Onyń zardaby búgin jáne bolashaqtaǵy ýaqytpen bitpeıdi
Semeı polıgony. Ol osydan 19 jyl buryn jabylsa da zardaby áli de talaı adamdy shyrmaýyna batyryp, qaýip áli alystap kete qoıǵan joq. Qyryq jyldan asa ýaqyt Semeı halqynyń sanasyn ýlap, janyn jaralaǵan bul taqsirettiń syzy kúni búginge deıin sezilýde. Búginde álem ǵalymdary: “Semeı polıgonynyń jarylys qýaty 1945 jyly Hırosımaǵa tastalǵan bombanyń qýatynan 2,5 esege asyp túsedi”, degen tujyrymdama jasaýda. Aýada jáne jer astynda 500-den asa ıadrolyq jarylys júrgizilgeni aqıqat. Onyń zardabynyń qurbany bolǵan halyqtyń jarym kóńili áli de kúpti. Múgedek bala, órimdeı jastardyń belgisiz ólimi qabyrǵany qaıystyryp-aq tur.
Mysalǵa, men ózim solardyń birimin. Eki qulaqtan aýyr estımin. On jasymnan beri onyń zardabyn tartyp kelemin. Jasym ulǵaıǵan saıyn, máselem qıyndap, emdeý ortalyqtaryna tekserilip, tórtinshi deńgeıge deıingi satyda bolsam da, úshinshi toptaǵy múgedektikti ala almaı júrmin. Sol aımaqtaǵy el Úkimet tarapynan bólinetin bolmashy járdemaqyny qanaǵat tutyp, tirshilik keshýde. Onda dúrildep turǵan óndiris oryndary joq, iri kólemdi ınvestısııa tartý kemshin, mal sharýashylyǵy turalaǵan, halyqtyń densaýlyǵy nashar. Ár kúni kúdik pen kúmánǵa toly jurt urpaǵynyń bolashaǵyna alańdaýly. Táýelsiz memleket bolǵaly beri polıgon aımaqtarynda turatyn jáne sonda týyp-ósken, sol ýaqyttarda turyp, ómirlik muqtajdyqpen elimizdiń basqa óńirine qonys tepken halyqqa durys kómek jasalmaı keledi. Ol 1992 jylǵy 18 jeltoqsanda shyqqan Zańda 6-taraýdaǵy 20-bapty kóptegen mekemeler óreskel buzyp oryndamaı otyr.
Áleýmettik qorǵaýy joqty, kim eleıdi? О́mir talabymen, polıgon jabylǵannan keıin, sol aýmaqtarǵa kóship kelgen halyq kezinde onyń zardabyn tartpasa da, ózderine beriletin jyldyq eńbek demalysyna qosymsha ústemeler alady eken. Al polıgonnyń zardabyn shegip, bertin kele basqa jerge kóshkender she? Olar birde alyp, birde almaıdy. Mysalǵa men, Aıakóz qalasynda 1954 jyly dúnıege kelip, 1974 jyly basqa jaqqa qonys aýdarǵandyqtan, joǵarǵy radıasııalyq qaýipti aımaqqa baılanysty, ıaǵnı 20 jylǵa 1200 teńgeden kóbeıtkende bir-aq ret 24000 teńge kómek aldym da qoıdym. Alda-jalda basqa qalaǵa qonys aýdaryp jatsaq, ol járdemaqyny bermeý úshin belgili oryndar túrli syltaý aıtyp, shómishten qaǵady. Osy jaıttarǵa kóńilderi tolmaǵan semeılikter: “Jarylqanyp jatqanymyz shamaly”, – degen bazyna aıtady.
Semeı polıgony – bul júzdegen Hırosıma jáne Nagasakımen teń, Chernobylden 120 ese artyq. Myńdaǵan otandastarymyzdyń ómirin qor qylǵan, týǵan jerimizdi tabıǵı apatqa alyp kelgen zobalań. Ol úlken masshtabtaǵy ekologııalyq apat aımaǵy. Sebebi, onyń keıbir bólikterinde saǵatyna 3-5 mıkrorentgen sáýle bólinedi. Japondyq ǵalymdar Semeı eliniń tózimdiligine, halqynyń janynyń siriligine bas shaıqaýǵa májbúr bolǵany áli este. Ǵalymdar: “Aımaqtyń radıasııalyq qaýiptiligi 1000 jylǵa sozylady” degen tujyrymdama jasaýda. Sońǵy kezde respýblıkamyzdaǵy Iаdrolyq fızıka ınstıtýtynyń dırektory Qaırat Qadyrjanov, polıgon aımaqtaryn arhıpelagqa aınaldyryp, halyq sharýashylyǵynyń qajetine jaratýǵa bolatynyn jıi qaýzap júr. О́z basym oǵan qarsymyn. Sebebi biz halyqqa jarylys zardaptary men zertteý nátıjelerin áli de ashyq kórsete almaı júrmiz.
... Qalaı desek te, jarylys sarqynshaǵy HHI ǵasyrǵa deıin jetti. Mamandar: “Halyqtyń áleýmettik jaǵdaıyn úılestirip almaı, polıgon aımaqtaryn qoldanysqa berý qajet emes”, – deıdi. Osy búgingi tańǵa deıin, basqalaı is-áreketter baıqalmaǵan soń, Astana qalasynda turyp jatqan, polıgonnyń zardabyn tartqan azamattardyń máselesine janashyr bolý úshin: “Semeı-IаP” qoǵamdyq qoryn ashýǵa týra keldi. Bıyl eki jylǵa aıaq bassa da, atalmysh qordyń ózindik qarajaty, keńsesi, qural-jabdyqtary, ózindik kóligi bolmasa da, biraz máseleni sheshýge talpynyp edik, barlyǵy qarajatqa kelip tireldi. Osy polıgonnyń zardabyn tartqan, Astana qalasynda turyp jatqan beldi kásipkerler, bankter osyǵan járdemdesse deımiz. “Semeı-IаP” qoǵamdyq qorynyń naqtyly alynǵan tizimi boıynsha, Astana qalasynda polıgonǵa qatysty bes myńǵa jýyq adam turyp jatyr. Úkimet tarapynan olardy soǵys múgedekteriniń gospıtaline tirkegen. Ondaǵy emdeý ortalyǵynyń múmkindikteri shekteýli. Sondyqtan elordada arnaıy emdeý ortalyǵyn ashsa jaqsy bolar edi.
Bolatbek ÁBDIKÁRIM, Astana qalasyndaǵy “Semeı-IаP” qoǵamdyq qorynyń tóraǵasy.