Atyraýdy taný “Atyraýdy” oqýdan bastalady

Baspasóz – 2011 Atyraý oblysynyń “Atyraý” gazeti respýblıka boıynsha eń ba­ıyrǵy gazetterdiń birinen sanala­dy. Onyń alǵashqy sany 1923 jy­ly 1 sáýir kúni “Erik” degen at­pen shyqty. Sodan beri gazet ataýy bir­neshe ret ózgerdi, biraq alǵa qoıǵan maqsat-muraty ózgergen joq. Ol osy kezeńde eldiń shyn mánin­degi shejiresine, uıymdas­tyrý­shy kúshi­ne, tálimdi tárbıeshi­sine aınaldy. Gazet 1990 jyldyń 30 maýsy­mynan bastap “Atyraý” degen at­pen shyǵa bastady. Jergilikti ha­lyq­tyń aıtýynsha, “Atyraý” degen sóz “Kaspıı teńiziniń balama aty, teńiz jaǵasyndaǵy jazyqtyq” degen uǵymdy bildiredi deıdi. Gazettiń tarıhy da óte qyzyqty. Munda ár jyldary S.Mámbetov, S.Ja­qypov, K.Jansharın, S.Saýyr­­ǵalıev sııaqty tanymal adamdar ju­mys jasaǵan. Qazaqtyń betke ustar aqyn-jazýshylary Ábý Sársembaev, Asqar Toqmaǵambetov, Sábıt Mu­qanov, Ǵabdol Slanov, Hamıt Erǵa­lıev, Jumeken Nájime­denov, Ber­qaıyr Amanshın, Zeınolla Qabdo­lov, Ábish Kekilbaev ómir boıy bizdiń gazetpen tyǵyz baılanysta boldy. Gazette qazaq jýrnalıstıka­sy­nyń negizin qalaýshylardyń biri Taýman Amandosov, Meńdekesh Saty­baldıev, Farıza Ońǵarsynova, Marat Ys­qaqov, Berik Qorqytov, Amanqos Ershýov syndy belgili qalamgerler jumys istep, osy ga­zet­ten qanattan­dy. Álem klassık­terin qazaq jáne qara­qalpaq til­derine alǵash aýdarǵan Júsip Jan­tórın, Qydyrǵalı Sa­sy­qov syndy ertede elge tanylǵan aýdar­mashylar da jumys istedi. Elimiz táýelsizdik alǵannan ke­ıin gazettiń ekinshi tynysy ashyl­ǵandaı boldy. Ol elmen birge qýa­nyp, elmen birge qınaldy. Búginde taqyrypqa, bezendirýge, jýrnalıs­terge talap ózgerdi. Keńes Odaǵy kezindegi jaqsy tájirıbeni qal­dy­ryp, álemdik ozyq jańalyqty barynsha engizýge umtyldyq. Máselen, “Atyraý-Aqparat” hol­­­dıngi quryldy. Bul bas redak­tordyń qarjy máselesimen, túrli sharýashylyqpen aınalysýynan qutqardy. Bas redaktor tek shyǵar­ma­shylyqpen aınalysatyn boldy. Holdıngtiń qurylýy materıaldyq-tehnıkalyq bazanyń jaqsarýyna, jýrnalısterdi materıaldyq ynta­lan­dyrýǵa jol ashty. Mysaly, bıyl­ǵy jyly ǵana “Atyraý-Aq­parat” basshylarynyń kómegimen, oblys ákiminiń qoldaýymen 4 jýr­nalıst páterli boldy, biraz adam jer ýchaskesin aldy. Bir qyzmet­kerimizdiń balasyn shetelde kúrdeli operasııa jasaýǵa kómek berildi. Jalpy, oblys ákiminiń gazetke degen kózqarasy erekshe desek, ar­tyq aıtqandyq bolmas. Biz de óz ta­rapymyzdan oblys ákimdiginde ót­ken árbir sharany ýaqytynda jáne egjeı-tegjeıli jazamyz. Bul oblys jurtshylyǵynyń oblys ákimdiginde ne jumys jasalyp ja­tyr, nendeı sharalar júzege asa­tynyn ýaqytyn­da bilip otyrýyna jol ashty. Sóz joq, munyń bári el ishindegi ahýal­dyń turaqtylyǵyna qyzmet etýde. Osy kezeńde gazetti bezendirýge aıryqsha kóńil bólindi. Respýb­lı­ka­lyq gazetterden, baspahana­lar­­dan tájirıbe úırenip, eń ozyq ádis­ke qol jetkizdik. Qazir gazettiń kórkemdik sapasy Astanadan basy­la­tyn gazetten bir de kem emes. Osyn­­daı jumystar gazettiń tara­ly­mynyń ósýine múmkindik berdi. Mysaly, 2000 jyldyń basynda gazet 10 myń danamen tarasa, bul búginde 27 myń danaǵa jetti. Bul – oblysta 500 myńdaı halyq, ár úı­de shamamen 5 adamnan bolsa, bizdiń gazetti ár kún saıyn oblys halqynyń úshten biri oqıdy degen sóz. Gazet túr­li-tústi bet­termen aptasyna úsh ret – senbilik nomerler 24, keı­de 32 bet bolyp, seı­sen­­bi, beısenbi kúnderi tu­raqty 16 bet bolyp shyǵady. Árıne, bizde qazaq gazet­terine ortaq problemalar da kezdesedi. Eń birinshisi, qazir kúndelikti quraly­myz­ǵa aı­nalǵan kompıýterdiń qazaq tilin “moıyndaı” ber­meýi. Biz sońǵy kezde ǵana qazaq­sha kompıýterlik baǵdarla­ma­larǵa qol jetkize basta­dyq. Osy ýaqytqa deıin qazaqsha baǵdarlama bolma­ǵan soń, ásirese, býynǵa bólý isindegi qate­lik­terdi kórip otyryp jiberýge májbúr boldyq. Gazettiń taǵy bir problemasy – kadrlar bolyp otyr. Buryn QazMÝ-den oblysqa 2-3 jýrnalıst kelse, sol jetkilikti bolatyn edi. Qa­zir Atyraýǵa QazUÝ-diń jýrna­lıs­tıka fakýltetin bitirip eshkim kelmeıdi. Osyǵan oraı sońǵy kezde Atyraý ýnıversıtetinde jýrnalıst maman­dyǵyn daıyndap shyǵara bastady. Bul, árıne, bizge kóp kó­mek bolǵany ras. Biraq tek teorııa­lyq jaǵynan ǵana oqyp, tájirıbe jaǵynan jet­kilikti shyńdalmaǵan, jýrnalıstıka mádenıeti týraly beı­habar, shyǵar­mashylyq tańdaý­dan ótpegen “jýr­na­lıster nópiri” bizge qıyndyq ta keltire bastady. Sebebi, olar aıt­qan­dy ǵana orynd­aıdy, al shyǵar­ma­shy­lyq adam retinde izdenip, tyń jańa­lyq ja­saý­ǵa dármensizdeý bolyp keledi. Son­dyqtan bıyldan bastap ýnı­versıtet rektorymen kelisip, 3-shi kýrs­tan joǵary 2 stýdentti tańdap, QazUÝ-de qalǵan kýrsyn oqytýdy kelistik. Buǵan oblys ákimi de qoldaý bildirdi. Endeshe, bul másele de bir durys jolǵa túsedi degen senimdemiz. Endi bir aıtatyn jáıt, ono­mas­tıkaǵa qatysty. Sońǵy kezde basqa tilden qazaqshalaýdyń jóni osy dep álemdik uǵymǵa aınalǵan sózderdi orynsyz qazaqshalaý etek aldy. My­­­­saly, fýtboldy – aıaqdop, ga­zet­­­ti – únjarııa, t.b. tize berýge bo­­l­a­dy. Jáne mundaı sózderdi ár gazet ártúrli jazady. Shyndy­ǵyn­da, qazaq tilin baıytamyz, bárin qazaqshaǵa aınaldyramyz dep túsiniksiz qo­ıyrt­paqqa aınaldyryp bara jat­qan­daımyz. Osyny bir izge túsiretin kim bolar eken dep oılaımyz. Atap ótetin taǵy bir másele, qa­zir jumys istep júrgen bas redak­tordan bastap barlyq jýrnalıs­terge álemdik ozyq tájirıbeni úı­retip otyratyn, álsin-álsin she­ber­ligin shyńdaıtyn orta joq. Mysa­ly, Astanada bas redaktorlar bas qosa­tyn jıyndar ótip jatady. On­daı jer kóbine orys tildi basylym­dardyń daý-damaıyna aınalyp ketedi. Al qazaq tildi redaktorlar ózimizdiń qanymyzǵa sińgen ustam­dylyqqa saı syrttan baqylap qana otyramyz. Al ishimizde óz proble­mamyz qyz-qyz qaınap jatady. Son­dyqtan qazaq tildi basylym bas­shylarynyń basqosýyn bólek ótkizý óte durys bastama. Sebebi, qazaq tildi­lerdiń óz qıyndyǵy bastan asady jáne basqalarǵa aıt­paıtyn ózindik qupııasy da bar. Ult­tyq múddelerdi kóterýde de aqyl­dasý óte qajet. El boıynsha keıbir prob­lema­lardy jazýdyń da aıla-tásilin aıqyndap alý qajet­tiligi týyndap otyr. Qazaq tildi basylymdardy materıaldyq, mo­ral­dyq jaǵynan qoldaý bólek áńgimeniń taqyryby. Ásirese, konkýrstar uıymdas­tyr­ǵanda oǵan eki tildi gazetterdi qosyp jiberý “qazaq tildilerdiń” umyt qalýyna soqtyryp jatady. Sodan soń aımaq gazetterin saralap otyrǵan eshkim joq. Ataq alatyn­dardyń bári derlik ortalyq gazet­terden jáne belgili bir adamdar bolyp keledi. Sońǵy kezde respýb­lıkalyq dáreje­degi gazetterdiń bas redaktorlary jıi bas qosady da, aımaqtyq gazetter basshylary shet qalady. Al, prob­lemanyń kóbi aımaqtyq gazetterde ekenin umyt­paǵan durys. Ásirese, Elbasynyń túrli sharalardaǵy sóz­derin qazaq gazetteri “Egemen Qazaq­stan” aý­daryp, ózderiniń saıttaryna sal­ǵan­sha kútip otyrady. Osy máse­leni bar­lyq gazetke ońtaıly jasaý da kezek kúttirmeıtin mindet. Sebebi, ár gazettiń sońynda myńdaǵan oqyr­man turǵanyn umytpasaq deımiz. Nurlan QABYLOV, Atyraý oblystyq “Atyraý” gazetiniń bas redaktory.