada turatyn qazaq jigiti Lon­dondaǵy quryltaıǵa kelip, sondaǵy qazaq qyzyna ǵashyq bolsa, odan baryp úılense jaqsy ǵoı. Quda túsý, qyz uzatý, úılený toılary, shildehana, besik toılar, tusaý kesý, súndetke otyrǵyzý sııaqty joralǵy­lar qazaqı dástúrmen oryndalyp otyrady. – “О́zge elde sultan bolǵansha óz elińde ultan bol”, degendeı... – Kim bolsa da óz elinde bolýdy, ne kórse de elimen birge kórýdi qalaıdy ǵoı. Qarlyǵashtyń ózi salǵan uıasyna jetýge asyǵady. Biz de tarıhı Otanymyz – Qazaqstanǵa oralýdy josparlap otyrmyz. Aldaǵy ýaqytta, sharýalardyń ıkemin tapqanda mindetti túrde qaıtamyz. Bári ýaqyt enshisindegi jaǵdaı. Áńgimelesken  Araı ÚIRENIShBEKQYZY.