Altyn kópir

Tórt birdeı: Qara, Jerorta, Mármár, Egeı teńizi bar Túrkııaǵa jaz aılarynda jurtshylyq demalýǵa aǵylady, kelesileri týrıst bop san alýan tarıhı jáne mádenı eskertkishterin kórýge asyǵady... Al biz, Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnı­versıtetiniń oqytýshysy Egemberdıev Myrzahan ekeýmiz, aspan tóńkerilip jerge túskendeı shilde aıynyń aptap ystyǵynda Ankaraǵa ǵylymı saparmen kelgenbiz. Men bolsam Mustafa Shoqaıdyń shyǵarmashy­lyq murasyn túgendeýmen, serigim doktor­lyq dıssertasııasynyń qamymen júrdi. Alǵashqy kúni ózimizdiń ǵylymı iz­denis­terimiz jóninde pikir alysý úshin Túrik tarıhyn zertteý ortalyǵynda (“Trk tarih kurumu”) boldyq. Onyń tóraǵasy tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor Alı Bırınjı osy eldegi tarıh ǵylymy damýynyń negizgi baǵyttary, ásirese, túrki tektes halyqtardyń tarıhy men mádenıeti boıynsha jazylǵan eńbekterdi túrik tiline aýdarýda aýqymdy jumystardyń atqary­lyp jatqany jaıly áńgimelep berdi. Sózin rastaı túseıin degendeı, ol ázirbaı­jan, ta­tar, orys tilderinen tárjimalanǵan bir­neshe eńbekterdi aldymyzǵa qoıdy. Olar­dyń ishinen, ásirese, V.V. Velıa­mınov-Zernovtyń (1830-1904) “Materıa­ly dlıa ıstorıı Krymskogo hanstva” (SPb, 1864) degen irgeli eńbegin ataýǵa bolar edi. Alı Bırınjı bizdiń Sh.Ýálıhanov atynda­ǵy Tarıh jáne etnologııa ıns­tıtýty shy­ǵarǵan bes tomdyq “Qazaqstan tarı­hyn” ala almaı otyrǵanyna ókinish bildir­di. Munan keıin Myrzahan ekeýmiz An­kara­daǵy Iаsaýı ýnıversıtetiniń ókilet­tigin­de, osy oqý orny keńesiniń tóraǵasy, Ata­túrik mádenıet ortalyǵynyń dırek­tory professor Osman Horatanyń qabyl­daýyn­da boldyq. Ol da ózderinde iske asyrylyp jatqan ǵylymı jobalar týraly qyzyqty baıandap berdi. Bıyl Almatyda Iаsaýı ýnıversıtetiniń quramynda Eýra­zııa zert­teý ınstıtýtynyń ashylaty­nyn, kúzde Túrkııanyń Afıon qalasynda A.Z. Valı­dıdiń týǵanyna 120 jyl tolýyna ar­nalǵan halyqaralyq konferensııa ótetinin málimdedi. Oǵan shaqyratynyn da aıtty. Men: “A.Z.Valıdıdi zerttegen emes­pin, tek onyń emıgrasııadaǵy ómiri jóninde azdap habardarmyn, – dedim de. – Bul bashqurt qaıratkeri de, Mustafa Shoqaı da 1890 jyly týǵan ǵoı. Kon­ferensııany ekeýine arnap nege ótkizbe­dińizder?” – dep surap qaldym. Sál kidirip qalǵan Osman Horata:“2011 jyly Túrkistanda kezekti túrkologııalyq kon­ferensııa ótedi, onda bir seksııa Mustafa Shoqaıǵa arnalady”, – dedi. Munyń meniń suraǵyma berilgen tolyq jaýap emes ekendigin sezdi me, maǵan professor bir­túrli yńǵaısyzdanyp qalǵan sııaqty kó­rindi. О́zimniń kóńilime de bir qaıaý túsken­d­eı: “Jaltaqtaýdy bilmeıtin baıǵus ba­sym-aı, osy suraǵym tompaqtaý bolǵan joq pa?” – degen oı keldi. Alaıda: Túrki halyqtarynyń birligin ómiriniń sońǵy sátine deıin nasıhattap, olardyń táýelsiz de baqýatty ómir súrýi úshin Eýro­panyń tórinde jıyrma jyl boıy kúresken Mustafa Shoqaı sekildi eren tulǵanyń eleý­siz qalýynyń sebebi nede?” – degen suraq meni Túrkııadan ketkenshe mazalady... Sapar aldynda Túrkııa azamaty, “Dú­nıe­júzilik qyrym tatarlary ulttyq qoz­ǵalysy” uıymynyń ókili Mýzaffer Aq­shora Qazaqstanda bolyp, bizdiń Orta­lyq memlekettik muraǵatqa Mustafa Sho­qaı­dyń ómiri men qyzmetine qatysty kólemi 300 betteı qujattardy tapsyrǵan-dy. An­karada osy azamatpen de ushyrasyp, qazaq qaıratkeriniń shyǵarmashylyq murasynyń qaı elderde, kimderde saq­talýy múmkin ekendigi tóńireginde suhbat­tastyq. Qazaq tili men Qyrym tatarlary tiliniń bir-birine uqsastyǵynan ba, áıteýir, qazaq tilinde erkin shúıirkelesip, qushaqtasyp aıyrylystyq. Jany taza adam eken. Atatúriktiń mavzoleıinde bolyp, An­karadaǵy Qazaqstan kóshesin tamashaladyq, N.Á. Nazarbaevtyń eskertkishi janynda sýretke tústik. Osydan keıin ǵana birjo­lata muraǵattar men kitaphanalardaǵy ǵylymı izdenisterge bet burdyq. Eń aldymen Ulttyq kitaphanada bolyp, onda Mustafa Shoqaıdyń tabylmaı júrgen úsh-tórt tupnusqa eńbekterin izdestirdim. Munda Á.Oqtaı men T.Shaǵataıdyń eki-úsh eńbeginiń kóshir­mesin aldym. Bizge, ásirese, osy kitap­hananyń bıblıografııa bóliminiń kómekshisi Jengız beı kóp kómek kórsetti. Premer-mınıstrdiń Memlekettik muraǵatynda onyń bas dırektory Iýsýf Sarynaı qarsy alyp, qaraýyndaǵy qyzmetkerlerge bizdiń ótinishterimizdi oryn­daýǵa tapsyrma berdi. Munda da ár oryn kompıýtermen jabdyqtalǵan, muraǵatta elektrondyq izdeý júıesi ornatylǵan. Az ǵana ýaqyttyń ishinde “Mustafa Shoqaı”, “Túrkistan Ulttyq Birligi”, “ Muǵajyrlar” sııaqty kilttik sózdermen muraǵat qoryn “sharlap shyqtyq”. Ankarada azdap asyǵystaý bolǵan sekildimin. Sebebi kelesi kúni Ystambulda pro­fes­sor Ahat Andıjannyń meni qabyl­daıtyny týraly habar aldym. Myrzahan óz jumystarymen Ankarada qaldy da, shilde­niń sońynda avtobýspen Ystambulǵa attan­dym. Joldyń taqtaıdaı tegistigine qaramas­tan bes-alty saǵattyq júris biraz sharshata­dy eken. Onyń esesine jolaýshy­larǵa qyz­met kórsetýdiń tamasha úlgisin, jol boıyn­daǵy taý etekterin bekitý “ónerin”, qalalar men derevnıalardy kórgende, óz elimniń ba­tys baǵytyndaǵy poıyzǵa minip, Qyzylor­dadan asqanda ári qaraı bastalatyn qý taqyrlar osyndaı kók jelekke oransa dep armandaıdy ekensiń... Ystambulda HV ǵasyrda ómir súrgen Sultan Ahmet meshitiniń mańaıyndaǵy qonaqúıge toqtadym. Ol jer qala ortalyǵy sanalady, Aııa Sofııa murajaıy tıip tur. Keshqurym jatqan bólmemniń balkonynan qalanyń kórinisine kóz tastap, uzaq turǵa­nym­men, erteńgi kezdesý esten shyqpaı qoıdy. Buryn A.Andıjannyń “Jadıdshil­d­­ik­ten táýelsizdikke deıin” degen eńbegin oqy­ǵanymmen, bul kisiniń negizgi maman­dyǵy – dáriger ekendigin bilmeıdi ekenmin. Ol bizdi Ystambul ýnıversıtetiniń Jerrah­pasha medısına fakýltetiniń ǵımaratynda qabyldady. О́ziniń túrkistandyq muǵajyr­lardyń Eýropa men Túrkııadaǵy ómirin kóp jyldar boıy zerttep kele jatqandyǵyn aıtyp, keıbir shoqaıtanýshylardyń eńbek­teri týraly óz pikirlerimen bólisti. Úı kitaphanasynda túrkistandyq muǵajyrlar jáne olardyń jetekshileri jóninde maǵ­lu­mat mol ekendigin, ázir onymen eshkimdi ta­nys­tyra almaıtyndyǵyn, Mustafa Shoqaı týraly maǵlumattardy surap Qazaqstannan buryn da birer adamdardyń kelgendigin jasyrmady. Á.Oqtaı, T. Shaǵataı, V.Kaıým han, H.Oraltaıdyń qorlary, olardyń qazir kimderdiń qolynda ekendigi jóninde biraz máselelerdiń basyn ashtyq. A.Andıjan al­pys­tan asqan, symbatty da sheshen adam eken, mamandyǵy – hırýrg, ulty – óz­bek. Buryn memlekettik mınıstr, Túrkııa Ult­­tyq májilisiniń depýtaty qyzmetterin at­qarypty. Anda-sanda kidirip qalǵany bolma­sa, negizinen qazaq tilinde túsinistik. Áńgi­­me­miz tańerteń saǵat 10-nan kete barǵan­nan tús­ke deıin jalǵasty. Keterimizde “Túr­kııa jáne Orta Azııa”, “Jadıdshil­dikten táýel­­siz­­dikke deıin” kitaptaryn syıǵa tart­ty. Birneshe tilde sóıleıtin, san qyrly talant ıesine tán izgi qasıetterine Táńirim asa kishipeıildilikti, úlken mádenıettilikti qosa bergen eken. Memleket, qoǵam qaırat­keri, ǵa­lym... bizdi dálizdegi lıftige deıin shy­­ǵaryp saldy. Bulaı isteý bizdegi shikirá bas­tyqtardyń qaperine kirip shyqpaıtyny oıǵa oraldy. Mustafa Shoqaı týraly jańa maǵlumat­tar berýi múmkin degen úmitpen Mımar Sınan kórkemóner ýnıversıtetiniń profes­sory, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor Ahmet Tashaǵylmen, osy oqý or­nynyń professory Ábdiýaqap Qaramen kezdesip suhbattastyq. Á. Qara Chamlıja tóbesine (“Shyrshaly tóbe”) aparyp, qalanyń azııalyq betin tamashalatty. Úlken qonaqjaılylyq kórsetken túrik kásipkeri О́múr Demırjıl mashınamen alyp júrip, eýropalyq bettegi Ýlýs parkine apardy. Ol buryn Qazaqstanda jumys istegen eken. “Qonaqjaı, baýyrmal qazaq halqyna alǵy­sym mol”, – deıdi. О́múr bizderdi kememen Mármár teńizinde qydyrtyp, eki jaǵalaý­daǵy tarıhı eskertkishter jóninde qyzyqty maǵlumattarǵa qanyqtyrdy. Ystambulda, ǵylymǵa asa berilgen jan bolmasa, muraǵattar men kitap­h­analarda sarylyp otyrý qıyn-aq. Munda pendeni eliter de, eliktirer de sıqyrly kúsh bar-aý dep qalasyń. Birer saǵat Aııa Sofııa murajaıynda bolyp, ondaǵy batys pen shyǵys órkenıetteriniń úılesimdiligi men úndestigine qaıran qaldyq. Murajaıdy asyǵys tastap, tústen keıin qalanyń eýropalyq betindegi Atatúrik kitaphanasynyń qorlarymen tanysyp, kelesi kúni azııalyq bettegi Islam zertteý ortalyǵynyń kitaphanasyna jol tústi. Munda birazdan izdestirip júrgen Túrkistan ulttyq qozǵalysy jetekshileriniń keıbir eńbekterin taýyp, kitaphanadaǵy tártipke de dán rıza boldym. Merzimdi basylymdar, tipti, ótken ǵasyrdyń 20-30-jyldary Ys­tam­bulda, Berlınde, Parıjde, Varshava­da shyǵyp turǵan emıgranttyq basylymdarǵa deıin, oqyrmandar zalyna qoıylypty. Keregińdi shıfr boıynsha óziń taýyp ala­syń da, paıdalanǵannan soń ornyna aparyp qoıady ekensiń. Sol jerde arzandaý baǵamen ózińe qajet materıaldardyń kóshirmesin de túsirip berip jatyr. 1923 jylǵa deıingi tarıhı oqıǵalardy zertteýde Osman muraǵaty erekshe oryn alady. Onda júz mıllıonnan astam qujat jınaqtalypty. Elektrondyq izdestirý júıesi boıynsha jumys istegen bizder Enver pashanyń Orta Azııadaǵy is-áreketteri, orys kazaktarynyń patsha ókimeti tusynda túrik-musylman halyqtaryna jasaǵan ozbyrlyq­tary týraly buryn estip kórmegen san alýan qujattardy ushyrattyq. Ankaradaǵy Mem­lekettik muraǵatta da, munda da bizderdi tizim­ge tirkep, qolymyzǵa oqyrman bıletin berdi. Osman muraǵatynda jalpy Orta Azııa tarıhy, qazaq, ózbek handyqtarynyń Túr­kııa­men dıplomatııalyq, mádenı baılanys­tary jóninde qundy qujattar barshylyq. Olardyń bir bóligi 2004 jyly Ankarada HVI-HH ǵasyrlardy qamtıtyn qujattar jınaǵynda jaryq kórdi. Keıin de bul serııa jalǵasyn tapty. Túrik álemin zertteý qoǵamy da (Trk dnyasi arastirmalari vakfi) nazarymyzdan tys qalmady. Onyń Gúlsim degen qazaq kelin­shegi otyrǵan mýzeıge uqsas bir bólmesinde qazaq, ózbek, túrkimen halyqtarynyń etno­grafııalyq jádigerleri qatarynda turǵan dombyramyz da kózge ottaı basyldy. Eń qyzyǵy munda qazaq tilinde saırap turǵan Metın Kóse degen azamatty kezdestirdik. Ol Qoǵamnyń bilim jáne mádenıet departa­mentiniń dırektory bolyp isteıdi eken. Muqaǵalı Maqataevtyń óleńderin jatqa aıtqanda qaı qazaqty da shatystyra ma deımin. Baqsaq, ol magıstrlik dıplomyn M. Maqataevtyń poezııasynan qorǵapty. Jalpy qazirgi kezde túrikterdiń arasynda qazaq tilinde sóıleıtinder jıi ushyrasady. Meniń 1978 jyly Izmırde bolǵan kezimdeı emes. Ol kezde qazaq halqy da onsha tanymal emes edi. Men “qazaqpyn” desem, túrikter “ıá, túrik qazaqsyń ǵoı” dep túzetip qoıa­tyn. Mańyzdy kezdesýimizdiń biri Ystambul shetinde Saryıer (Sariyer) aýdanynda kórseń kóz tunatyn taý eteginde, kók jasyl orman qushaǵynda ornalasqan Koch ýnıver­sıtetiniń professory Tımýr Qojaoǵlymen ótti. Ol kisi bizdi ýnıversıtet ǵımaratynyń syrtynda qarsy aldy. Kópten kórispegen týystarynsha arqa-jarqa bolyp amandyǵy­myzdy surap jatyr. Basqa jannyń muqta­jyna kómek qolyn sozýdy ózine paryz sanaı­tyn jandar bolady. Tımýr Qojaoǵly da sondaı tulǵalardyń biri sekildi. Osyn­daıda: “Ulyq bolsań, kishik bol”, – degen halqymyzdyń danalyq sózi oıǵa oralady. Ol keshe ǵana Lıtvadan issapardan oralyp­ty. Paıǵambar jasyndaǵy adamnyń bir kún ótpeı jatyp, aqjarqyn kúıinde bizdi qabyldaýyna qaraǵanda, kóp bilgen saıyn adam kerdeń minezden arylyp, sypaıylana túsedi degen túıinge eriksiz toqtaısyń. Mus­tafa Shoqaı kezinde: “Samomnenıe poıa­vlıaetsıa togda, kak chelovek podnımaetsıa na neznachıtelnýıý vysotý ız svoego neve­jest­vennogo sostoıanııa”, – degen bolatyn. Kitaptarǵa toly kabınetine alyp barǵan boıda ol Lıtvaǵa saparynyń mán-jaıyn túsindirip, ol elde turyp jatqan jalpy sany 230-dan aspaıtyn karaımdar týraly kitap jazǵanyn táptishtep aıtyp berdi. “Apyraı, tilin, dinin joǵaltqan halyq osylaı óshedi eken ǵoı”, degen oı, bireý naıza suǵyp alǵandaı, denemdi shanshyp ótti. Zertteýine berilgeni sonsha, ol karaımdar týraly shabyttana sóıledi, toqtar emes. Ol óz kitabynan: Azız tenrı, haıypsúngeı, On kýdraty, kıplık súngeı, Túz ıshlerge, konýstúrkeı, Kertı Karaı, lakaplangeı, – dep, karaım jyrlaryn oqı bastady. “Táńir, meni keshire gór, kúsh ber maǵan, oń jolǵa sal”, – degen maǵynada bolý kerek. Taǵdyr tálkegine túsip, joıylyp bara jatqan etnostyń sońǵy demin alyp, Qudaıǵa jalbarynýy sekildi. Men áńgimeni kelgen sharýama qaraı burǵym kelip, ákesi Osman Qoja týraly bir-eki aýyz sóz qystyryp edim, biraq ol alǵan baǵy­tynan taımady. Ákesi týraly kitap jaz­ǵanyn aıtty da, áńgimeni Maǵjan Juma­baev­tyń shyǵarmashylyǵy, Hasen Oraltaımen sońǵy suhbaty jóninde jalǵas­tyrdy. О́ziniń magıstrlik dıssertasııa­synyń “1960-1970 jyl­dar­daǵy qazaq keńes lırıkalyq poezııa­syndaǵy ulttyq biregeılik máselesi” degen taqyrypta, al doktorlyq dıssertasııa­synyń “Qazaq prozasyndaǵy ulttyq biregeılik máselesi” degen taqyrypta jazylǵanyn aıtyp, bizderdi tańǵaldyrdy. Onyń qazaq tilinde erkin sóıleý sebebin sonda ǵana túsindik. Mustafa Shoqaıdyń Maǵjandy óte jaqsy kórgenin, “Iаsh Túrkistan” jýr­naly­nyń birinshi nómirinde aqynnyń “Sholpan” óleńin jarııalaǵanyn eske salǵanymda, ol óziniń bul eki aqyn jaıyn­da kitap jazǵaly júrgenin bildirdi. Jalpy Túrkııada Maǵjandy óte joǵa­ry baǵalaıdy. 1993 jyly Ankarada Fer­hat Tamırdiń “Maǵjan Jumabaevtyń óleń­deri” degen kitaby jaryq kóripti. 1978 jyly Izmır mańyndaǵy Salıhly qazaq­tarynyń maǵan elge alyp ketýge Maǵjan­nyń óleńder jınaǵyn usynǵany esime tústi. Tımýr Qojaoǵly – Koch ýnıversı­tetindegi Strategııalyq zertteýler ortaly­ǵynyń dırektory bolyp, birneshe jyl Mıchıgan memlekettik ýnıversıtetinde (AQSh) sabaq beripti, bıyl da osy oqý ornynyń Eýrazııalyq zertteýler ortaly­ǵyna jumysqa barmaqshy eken. Onyń áńgimesinen Mıchıgan ýnıversıtetinde Qazaqstannan jıyrma bes qazaq stýdenti oqyp júrgenin bildik. Tımýr Qojaoǵly amerıkalyq aqyn Mel Kennemen birge aǵylshyn tilinde “Maǵjan Jumabaevtyń tańdamaly lırı­kalyq óleńderin” jaryqqa shyǵarypty. Jınaqqa qazaq aqynynyń “Gúlsim hanymǵa”, “Aqsaq Temirdiń sózi”, “Bul­bul”, “Ot”, “Tús”, “Arman”, “Juldyz­dar­ǵa”, “Tutqyn”, “Túrkistan” degen óleńderi enipti. T.Qojaoǵly Maǵjan týraly asa bir súıispenshilikpen, kóterińki kóńil-kúıde sóıledi. Mustafa Shoqaı taqyrybyna kóshkenin jaqsy kórip, áńgime barysyn basqa arnaǵa burýǵa talpynǵan áreketi­mizdiń ózi adýyndy arǵymaqty shabysynan kúshtep toqtatqandaı áser qaldyrdy. Ol Mustafa Shoqaı týraly bizge biraz maǵlumat berdi. Nıý-Iorktegi antıkvar­lyq (býkınıstik) dúkennen satyp alǵan Mus­tafa Shoqaıdyń qoly qoıylyp, móri basylǵan túrik-qazaq sózdigin, onyń Reseıde alǵan pasporty men 1925 jyly Anglııaǵa barǵandaǵy pasportyn kórsetti. Erteń ushatyn bolyp asyǵyp otyrǵan­dyqtan, T.Qojaoǵly bizdi ýnıversıtet ashanasyna túski asqa shaqyrdy. Odan keıin de biraz suhbattasyp, jeti myńnan astam túrli eńbekterden turatyn úı kitaphanasynan Mustafa Shoqaı týraly jańa dúnıeler tabylyp jatsa, keıin habarlasatynyn aıtyp, bizdi syrtqa deıin shyǵaryp saldy. Sol kúni keshte qona­qúıge Ábdiýaqap Qara kelip, óziniń ja­qyn­da jaryq kórgen Jeltoqsan kóterilisi týraly kitabyn usyndy. Kórgen boıda, ol da Mustafa Shoqaıdyń ómiri men qyzmetin zerttep júrgendikten, professor Osman Horataǵa bergen suraǵym qaıta esime túsip, kezinde halyqaralyq deńgeıge kóterilgen bul tulǵanyń Túrkııada óz bıiginde kórinbeýi­niń sebebin suradym. Á.Qara Túrkııada ósip-óngenimen, qazaqy­lyq nyspysyna boı aldyrdy ma: “О́z ózińdi jattaı syıla, jat janynan túńilsin” degen maqal bar emes pe?” dep qarsy suraq qoı­dy. Shynynda da, biz Mustafa shyqqan shyńǵa, eń bol­ma­ǵanda, kóz jetkize aldyq pa?! “Iá” dep aıta almaımyn... Túrik ha­lyqtarynyń rýhanı mádenıetiniń orta­lyǵy ispettes Ystam­bulmen qımaı qosh­tas­tyq. Munda ulttyq rýh, mem­leketshildik paıym erekshe seziledi. Aspanyń ashyq bolsyn! Kórkeıip, gúldene ber, baýyrlas Túrkııa! Kóshim ESMAǴAMBETOV,tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor. Almaty.