Ie men kıe

Túrkimender alabaıdy, qyrǵyzdar toıǵandy álemge tanytyp úlgerdi. Al biz tazyny sol deńgeıge jetkize aldyq pa? Soǵys bitken 1945 jyldyń jazy edi. Endi ǵana mamyrajaı tirlikke engen “Qyzyl teńdik” kolhozynyń qoıshylary Balqash mal jaıylymyna kóship kelgen. Mektepke áli ilikpegen balamyz. Nemere-shóbereden qashyq ketpegen Aqmaǵanbet ákemiz Sarysý jaqtan taıynshadaı kókqasqa tazyny ertip keldi. Aýyldyń bar ıti shýyldap qarsy alǵanda olardyń birine moıyn burmaǵan júndes, keýdesi jer syzǵan, jýan qaıqytumsyq, tebingideı shashaq qulaq tazy eski kıgizdiń ústine jata ketti. Aýyldyń úlkenderi Ábeý, Kókjan, Maqysh, Áýeshan, Ybyrahym, Esimǵalı aqsaqaldar da kele qalǵan. Maldas qurǵan áńgime. Bala bolsaq-ta qulaǵymyz solarda. Kókqasqa tazyny aınaldyryp ótken Kókjan aqsaqal: “Sol, sol tuqym ǵoı”, – dep qaldy. Jasy toqsandy eńsergen Ábeý atamyz bolsa: “Kórdik qoı bulardy. Baıaǵyda Aqjan, Joldan sekildi bolys-bılerde bolýshy edi. Áli bar eken tuqymy. Qasqyrdy laqsha laqtyrýshy edi”, – dep kúrsingen. Áńgime odan ári óristep, myna Shet aýdanyna basshy bolǵan Toqtarov degenniń de osy ıttiń birin ustaǵanyna aýysqan-tyn. Bizdiń úıden de ıt úzilmegen. Ǵazıza ájem tipti sonaý 32-shi jyly Sarǵus degen ıtimiz bol­ǵanyn aıtatyn. Onan keıingi Aqtyrnaq pen Kók­daýyldy kórdim. Kókdaýyl da iri tazy edi, bi­raq myna Kókqasqadan alasalyǵy kórinip-aq tur! Kókqasqa aýylda uzaq turmady. Maqańnyń Serperine qaryqtyrǵan soń ıesi alyp ketti. Serperden jalǵyz arlan kúshik, taǵy tórt urǵashy týǵan. Arlan kúshikti “Gúldensin” kolhozynyń basshysy Táıim attaı qalap aldy. Kúz týa qosaıaq aýlaımyz. Basshymyz Qamajan men Áli esimdi bozbalalar. Aıtaqyrdan in taýyp, bireýin ǵana qazamyz da basqasyn bekitip tastaıtyn edik. Sodan qashqan qosaıaqqa kúshikterdi qosatyn. Bul tyshqan júırik te aılaker pále. Sholtań etken aq quıryǵyn bir jaqqa siltep tastap, keri buryla zytqanda kúshik bitken bir-birine soǵylyp, sońynan júgirgen balalar da úıme-júıme jyǵylyp jatqany. Mundaı qyzyqqa úlkender de jınalatyn edi. Ittiń alǵashqy aýyzdanýy da osydan bastalatyn. Tazy kim kóringenniń mańdaıyna bitpegen asyl tuqymdy ıt. Ol kimniń de bolsa ata-babadan úzilmeı kele jatqan tektiligine saı, dalanyń seri kóńilin túsine biletin ór namysty, pań da saltanatty, bilimdi-bilikti bıik jandar ǵana ustaı alatyn erekshe qazyna. Tazyny qazaqtyń erekshe qasterleıtinin kózimiz kórdi. Saýryq degen aqsaqaldyń tazysy tórde ǵana jatatyn. Jasaýly dastarqanǵa moınyn da sozbaı ıesi alyp bergen dámdi qanaǵat tutyp, syrbaz minez tanytýshy edi. Áýezhan aǵamyz Bassal degen tazysyn erekshe sándese, onyń ákesi Myrzaqojanyń tazysyna kúmis qarǵy taǵatynyn estip óstik. Al bulardyń quny degen qyzdyń qalyń malyna para-par eken. Ony Besata eli ishinde qaryndasy úshin bergen qalyń malyn qaıtaryp tastap, tazyny qalap alǵan shyndyqty men “Kókqasqa” degen áńgimemde jazǵan edim. Tústigi men teristigi eki myń shaqyrymǵa jýyq jerdi alyp jatqan Qazaq elinde tazynyń negizinen eki túrli tuqymy taraǵan. Biri ońtústiktiń asa jyly tabıǵatyna beıimdelgen turqy da shaǵyndaý tyqyr tazylar. Tap osyndaı tuqymdy K.Plahov Almatyda asyrap otyr. Ony 1991 jyldan asyraı bastaǵanyn áńgime arsynda sóz etti ol. M.Álıev degen kisiniń Sháýildirden ákelip bergen Arys atty qanshyǵyn Aqqus atty arlanmen shaǵy­lys­tyryp, Taımasty alsa, Arys pen qyrǵyz ıti Lamany parlap Alarman atty ıt ósirgen. Qolyndaǵy bar ıt osylardan taraǵan. Bular túlki-qoıandyq jeńil tazylar. K.Plahovtyń Arqanyń alpaýyt tazylary týraly túsinigi shamaly. “Qazaq ıti qasqyr ala almaıdy”, deıdi. Bul bekershilik. Tazynyń ekinshi túri iri, júndesteý, salqy tós, shashaq qulaqty Arqa tazylary. Bular júıriktigi jaǵynan eshbir eldiń ıtinen kem emes. Al qasqyr alatyndarynyń ózi ekige bólinedi. Bireýleri tek qana tartady, ıaǵnı, jeke aıqasqa shyǵýǵa kúsh kemdeý, sol sebepten qasqyrdy tirsekten julqa tartyp, qutylyp ketýine jol bermeıdi de ańshylardyń soǵyp alýyna múmkindik týǵyzady. Al bulardyń alpaýyty – syrttandar. Olar bóriden taısalýdy bilmeıdi, jeke aıqasqa túsip, kúshi men aılasynyń basymdylyǵyn tanytyp, qasqyrdy óltirip tynady. Mine biz osy tazylar týraly sóz etpekpiz. Bul jerde: “Tazyny qaı elde kórýge bolady?” – degen sóz de týyndaıdy. Meniń oıymsha ony ótken ǵasyrlarda Shyǵys eliniń bekzadalary ustap baqqan: 2007 jyly Mekkege qa­jylyq saparǵa bar­ǵanymda Mına taýynyń eteginen aq sıraq tazy kózge tústi. Iri eken. Biraq sol eldiń tabıǵatyna yńǵaı júni tyqyr, ashań. Sonan soń orystyń “borzyı” dep júrgeni de bar. Bul ıtti bireýler keshegi dáýrendi zamanynda tatar, bashqurttar ustaǵan dep júrse, keıbireýler Eýropa jurtyna telıdi. Shyǵý tegin aıryqsha zertteý qajet. Borzyıdy qansha maqtaǵanymen syrttandardaı bola almaıdy. Uzaq júriske, at tizesine shydamaıdy. Attyń tusarlyǵynan qar bar ýaqytta onshaqty shaqyrymnan keıin-aq syr bere bastaıdy. Al Arqa tazylarymen keıde 50-60 shaqyrymdyq jolǵa shyǵyp kete beremiz. Arqa tazylarynyń saqtalýy da HH ǵasyrda qyrǵynǵa ushyraǵan qazaqtyń taǵdyrynan kem emes. Uly Muhtar Áýezov erekshe qasterlegen Ereımentaýdyń Saryqasqasynyń tuqymyn da kezdestirý qıyn. О́tken ǵasyrdyń basynda aǵylshynnyń Spassk zaýytynda jumys istegen Áýbákir degen qazaqtyń eki birdeı úı tigip, Arqanyń qasqyr alatyn syrttandaryn asyrap, elge taratyp kelgeni tektiliginiń belgisi, shy­myr­lap qaınaǵan namystylyǵynyń aıryqsha kórinisi ekeni daý týdyrmasa kerek-ti. Átteń, keshegi qyzyl belsendilerdiń zamanynda bul is jalǵasyn tappady. Bárin qurtyp tyndy. Biraq tazynyń bul tuqymyn saqtaýǵa tyrys­qan jankúıerler de bar edi. О́tken ǵasyrdyń orta sheninde Toqsanbaıdyń Áýbákiri degen aqsaqal bitimi bólek Saryqasqa tazyny ustap júrse, onan keıingi tusta Qıynbektiń Zeıneli, Sárinjiptiń Bádeni de kókjaldan taısalmaıtyn syrttan ustady. Biraq bulardan tuqym tarasa da qanshyǵynyń saı bolmaýynan erekshe qasıetin joǵaltty. Tazynyń osyndaı alpaýyt tuqymynyń saqtalýyna aǵaıyndy Qaıyrjan, Ámirjan esimdi jigitterdiń eńbegi aıryqsha. Sekseninshi jyldary kúshiginen asyraǵan Aqazý degen tazysynan Tuıǵyndy tańdap ala bilgen. Tuıǵynnyń jekpe-jek aıqasyp alǵan qasqyrlarynyń sany esepsiz dese bolady. Bir kúnde eki qasqyr alǵan jaǵdaıyn kózimiz kórdi. Odan týǵan Taımas atty kúshik bizdiń qolymyzǵa túsken edi. Endi, mine, osy Taımastan taraǵan urpaq Qazaq eliniń san túkpirine ketip jatyr. Ámirjannyń Tuıǵyny toǵyz aılyǵynda qasqyr alsa, Jákeńniń Jelquıyny úıine jete kókjaldy basyp qalǵan. Taımas bir ózi úsh qasqyrmen alysqanda aýyldyń tyqyrlaý tórt-bes ıti qashyp qarasyn joǵaltqanyn kózimiz kórgen. Taımastyń urpaǵyn Muhtar Qul-Muhammed, Bekbolat Tileýhan, pavlodarlyq Ásker Núrkenov, Eldos Asylǵazın, osy Qaraǵandy oblysynyń Aqtoǵaı, Jańaarqa aýdandarynyń azamattary alyp asyrap jatyr. Ol ol ma, Batys Qazaqstannyń Oral qalasynan Ádilbek Qurmanǵajın telefon shalyp, ol jaqta tazy tuqymy quryp ketkenin aıtyp, ótken jyly bir kúshigin alǵan edi, sol jeti aılyǵynda on aılyq bórini bas salyp talap tastaǵanyna rıza bolyp, qýanyshyn bólisti. Osy ótken kúzde Aıǵyrjal turǵyny Ádil Maıasartegi Taımastyń bir balasy, (onyń da aty Taımas) kókala tazysynyń birimen-bir aıqasyp qasqyr alǵanyn vıdeotaspaǵa túsirip alypty. Ol endi bul tuqymdy kóbeıtýdiń sharasyn oılap otyr. Qasqyr alatyn osy alpaýyt tazylardy Qońyr aqyn, Iztileý, Boranbaı, Marat degen azamattarmen qatar Aqjal kentiniń basshysy Sáken Qoıshanulynyń da asyrap otyrǵany dátke qýat. Árıne, tek dátke qýat. Munyń bári quryp ke­týge aınalǵan Arqanyń syrttandaryn saqtap qalýǵa jasalǵan alǵashqy qadamdar ǵana. Ata-babalarymyz áspettep ustap, maq­tan tutqan tazynyń tuqymy bul kúnde jo­ıylýdyń az-aq aldynda. Batys Qazaqstanda tazy joq, ondaı ıttiń bar ekenine eldi sendire almadym dep Ádilbek zar qaqsasa, óz basym qazaqtyń joǵyn joqtaǵan Qaz daýysty Qazybektiń eli Egindibulaqtyń mańyndaǵy aýyldardy aralap, eń bolmasa shı tazyny da kóre almadym. Qarqaralynyń eń arǵy aýyldarynda ǵana tazy kezdesse, Buqar jyraý aýdanynda ol atymen joq. Isi qazaq maqtan tutatyn Ulytaý Arqanyń syrttandaryn ańsap tur. Bul jaqta tazynyń quryp ket­ke­nine 30 jyldan asty deıdi Qurman, Maǵzumbek dostarym. Tazynyń osynshama quryp ketýine ózimiz de kinálimiz. Keshegi belsendiler zamanynda partkom, profkomdar ony ustaǵan jandy eskilikti ańsaýshy dep kústánalady. Atý-asýdan zárezap bolǵan halyq ıtinen bezdi. Al búgin... Iá, búgin bireýdiń jaqsy tazy­sy­na ý tastap ketý, qapylysta “baıqamaı” ata salý beleń alǵan. Bul keshegi orys otar­shyldyǵynyń eldi bir-birine óshiktirip, aı­dap salýynyń sanaǵa sińgen sarqynshaǵy. Jaq­syny kóre almaý, oǵan qolynan kel­genshe qastandyq jasaý, óshpendilik psı­ho­logııadan ári aryla almaı kele jat­qa­ny­myz­dyń kórinisi. Orystyń ovcharkasyna, shá­ýildek qandenine “ý” tastapty degendi es­ti­meısiń. Bári ózimizden. Tumsyq aýylynda ataqty arlanǵa qaryqqan qanshyqty kúshikterimen qosa ý tastap qyryp salýǵa ne jaýap aıtamyz? Qazaqtyń aıtýly tazylaryn qazir tek tekti, halyqtyń ónerin, ulylyǵyn túsingender ǵana ár jerde asyrap otyr. Bul azamattar túrkimender alabaıyn, qyrǵyzdar toıǵanyn qandaı maqtan tutsa biz tazyny da ult maqtanyshy dárejesine kótersek deıdi. Tazyny qazaqtyń ańshy ıti retinde álemge tanytý irgeli maqsat. Pavlodar memlekettik ınstıtýtynda kafedra meńgerýshisi T.Bekseıtovtyń “Ańshy ıtteri” atty pán engizip, dáris oqytýy durys... Arqanyń syrttandaryn áspettep jatamyz, sonyń kórinis-beınesi, ólshemi qandaı degen de saýal túsip jatady. Biz jazyp otyrǵan Taımas atty tazynyń bıiktigi 81 sm bolsa, keýdesiniń oramy 90 sm, moıyn jýandyǵy 58 sm, aldyńǵy aıaǵynyń oramy 17 sm edi. Mundaı keýdeli de iri, jú­rekti ıt kókjalmen taısalmaı aıqasqa túse beretin. Mine, osyndaı tazyny eýro­pa­lyqtar qyzyǵyp alyp ketip ósirip, polıak jerinde ár kúshigin 80 myń eýroǵa satyp otyrǵany endi ózimizge tań qalarlyq is bolyp otyr. Álem jurty únsiz moıyndap, keıbir elder ózine menshiktep alǵysy kelip júrgen alpaýyt tazylar óz otany – qazaq jerinde qorǵaýsyz. Ony saqtaıyq degen erekshe qaýlyny el áli estip kórmegen. Kórshiles qyrǵyzdar toıǵan dep atalatyn ıt túrin qorǵaý týraly zańdy kúshine engizgen. Ol elde ony atpaq túgili basqa tuqymmen shaǵylystyrǵany úshin sot aldynda jaýap beredi. Al túrkimender alabaıyn syrtqa shyǵarýǵa tyıym salǵan. Bizde tazylardy qorǵaý tek jeke adamdardyń isi bolyp otyrǵany ókinishti jaǵdaı. Elimizdiń ulttyq maqtanyshynyń bir kórinisi syrttandardy ósirý, ony memlekettiń qamqorlyǵyna, qorǵaýyna alý, aıryqsha zań qabyldaý endigi kezekte kezek kúttirmes másele bolyp otyr. Kámel qajy JÚNISTEGI, jazýshy. Qaraǵandy oblysy, Shet aýdany, Aqsý-Aıýly aýyly.