QYRǴYZSTAN: Bir úmit, bir kúdik...

Qyrǵyzstanǵa osymen ekinshi ret jolymyz túsken. Birinshisinde Shyńǵys Aıtmatov  qaıtys bolǵanda qyrǵyz baýyrlardyń qaıǵysyn bólisýge baryp edik. Sonda tóskeıde maly, tósekte basy qosylǵan kórshi jurttyń, túrkiniń bir butaǵynyń tastúıin bekemdigin, uly qaıǵy ústindegi uıymshyldyǵyn baıqaǵandaı bolyp edik. Qaza aýyr bolsa da, “ornynda bar ońalardyń” jónimen, shyrqaý bıikte Aqqula tulparymen aǵyndaǵan aıkól Manastyń qasyna qaptaldan shoń Shyńǵys arýaǵy qosylyp, qyrǵyz maqtanyshynyń máńgilik rýhtary qatarlasa zaýlaǵanyn kózimizben kórgendeı, jan-júregimizben sezingendeı bolyp, sony kóńilimizge toq sanap oralǵanbyz. Manas demekshi, “Manas” jyrymen bala jasymyzdan tanys edik, qaıta-qaıta oqýǵa qumar edik. Qazaqtyń Er Kókshesi batyr Manastyń dosy bolatyn sonda. Ertegimizdegi Er Tóstiktiń jer astynan shyqqanyna jeti kún bolǵan Shalquıryǵy Kóketaıdyń asynda alaman báıgege shappaýshy ma edi. Aqbaltanyń Shýaǵy, Almambet pen Syrǵaqtar kóz aldyma keledi. Qasıet daryǵan Qosaı alyp, dana qarııa Baqaı... Qordaıdan Bishkekke deıingi qysqa qaıyrym jol ústinde osy asyl arýaqtardy mıymnyń arhı­vin­de bir-bir aýnatyp óttim. Bul jolǵy  kelisimiz de Qyrǵyz elinde buǵan deıin bolǵan, údemeleı qaıtalaǵan, órshý qaýpi basylmaǵan qaıǵyly oqıǵalardyń saldarymen baılanysty. Biraq soǵan qaramastan adamzattyń Aıtmatovynan aırylǵan qaıǵy ústindegi birlik pen toptasqandyq baıqala qoı­maıtyn sııaqty. El taǵdyry synǵa túsken almaǵaıyp kúnderde halyqty bir maqsat, bir murat jolyna uıytyp biriktiretin batyr Manastyń bilegi men júregi, dana Baqaıdyń tilegi jetińkiremeı tur­ǵandaı. Álde, sońǵy bes jylda eki birdeı tóńkeris jasap, “atyń shyqpasa jer órte” degendeı-aq, dúıim dúnıeni dúrliktire shýlatyp, revolıýsııa­shyl­danyp alǵan urpaqtaryna uly arýaqtar renjip, ázir­ge syrt aınalyńqyrap, sustana qapalanyp júr me eken? Bul kúnderde Bishkek beıbit. Kúndiz de, keshke de emin-erkin júre berýge bolady. Tań ertemen jumysqa asyqqan jurt. Kishkentaı balalaryn je­te­lep, balabaqshalarǵa apara jatqan jas kelin­shek­ter. Aıaldamalarda kóshe avtobýstaryna otyryp jat­qan el. Gazet satqan dúńgirshekter. Saýda-sattyq. Ár tusta aqsha aıyrbastaıtyn oryndar da az emes sııaq­ty. Ortalyq kóshelerdiń keı tustarynda aıaq alyp júrýge bolmaıtyndaı. Qaınaǵan qyzý tirshi­lik. Beıne eshteńe bolmaǵandaı, teketires pen qaqtyǵys oryn almaǵandaı, qan tógilmegendeı. Búlinshilik izi bilinbeıtindeı. Tek sáýir aıyndaǵy jappaı tártipsizdikke, zorlyq-zombylyqqa ulasqan tolqýlardan keıin prezıdent rezıdensııasy jóndelip jatqan kórinedi. Al, eldiń ótpeli kezeńdegi prezıdenti ózi taratyp jibergen burynǵy parlament ǵımaratynda otyr eken. Halyqtyń kóńilinen shyqpaǵan Qurmanbek Bakıevti taqtan taıdyrǵan sondaǵy 6-7 sáýir oqı­ǵalaryna ártúrli baǵa berilýde. Bireý unatady, bireý unatpaıdy, bireý qyjyrtady. Osynyń astarynan ártúrli saıasat shyǵarady. Qyrǵyzstanǵa neshe túrli pále tóndirip, sáýegeısýshiler de az emes. Bizdiń oıy­myzsha, bul, qalaı bolǵanda da, qyrǵyz hal­qy­nyń óz taǵdyry. Bolǵan oqıǵany ol endi óz taǵdy­rynan, tirshilik-tynysynan, julyn-júıkesinen julyp tastaı almaıdy. Qaıtkende de bolar is bol­dy. Endi el bolashaǵynyń qamyn oılap, qazaq atamyz aıtqandaı, bolǵanǵa bolattaı bolý ǵana qaldy. Muny qyrǵyz aǵaıyndar da túsinedi. Al, bolǵanǵa bolattaı bolý búgin tańda qıynnyń qıy­ny bolyp turǵany jáne anyq. Tek sol qıyndyqqa shydaıtynyna, búkil álem kóz tigip otyrǵanda synnan súrinbeı óterine atasy shoń Manas, buǵy kıeli, negizi qaısar halyq qoı dep sengimiz keledi. 2005 jyldyń naýryzynda Aqaevtyń bıligi el seniminen alabóten aırylyp anadaı bolǵannan keıin sengen serkem dep úmit artqan Bakıevtiń mynadaı abyroısyzdyqqa ushyraýy úsh uıyqtasaq túske kirmegen jaǵdaı bolatyn. Orystar aıtpaqshy, ol ózinen burynǵy izasharynyń mańdaıyna sart etip ońdyrmaı soqqan sol baıaǵy tyrnaýyshty taǵy da basyp ketti. Sol bir aqıqat pen ádildikten aıny­mas qyrsyq “tyrnaýyshty” baspaı, aınalyp ótýge, bılik basynda adal júrip, aq turýǵa bolar edi-aý deıdi ishpikirimiz, saıasat jyqpyldaryna boılaı ber­meıtin jazǵan ańqaý basymyz. Biraq astam­shy­lyq pen ashkózdik ondaı perishte tazalyqqa jiber­mepti. Kópshiliktiń ar-namysy men demokratııa qundylyqtary aıaqqa taǵy basylypty, kópshilik múddesi qııanat jasalyp taptalypty, halyqtyń zar-muńymen, joq-jitigimen sanasqan eshkim bolmapty. Qazir Bakıev aınalasyndaǵylar men otbasylyq bıliginiń, balasy Maksım men inileri Janysh jáne Ádil Bakıevterdiń istegen sumdyqtarynyń keń aıty­lyp jatqan jaı-japsarlaryn estigende adamnyń tóbe shashy tik turǵandaı. Esirgenderi sonsha, tipti esirtki bylyǵyna da kirip ketetindeı sonsha ne kórindi eken, ne jetpedi eken shirkinderge deımiz-aý. El bıligi, halyq taǵdyry kimderdiń qolynda bolǵan dep barmaq tisteıtin jer de osy. Ulttyq baılyqty at tóbelindeı azshylyq paıda­la­nyp, halyqtyń turmysy ábden tómendep, ekono­mıka órge baspaı, jan basyna shaqqandaǵy tabys jaqyn kórshilerden 10 ese kem bolǵan qaıyrshylyq jaǵdaıda elektr energııasy men basqa da kommý­naldyq qyzmetter tarıfin qymbattatyp, taýqymet salmaǵynyń odan ári aýyrlatyp jiberilýi tózim-sabyrdyń sońǵy tamshysyn saryqty dep jazady sarapshylar. Budan ári tózbegen, astamsyǵan bılikke ashý-yzasy seldeı aqtarylǵan halyq narazylyǵy sóıtip bir-aq kúnde burq ete túsip, eldegi ońaqaı-solaqaı barlyq kúshter rejımge qarsy kóterildi. Osynyń bári 2010 jyldyń 6-7 sáýirindegi qan tógilgen qaıǵyly oqıǵalarǵa ákelip soqtyrdy. Mundaıda alaıaqtar, ártúrli arandatýshylar, azǵyn elementter de paıdalanbaı qalǵan joq, sol kúnderde túrli tártipsizdikterge, zorlyq-zombylyq pen tonaýshylyqqa jol ashyldy. Mekemeler men dúkender, úıler tonalyp, órtelip, qıratylyp jatty. Memlekettiń bılik ınstıtýttary kúıredi. Prezıdent qýyldy, parlament taratyldy. Dúrbeleń shaqta qurylǵan Ýaqytsha halyqtyq úkimet Qyr­ǵyz Respýblıkasynyń barlyq aýmaǵynda, ásirese óńirlerde baqylaý ornata almady, turaqtylyqty qamtamasyz etýge shamasy kelmeı jatty. Kıkiljiń-qaqtyǵystar qaıtalanyp, azamat soǵysynyń tutaný qaýpi tóndi. Qyrǵyz eli saıası daǵdarys aranynda qaldy, qıyn jaǵdaıǵa dýshar boldy. Kórshisiniń úıinen órt shyǵyp, ot-jalyn órshı qaýlap bara jatsa, kim tynysh qarap otyra almaq? Qyrǵyz elimen ǵasyrlar boıy qoıan-qoltyq aralasyp kele jatqan Qazaqstan taǵdyrlas ta baýyrlas halyqtyń basyna túsken taýqymettiń odan ári asqynbaýy oraıyndaǵy óz jaýapkershiligin jedel ári jete sezindi. Osy almaǵaıyp jaýapty kúnderde Qazaqstan EQYU-nyń Is basyndaǵy tóraǵasy ári sonymen qatar Qyrǵyzstandaǵy asa iri (AQSh-ty, Qytaı men Reseıdi artta qaldyrǵan) ınvestor retinde kórshi memlekettiń qaıtadan qaz turýyna kómektesý úshin óziniń hám halyqaralyq qoǵamdastyqtyń múmkindikterin oraılastyrýdyń utymdy tásilderin talmaı izdep, tabýǵa talpyndy. Josyqsyz oqıǵalarǵa degen Qazaqstannyń, búkil qazaq halqynyń jan kúızelisin tolǵaǵan Elbasy Nursultan Nazarbaev alǵashqy kúni-aq etene jaqyn baýyrlas qyrǵyz halqyn qıyndyq-taýqymette jalǵyz qaldyrmaıtynyn, kómek qolyn sozatynyn jalpaq jurtqa rııasyz kóńilden birden úzildi-kesildi jarııa etti. Kórshi memlekette qaı­ta­lap oryn alǵan turaqsyzdyq pen jaı azamattardyń qany tógilýine zor ókinishin bildire kele, Nursultan Ábishuly mundaǵy zorlyq-zombylyq kórinisteri men búlingennen búldirgi alǵan ashkóz tonaý­shy­lyqty aıyptap, naǵyz baýyr-týys qana aıta alar, úlken júrekti, shynaıy janashyrlyq sózderin aıtty. Bankter jabylyp, bıznes pen kapıtal Bishkekten, búkil Qyrǵyzstannan tym-tyraqaı ketip jatty. Shynynda da, turaqtylyq bolmasa, eshteńe bolmaıdy ǵoı. Beı-bereketsizdikten turaqsyzdyq pen jumyssyzdyq týady. Bul baryp kıkiljiń, janjalǵa ulasady. Demek, eldegi ahýaldy tez arada turaqtandyrý kerek edi. Osy oraıda Qyrǵyzstandaǵy saıası daǵdarystyń shıelenisken shaǵynda Qazaqstan Basshysy Nursul­tan Nazarbaev prezıdentter Barak Obamamen jáne Dmıtrıı Medvedevpen birge  prezıdent Q.Bakıevtiń elden beıbit jolmen ketýin uıymdastyryp, osy arqyly azamat soǵysyn boldyrmaýǵa barynsha sheshimtaldyqpen  septigin tıgizgenin atap aıtýymyz kerek. Sonymen birge, Qazaqstan EQYU Tóraǵasy retinde BUU-men jáne Eýroodaqpen, sondaı-aq Qurama Shtattar, Reseı, Qytaı jáne Túrkııamen jedel túrde konsýltasııalar uıymdastyryp, ýshyq­qan máselege dúnıejúzilik qoǵamdastyqtyń nazaryn aýdardy, osy rettegi kúsh-jigerdi úılestirý tizginin óz qolyna aldy. Naq osy kúnderde EQYU-nyń qazaqstandyq Tóraǵalyǵy esh kidirmesten de múdirmesten Májilis Tóraǵasynyń orynbasary ári yntymaqtastyq jónindegi qazaq-qyrǵyz parla­ment­tik tobynyń jetekshisi, Elshi Jánibek Káribja­novty óziniń Bishkektegi Arnaıy ókili etip ta­ǵaıyndady. Munyń óte durys sheshim bolǵandyǵyn, osynaý Arnaıy ókildiń Qyrǵyzstandaǵy BUU jáne Eýroodaq elshi-ókilderimen birlese kóptegen ıgilikti de izgilikti ister tyndyryp, ilkimdi saıası dıalogty jolǵa qoıýda jáne eldegi shıelenisti báseńdetýde mańyzdy ról atqarǵanyn ýaqyt tamasha aıǵaqtap kórsetip berdi. Jalǵyz bul ǵana emes, odan keıin taǵaıyndalǵan Elbasynyń Qyrǵyz Respýblıka­symen yntymaqtastyq máseleleri jónindegi Arnaıy ókili Bolat О́temuratov, EQYU Parlament­tik Assam­bleıasynyń arnaıy ókili Ádil Ahmetovter de Qyrǵyzstanǵa turaqty saıası qoldaýdy qam­ta­ma­syz etýge, ekonomıkalyq jáne gýmanıtarlyq kómek qyzmetin nazarda ustaýǵa óz úlesterin qosyp keledi. Bir aıtarlyǵy, Qazaqstan osyndaı birlesken kúsh-jigermen sáýirde burq etken saıası daǵdarys jalynyn órshitpeı tejeýge bolatyndyǵyna áýel bastan sendi. Alaıda, mamyr aıynda ońtústiktegi Jalalabad oblysynda, maýsymnyń ortasyna qaraı Osh qalasynda bolǵan tártipsizdikter men qaqty­ǵystar, kóptegen adam qurbandyǵyna jol bergen qaıǵyly oqıǵalar, osydan baryp qyrǵyz-ózbek arasyndaǵy ultaralyq kıkiljińniń órshý qaýpi keı retterde halyqaralyq yqpal tutqasynyń dármensiz bop qalatyn tustaryn qatal eskertkendeı boldy. Sol sebepten de Qazaqstannyń Ýaqytsha  úkimet pen halyqaralyq qoǵamdastyqqa eń aldymen Qyr­ǵyzstannyń áleýmettik muqtajdar men ekonomı­kalyq damýdyń  tómen deńgeıine baılanysty ózekti problemalaryn sheshý baǵdaryn ázirleýdi usynýyn eshkim teris deı almas edi. Daǵdarystyń basynan-aq bizdiń elimizdiń basshylyǵy óńirde turatyn halyqtyń jan-jaqty qaýipsizdigin  arydan oılap, naqty praktıkalyq is-qımyldar, paıdaly qadamdar jasaýǵa umtyldy. Sol alańdaýshylyqtyń bir kórinisindeı, eldegi kóktemgi egis naýqanyn ótkize almaı qapyda qalmasyn dep kórshige kidirmesten quny shamamen 2 mln. dollarǵa  jýyq 3700 tonna dızel otyny men qanshama tuqym jóneltti. Oraq naýqany kezinde jáne sondaı qoldaý jasap, sonymen qatar eldiń odan da aýqymdy iskerlik  jáne ekonomıkalyq sektoryn qalpyna keltirýge kómek qolyn sozýmen keledi. О́ıtkeni, mundaǵy saıası jáne etnosaralyq kelispeýshilik­ter­diń basty sebepteriniń biri ishki jalpy ónimniń tómen deńgeıi, ál-aýqattyń nasharlyǵy, eldi jaılaǵan kedeılik ekeni anyq. Sóıtip, Qazaqstan baýyrlas eldiń ekonomıkasyn saqtaý maqsatynda óz kúsh-jigerin gýmanıtarlyq jáne ekonomıkalyq kómek kórsetýge shoǵyrlandyrdy. Álbette, mundaı  qoldaýǵa ıe bolyp, is-qımylyn óristete nyǵaıtqan isker toptardyń áleýmettik hám saıası turaqtandyrý úderisinde negizgi qozǵaýshy kúsh bolyp sanalatyny da ras. Olaı bolsa, bul ıgi istiń úılestirýshilik tizgi­nin Qazaqstan tarapynan joǵaryda atalǵan B.О́te­mu­ratov ustady. Alǵashqy aılarda-aq Qyrǵyz­stanǵa kórsetilgen gýmanıtarlyq ártarapty kómektiń jalpy kólemi 7 mln. dollardan asyp jyǵyldy. Osynaý negizgi baǵyt odan ári asa dáıektilikpen jalǵasyn tapty. Elbasy maýsymnyń basynda Astanadaǵy kezdesý kezinde Qyrǵyzstannyń ótpeli kezeńdegi prezıdenti Roza Otýnbaevaǵa eldi ekono­mıkalyq qaıta órkendetý men qalpyna keltirýdiń kóp mıllıondyq aýqymdy baǵdarlamasyn iske asyra bastaýdy usyndy. Sonda Qyrǵyzstan ekono­mıkasynyń eń kókeıkesti muqtajdaryna jáne iskerlik belsendilikti qalpyna keltirýge qatysty maqsatty ári naqty baǵdarlama ázirleý úshin táji­rıbeli sarapshylardan turatyn joǵary deńgeıdegi jumys tobyn qurý kelisilgen-di. Qazaqstan tara­pynan Premer-Mınıstrdiń birinshi orynbasary О́mirzaq Shókeev bastaǵan jumys tobynyń quramy da málim etilgen-di. Qaıtkende de “Igiliktiń erte-keshi joq” degen ataly sóz dátke qýat. Budan ári Qazaqstan 2010 jyldyń 27 maýsymyna belgilengen búkilqyrǵyzstandyq referendýmnyń tabysty ótýin qanaǵat sezimmen quptady. Bul quqyqtyq óriske qaıtyp oralý, qazirgi bılik tarmaqtaryn zańdastyrý hám eldiń beıbit damýy baǵytyndaǵy mańyzdy qadam bolǵandyǵyn eshkim joqqa shyǵara almaıdy. Referendým qorytyndylary eldiń barlyq saıası kúshterin ortaq maqsat jolyna jumylýǵa, kúsh biriktirýge shaqyrdy. Álbette, qoǵamdyq tártipti saqtap, jalpyulttyq tatýlyqty ilgeri bastyrý úshin Qyrǵyzstannyń qazirgi bıligine halyqaralyq qoǵamdastyq qoldaýynyń ómirlik mańyzy zor. О́z tarapynan EQYU-nyń osynaý izgilikti mıssııany oryndaýǵa qulshynys bildirgenine tańdanýǵa bolmas. Sondyqtan da Qazaqstan EQYU Tóraǵasy retinde uıymnyń osy oraıdaǵy áleýetin múmkindiginshe barynsha tolyq paıdalanýǵa kúsh salyp kele jatqany da ras. Onyń ornynda basqa Tóraǵa bolsa, dál mundaı yqylas tanytar ma edi dep te oılaımyn. Osy rette EQYU-nyń Bishkektegi ortalyǵy birshama nyǵaıtylyp, ol Qyrǵyzstannyń barlyq óńirlerinde áreket etýge kóshkenin, Osh pen Jalalabadta konsýltatıvtik polısııa tobyn ornalastyrý týraly ýaǵdalastyqqa qol jetkizgenin tilge tıek etemiz. Osyndaı izgi nıetti eldegi keıbir toptar keıde teris túsinetini ókinishti. Qalaı bolǵanda da, uly joldaǵy ubaq-shubaq ulan kerýen óz kóshin toqtatpaıtyny anyq.  Bul kúnderde EQYU-ǵa múshe 56 memlekettiń saıası erik-jigeri Qyrǵyzstannyń zárý problemalaryna bet bursa, ol is basyndaǵy Qazaqstan tóraǵalyǵynyń arqasy dep bilýimiz kerek. Bul jaıdy halyqaralyq qoǵamdastyq, álemniń jetekshi memleketteri men kórnekti saıasatkerler oń baǵalap ta otyr. Álbette, osyndaı jaǵdaıdaǵy eń eleýli eńbek bizdiń Elbasymyzǵa enshili. Nursultan Ábishuly sonaý dúrbeleń-dúbirli sáýirden bastap kúni búginge deıin Qyrǵyzstandaǵy ahýaldyń damýyn bir de ret nazarynan shyǵarǵan emes. Ondaǵy jaǵdaıdy jedel turaqtandyrýdyń barlyq joldary men sharalaryn únemi qarastyryp otyrýdy, baýyrlas halyqtyń basyna túsken qaıǵy-qasiret pen aýyrtpashylyqqa jany aýyrdy. EQYU-ǵa tóraǵalyq etýshi Memlekettiń basshysy retinde gýmanıtarlyq jáne basqa kómekti jumyldyrý úshin qoldan kelgenniń bárin istedi. Ujymdyq qaýipsizdik sharty uıymy tarapynan qyrǵyz eline Qazaqstanmen birge Reseı men О́zbekstannyń da kómektesýine  yqpal etti. Bir kúnde 100 myńǵa jýyq qyrǵyz bosqyndaryn qabyldap, jaǵdaıyn jasaǵan О́zbekstan men prezıdent Islam Karımovtiń sabyr-tózim men parasatyn iltıpatqa ilip, alǵys aıtýdy da umytpady. Mámilegerlik dep osyny aıtyńyz. Elbasynyń tynymsyz qamshylaýymen Is basyndaǵy EQYU tóraǵasy retinde de, ekijaqty deńgeıde de Astana men Bishkek arasyndaǵy Elshilerdiń, arnaıy ókilderdiń, Úkimet delegasııalarynyń barys-kelis saparlary áste saıabyrlaǵan emes. Osy saparlar kezinde árbir týyndaǵan másele naqty sheshimin taýyp otyrdy. Mysaly, Elbasy tapsyrmasymen Qyrǵyzstanǵa barǵan О́.Shókeev bastaǵan joǵary deńgeıdegi jumys toby qyrǵyz tarabymen birlese otyryp Osh pen Jalalabad qalalaryn qalpyna keltirý jáne jalpy eldegi qaıǵyly oqıǵalardyń zardaptaryn áleýmettik-ekonomıkalyq turǵydan joıý jónindegi shuǵyl kómek sharalaryn anyqtap aıqyndady. Sóıtip, qıraǵan úılerge qajet qurylys materıaldary, jylý-energetıkalyq ortalyqtaryna arnalǵan otyn túrindegi shuǵyl kómek Qazaqstan tarapynan 10 mıllıon dollar kóleminde jetkizilip, ile-shala ıgerilip te jatyr. Baýyrǵa baýyrdyń janashyr naqty qamqorlyǵy osyndaı bolsa kerek. Halyqaralyq yqpaldastyq turǵysyndaǵy barlyq jumystardy ońtaıly uıymdastyryp úılestirýdegi EQYU-nyń Is basyndaǵy tóraǵasy, elimizdiń Memlekettik hatshy­sy —  Syrtqy ister mınıstri Qanat Saýdabaevtyń qyrǵyz daǵdary­synyń basynan bergi baısaldy da parasatty belsendiligin aıtpaı tura almaımyz. Qanat Bekmyr­zauly 20 sáýirde-aq Bishkekke barǵan saparynyń aıasynda ýaqytsha úkimetpen, saıasat serkelerimen jáne úkimettik emes uıymdarmen kezdesip, aý-jaıdy anyqtaı zerdelep bildi. Eldegi jaǵdaı áli de kúrdeli bolyp turǵan bul shaqta Ýaqytsha úkimet músheleriniń ózderinde de biraýyzdylyq joqtyǵy jasyryn emes edi. Oppozısııasy bar, basqasy bar: “Qyrǵyzdyń máselesin qyrǵyzdar ózderi sheshedi, EQYU da, eshkim de aralaspasyn” degen sııaqty qyńyr, qısyq únder de estilmeı qalǵan joq-ty. Osyndaı aǵaıyndarmen til tabysý áýelden-aq baıyptylyqty, biliktilikti, syndarly kózqarasty qajet etti. Áli de solaı ekenin Jánibek Káribjanovpen birge Bishkekke barǵanymyzda ózimiz de kórip keldik. Q.Saýdabaev erteńine-aq atap kórsetkenindeı, 27 maýsymdaǵy referendým qorytyndylary eldiń saıası turaqtylyqqa, konstıtýsııalyq tártip pen is ba­syndaǵy bılik organdarynyń zańdylyǵyn qal­py­na keltirýge qaraı jasaǵan batyl qadamyn beı­ne­ledi. О́tpeli kezeńdegi el prezıdenti bolyp beki­gen Roza Otýnbaeva EQYU-nyń Is basyndaǵy tór­aǵa­sy retinde de, eki jaqty negizde de ózderin dáı­ek­tilikpen qoldaǵan Qazaqstanǵa, Prezıdent Nur­sultan Nazarbaevqa alǵysyn bildirýi de tegin emes-tin. Endigi jerde bıliktiń neǵurlym zárý áleý­met­tik-ekonomıkalyq problemalardy  sheshýge shuǵyl kirisýine bolatyn edi. Bul úshin halyqaralyq qoǵam­dastyqtyń qoldaýymen Qyrǵyzstannyń Ýa­qyt­sha úkimeti tez arada tıisti is-qımyl baǵdar­la­ma­syn ázirleýi kerek edi. Osyny EQYU-nyń Is ba­syn­daǵy tóraǵasy da, AQSh  basshylyǵy da maqul kórdi. Eldiń toleranttylyq pen senim aýanyn qalpyna keltirý qajettigi de kún tártibinen esh túspedi. Bul oraıda EQYU-nyń Az ulttar jónindegi Joǵarǵy komıssary K.Vollebektiń, Janjaldardyń aldyn alý ortalyǵynyń dırektory G.Zalberdiń Qyrǵyzstan men О́zbekstanda san márte bolyp júrgen ıgi talpynystaryn atap aıtýǵa bolady. Qyrǵyz úkimeti saıabyr tynyshtyqty sátimen paıdalanyp, 27 shildede Dúnıejúzilik bankpen jáne basqa halyqaralyq qarjy uıymdarymen birlese otyryp Qyrǵyzstan ekonomıkasyn saýyqtyrý jónindegi donorlyq konferensııa ótkizdi. Jıyn qorytyndysynda oǵan qatysýshy elder men halyqaralyq uıymdar Qyrǵyzstanǵa 1,1 mlrd. AQSh dollary shamasynda qarjy bólýge kelisti. Al endi osy konferensııaǵa qatysqan bizdiń elimiz baýyrlas halyqqa azyq-túlik, qurylys materıaldary men egin oraǵy kezindegi jaǵar-janar maımen septesýin úzbeı jalǵastyra otyryp, buǵan deıin berilgen gýmanıtarlyq kómektiń jalpy jıynyn 11,6 mln. dollardan asyryp úlgerdi. Basqalar oılanyp tolǵanǵansha, yrǵalyp-jyrǵalǵansha, Qazaqstan berer kómegin dabyralatpaı berip tastady. Soǵan qosa qyrǵyz eline qolushyn sozar jańaǵydaı taǵy bir donorlyq konferensııany EQYU-nyń Is basyndaǵy tóraǵasy retinde qazan aıynda Almatyda ótkizýdi uıǵaryp otyr. Álbette, bul jıynnyń mártebesi de, nátıjesi de  Bishkektegiden góri qomaqtyraq bolary kúmánsiz. Iá, qıyndyqta qalǵan elge kómek bolyp jatyr, ınshalla, bola da bersin. Biraq osy arada biz óz Elbasymyz aıtqan bir sózdi tereńirek zerdelep paıymdaǵymyz keledi. Nursultan Ábishuly: “Basqa memleketterdiń bir de bir gýmanıtarlyq kómegi eldi eshqashan kótermeıdi. Birinshi másele sol, memleket ekonomıkany kóteretin, adamdardy jumyspen qamtıtyn, óz halqyn asyraıtyn áleýetti ózi ishinen tabýy kerek. Sonda ǵana ol turaqtylyqqa qol jetkizbek. Sol úshin de men Qyrǵyzstannyń qaıta órkendeý jáne ekonomıkany órletý oraıyndaǵy strategııalyq saıasaty bolýyna óte-móte tilektespin”, — dep barynsha qadap atap kórsetti. Qyrǵyz bıligi men qaıratkerleri, saıasatkerleri men sanatkerleri osy nusqaly sózge qulaq assa, qane. Shynynda da, Qyrǵyzstan kedeı el, ol tasyn órge domalatqan órkendi memleket bola almaıdy degen pikir bar. Bizdiń Elbasy olaı eseptemeıdi. Sebebi, qyrǵyz jeriniń qoınaýy altyn, temir, kúmis, mys sııaqty qazba baılyqtary men basqa da resýrstarǵa baı. Arnasyndaǵy qorynyń ózi 51,2 mlrd. tekshe shaqyrym, muzdyqtary 650 mln.tekshe shaqyrym dep eseptelip otyrǵan taý ózenderiniń áleýeti asa zor. Qazirdiń ózinde 15 sý-elektr stansasy jumys isteıdi. Áıtkenmen, amal qansha, jańaǵy barlanǵan ken oryndarynyń baılyǵyn qazyp alyp, ıgiligin kórý iske aspaı jatyr. Igerilýi tym nashar. Mamandardyń esepteýlerine qaraǵanda, qazirgi ýaqytta Qyrǵyzstannyń gıdroenergetıkalyq áleýeti bar bolǵany 8-9 paıyzǵa ǵana paıdalanylýda. Sóıtip, qyrǵyz eksportynyń, bıýdjet qoryn molyqtyryp tolyqtyrýdyń eń bir  úlken salasy “qolda bar altynnyń qadiri joqtyń” kúıin keshýde. Múmkindigi orasan zor ári óte biregeı sanalatyn týrızm, sanatorlyq-kýrorttyq saýyqtyrý salasy da naq osyndaı halde. О́zdi-ózi atysyp- shabysyp, kúnara janjaldasyp jatqan, eń bastysy, aman baryp, saý qaıtaryna kepildik bere almaı otyrǵan elde demalýǵa kim qushtar deısiz. Túriktiń ámbe túrkiniń asyl perzentteriniń biri Turǵyt О́zal aıtqandaı, naǵyz túkirigi túıme altyn, qaqyryǵy quıma altyn deıtindeı, “tútinsiz fabrıkalar” ońtaıyn tapsa, osylar emes pe! Tipti bizdiń dobal esebimizshe alǵannyń ózinde, jańaǵy paıdalanylmaı jatqan múmkindikterdi on eselegende túsetin paıda mıllıardtyń (árıne, dollar!) ústine shyǵyp ketedi eken. Osynyń bári nıet bolsa, Nursultan Ábishuly aıtqandaı, jan-jaqty oılastyrylǵan, halyqtyń qamyn, eldiń bolashaǵyn  kózdegen strategııalyq saıasat bolsa, túzetýge, túgendeýge bolatyn-aq  túıtkilder dep oılaımyz. Aǵaıyn elge “eki jerde eki tórt” dep danyshpansyp aqyl aıtýdan aýlaqpyz. Degenmen, “estigen qulaqta, kórgen kózde jazyq joq”, janashyrlyq rııasyz paıymdaýlardan eshkim zııan shege qoımas. Qalaı desek te, referendým ótkennen keıingi aılarda Qyrǵyzstandaǵy saıası ahýal syrt qaraǵanda birshama ońalyp kele jatqandaı áser qaldyrady. Burq-sarq qaınaǵan, taý ózenindeı aǵyndaǵan beımaza, kelesi sátte ne bolary neǵaıbyl tirshilik, órekpigen ómir qalypty sabasyna túsýge bet burǵandaı. Táýbe deımiz. Buǵan da shúkirshilik. El nazary aldaǵy 10 qazanǵa belgilengen Jogorký Keneshtiń saılaýy aldyndaǵy naýqanǵa, osy saıasat alamanyndaǵy partııalardyń kúresine aýǵan. Parlamenttegi oryn burynǵydaı 90 emes, 120. Alaman báıgege zańdy túrde tirkelip, músheleri jazylǵan tizimdegi alǵashqy “bestiktegi” kóshbasshylaryn kórsetip qosylǵan partııalardyń sany 29. Olar gazetterde tuǵyrnamalaryn jarııalap, maqsattary men oı-pikirlerin bólisip, Bishkek kóshelerin, basqa da qalalar men aýyl-aımaqtardy, kúre joldardyń boılaryn óz jarnamalary men bılbord-plakattaryna toltyryp tastaǵan. Bul jaıynda biz “Egemenniń” ótken 17 qyrkúıektegi sanynda “Bishkektegi kezdesýler” degen maqalamyzda taratyńqyrap jazǵandyqtan, oǵan kóp toqtamaıyq. Pikirtalasqa, kerek bolsa, daý-damaıǵa da tamyzyq jetip artylýda. Osy partııalar týraly da, saılaý kezindegi bıliktiń yqtımal áreketi jóninde de ártúrli, kóbine-kóp kereǵar áńgimeler aıtylyp ta jatyr, jazylyp ta jatyr. Kimniń aýzyna kim qaqpaq? Aıtsyn. Aıtylǵandardyń ishinde aqıqaty da bar shyǵar. Bılik ana partııaǵa ish tartady, myna partııaǵa kómektesýi múmkin. Ana partııanyń kósemimen ymy bir, myna partııany keshe ǵana qurýshymen jymy bir. Erteń daýysty soǵan alyp berip júrmeı me? Taǵy bir partııalar burynǵy prezıdentter Aqaevtyń, Bakıevtiń astyrtyn yqpalynda, túbi solardyń soıylyn soǵyp júredi-aý. Osyndaı-osyndaı paıym-boljamdar, neshe túrli qısyndar qaptap júr. Saılaýaldy kúresi qyza-qyza kıkiljiń, qaqtyǵysqa ulasý qaýpin de alǵa tartýshylar joq emes. Al saılaýdan soń jeńilip qalǵan partııalar ese qaıyrý úshin jańa revolıýsııa jasaýǵa umtylýy da bek múmkin degen boljamdardy  aıtýshylar da ózindik dálel-negizge súıenbegen dep biz kesip aıta almaımyz. Qyrǵyzstandaǵy jaǵdaıdyń álde de bolsa, saılaýǵa sanaýly kúnder qalǵan naq osy shaqta da kúrdeli ekendigine kúmán keltirýshiler neken-saıaq. Osh oqıǵalarynyń sebep-saldaryn EQYU Parlamenttik Assambleıasynyń Ortalyq Azııa boıynsha arnaıy ókili Kımmo Kılıýnen bastaǵan Halyqaralyq komıssııa men Ulttyq komıssııanyń birlese zertteý jaıy áli de alań týdyryp, ártúrli qaýesetterge jol ashqandaı. Reseı prezıdenti Dmıtrıı Medvedev bolsa, Qyrǵyzstandaǵy parlamenttik demokratııanyń qaz basyp keterine senbeıtindeı syńaı tanytady. Endi bireýler elde dinı ekstremızmniń taralýynan saqtandyrady. Ultshyldar parlament saılaýyn boldyrmaýǵa áreket jasaıdy dep sáýegeılik aıtýshylar da tabylyp qalýda. Elge halyqaralyq dinı fanatıkter men banda jasaqtarynan Aýǵanstan men Tájikstan shekarasy arqyly basbuzar lańkester ótip ketip, terrorlyq búlik uıymdastyrady degen boljamdardan jan túrshikkendeı. Esirtki esiriginiń de turaqtylyqqa qatysty túıtkilderi tolyp jatqan sııaqty. Negizgi ult qyrǵyz ben ózbek dıasporasy arasyndaǵy qarym-qatynas ta áńgime ózegine aınalýda. Biraq keıbir jikshil toptar bolmasa, eki jaqtan da qarapaıym halyqtyń ultshyldyǵy baıqalmaıdy degen parasatqa úndegen áńgimelerge biz de kóbirek den qoıdyq. Al, búgingi naqty ómir shyndyǵyna keler bolsaq, Qyrǵyzstanda qıyn shaqta el bastar parasatty kúshter joq deýge kim-kimniń de dáti barmas. San taraptan qubyjyqtaı andaǵaılaǵan qorqynysh-qaterlerdiń aldyn alyp, áıtpese, barynsha báseńsitip, ádil de adal, eń bastysy beıbit te tynysh saılaý ótkizýge qazirgi bıliktiń baıyby men biligi, dármeni men pármeni jetkilikti desek, qatelese qoımaspyz. El basshylyǵy da, saıası partııalar da parlament saılaýy sııaqty saıası úde­ris­ti tym saıasılandyrmaıtyn, san túrli múddeler teketiresine, keleńsiz oqıǵalardyń syltaý-sebebine aınaldyrmaıtyn saıası erik-jigerdi óz boılarynan taba bilse, quba-qup. “Qyrǵyzstan qazannan keıin qandaı bolady?” degen jumbaq suraqtyń sheshimdi jaýaby altaýdyń alalyǵymen emes, tórteýdiń túgeldigimen ǵana tabylaryn partııalar basyndaǵy múıizi qaraǵaıdaı serke azamattar bilip te otyr-aý. Olaı bolmasa, “Ar-Namys” partııasynyń kóshbasshysy Felıks Kýlov búkil eldi ulttyq birlikke shaqyryp, “Otanymyzdy qıyn jaǵdaıdan birge qutqaraıyq!” dep uran tastamas edi-aý. EQYU-nyń qazaqstandyq Tóraǵalyǵy saılaý qarsańynda qyrǵyz eliniń taǵdyry men bolashaǵy jolyndaǵy jaýapkershilik bıiginen kórindi deı alamyz. Osynaý mártebeli Uıymnyń tıisti ınstı­týttary Bishkektegi jáne óńirlerdegi jumystaryn jańa satyǵa kóterip, jandandyra túsýde. Uıymdyq-tehnıkalyq kómek, demokratııalandyrý taǵylym­da­ry deımisiz, tózim men sabyrǵa úndeý. Halyq taǵ­dyry, el bolashaǵy úshin jaýapkershilikti seziný. Tártip pen adaldyq, ashyqtyq pen ádildik. Bári kerek. BUU Bas hatshysynyń Arnaıy ókili Mı­ro­slav Encha, Eýroodaqtyń Arnaıy ókili Per Mo­rel, EQYU-nyń Bishkektegi ortalyǵynyń bas­shysy Endrıý Tesarer, EQYU Janjaldardyń al­dyn alý ortalyǵynyń dırektory Gerbert Zalber, Reseı prezıdentiniń arnaıy ókili Vladımır Rýshaılo, Qazaqstannyń Qyrǵyzstandaǵy elshisi Beıbit Isa­baev, Is basyndaǵy tóraǵanyń Arnaıy ókili, Bishkek kezdesýleriniń bas úılestirýshisi Jánibek Kárib­janov... Osy adamdardyń báriniń qyrǵyz máselesi úshin baıypty da izgi jaýap­kershilikpen tol­ǵanǵanyn kórdim. Qordaılatyp qaıtar jol boıy oı qushaǵyna berildim. Aıkól Manastyń arystan júregi, dana Baqaıdyń abyz atalyq tilegi taǵdyryn taǵy da tańdaǵaly turǵan, qıyn da qıly asýly kúnderde bir úmit, bir kúdikpen tolǵanysqa túsken urpaǵyna – meniń qyrǵyz baýyrlaryma medet bere kór, jaýapty synnan súrinbeı óter parasat pen qýat bere kór dep tiledim. Qorǵanbek AMANJOL, Almaty-Bishkek-Almaty.