Án – halyqtyń ajary

Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti N.Á.Nazarbaevtyń “Qazaqtyń dástúrli 1000 áni” antologııasyna kirispe sózi Kez kelgen ulttyń ózindik keskin-kelbeti men bolmys-bitimin aıqyndaı­tyn uǵymdy onyń ózine tán ulttyq má­denıeti deıtin bolsaq, qazaq máde­nıetindegi án óneriniń alar orny erekshe. Danyshpan Abaıdyń “Týǵanda dúnıe esigin ashady óleń, О́leńmen jer qoınyna kirer deneń” degen sózderi qazaq ómiriniń búkil tynys-tirshiligi óleńmen órnekteletinin aıqyn kórsetedi. Shyndyǵynda sábı dúnıege kelgende “besik jyrymen” áldı­lep qarsy alyp, adam dúnıeden ótkende “joqtaý” aıtyp shyǵaryp salamyz. Qa­dym ǵasyrlar qoınaýynan bastalatyn osy tamasha dástúr áli kúnge deıin jal­ǵasyn taýyp keledi. Búgingi kún jas­tarynyń toıy da “jar-jar”, “bet­ashar­men” ótetini ata-baba saltyna adaldyqtyń aıqyn kórinisi ispettes. Orystyń tamasha ǵalymy G.Potanınniń “Maǵan búkil qazaq dalasy án salyp turǵandaı kórinedi” degen sózi qazaq turmysynyń osyndaı daralyǵynan týǵan tujyrym bolsa kerek. Ultymyzdyń asa baı án ónerin da­mytýǵa Abaı bastaǵan, Birjan sal, Aqan seri, Muhıt, Balýan Sholaq, Jaıaý Musa, Úkili Ybyraı, Áset, Estaı, Nar­­taı, Kenen sııaqty halyq kompozıtor­lary ól­sheýsiz úles qosyp, ony sapalyq jańa bıikke kóterdi. Olardyń mol shyǵarmashylyq murasy qazaq operasy men baletinde jáne klassıkalyq mýzy­kalyq týyn­dylarda keńinen paıdala­nylyp, álemniń eń áıgili mý­zy­kataný­shy­lary tarapynan joǵary baǵaǵa ıe boldy. Jobada Arqa, Jetisý, Mańǵystaý, Syr óńiri, Batys Qazaqstannyń dás­túrli án mektepterimen qatar, Qytaı men Mońǵolııada turatyn qandas­ta­rymyzdyń shyǵarmashylyǵynyń kórinis tapqany antologııada halqymyzdyń dástúrli án óneriniń meılinshe mol qam­tylǵanynyń belgisi dep bilemin. Osy turǵydan kelgende qazaqtyń ǵuryptyq óleń-jyrlarynan bastap, áıgili halyq kompozı­tor­la­ry shyǵarma­laryn tutas qamtyǵan “Qazaqtyń dástúrli 1000 áni” biregeı jobasyn ult­tyq mýzyka má­denıeti tarıhyndaǵy aıtýly oqıǵa dep baǵa­laımyn. Jınaqqa engen halyq ánderin K.Baıseıitova, J.Elebekov, Ǵ.Qurmanǵalıev, Q.Jandar­bekov, E.О́mirzaqov, M.Erjanov, E.Ser­ke­baev, R.Baǵlanova, B.Tólegenova sııaq­ty sańlaq ánshilerimizden bastap, J.Kármenov, Q.Baıbosynov, B.Tileýhan, R.Stam­ǵa­zıev jáne A.Qosanova sııaqty keıingi býyn top­jar­ǵandarynyń naqy­shy­na keltire oryndaýy jobanyń qunyn da, mańyzyn da arttyra túsetini anyq. “О́leńge árkimniń-aq bar talasy” degen­deı, meniń de kóńil-kúıdiń aýanyna qaraı keıbir sátterde dom­byraǵa qol sozyp, án aıtatyn, keıde kókeıge kelgen ke­lis­ti oıdy kórkem sózben qaǵazǵa túsiretin kezderim bar. “El ishi – óner kenishi” deıdi dana halqymyz. Árıne, qazaqtyń dástúrli ánderi myń ánmen shektelmesi anyq. Endeshe, jańa joba aldaǵy ýaqytta tyń týyndylarmen tolysyp, búgingi urpaqty halqymyzdyń baǵa jetkisiz mol mýzykalyq murasymen sýsyndata beredi dep senemin. Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan NAZARBAEV.

Qazaqtyń dástúrli 1000 áni

Qazaq halqynyń maqtanysh eter asyl mura, rýhanı jádigerlikteri­niń ishinde ǵasyrlar súzgisinen ótip, búginge jetken kól-kósir án qazy­na­sy erekshe oryn ala­dy. Qazaq áni – qazaq janynyń ǵasyrlar kóshinde shań baspaǵan syrly aına­sy, halyq rýhynyń yqylymnan til qatqan tiri kýágeri. Kúndelikti tur­mys-tirshilik, salt-dástúrge oraı­la­sa týǵan ǵuryptyq án, qara óleń­derden tartyp, adam balasy­nyń ańsar-muratyn, qaıǵy-muń, saǵy­nysh-sherin, ózek órter ókinishi men jar­qyn úmit, qýanysh-shattyǵyn – san-alýan sezim-kúı, jan álemin órnektep, forma­lyq, mazmundyq turǵydan kemeline kele túr­lenip, bıik kásibı órege jetken dás­túrli án óneri ulttyq mýzyka máde­nıeti­mizdiń altyn ózegi, yqylym­nan bú­gin­ge arqaýyn úzbeı jetip, qazirgi rýhanı bolmysymyzǵa nár berip turǵan sarqyl­mas qaınar ispetti. Tal besikten jer be­sikke deıin ánmen, jyrmen kómkeriler adam ǵumyry jáne bul taǵdyrdyń qazaq balasyna qatysy týraly danyshpan Abaı: “Týǵanda dúnıe esigin ashady óleń, О́leńmen jer qoınyna kirer deneń”, – dep tolǵaıdy. Ándi osynsha súıgen, ánge osynsha mán bergen halyq, shyn máninde, “sanyn sóz etseńiz de, sapasyn sóz etseńiz de maqtanýǵa turarlyq qymbat dúnıe” (A.Jubanov) – urpaqtyń urpaǵyna keter, tozbas, óshpes án qazynasyn jasady. Qazaq eliniń álemdik mádenıetke qosar úlesi de kúıimen, jyrymen birge osynaý dástúrli án murasy ekeninde kúmán joq. Qazaqtyń dástúrli án úlgilerin ázirge tutastaı derlik mol qamtyǵan “Qazaqtyń dástúrli 1000 áni” atalatyn osy antologııa joǵaryda aıtylǵan sózimizge tolyq negiz bola alady dep oılaımyz. Qazaqtyń ánshilik óneri janrlyq sıpaty jóninen alýan túrli. Folklor­taný­shylar men mýzyka zertteýshileri qazaqtyń dástúrli án ónerin turmys-saltqa baılanysty ǵuryp­tyq ánder, halyq ánderi jáne kásibı ánder dep jiktep qarastyryp júr. Ǵuryptyq án­derdiń ózi – besik jyry, toıbastar, betashar, joqtaý, kórisý, syńsý, jar-jar, jarapazan bolyp tarmaqtalsa, ánshilik ónerdiń keń óris alǵan kezinde paıda bolǵan kásibı án óneri – halyq ánderi (ano­nımdy-avtorlyq) jáne kásibı halyq kom­pozıtorlarynyń ánderi bolyp salalanady. Osy jınaqqa ǵuryptyq ánderdiń túr-túri, múmkindiginshe, tolyq engizil­di: bala jubatqanda aıty­la­tyn – besik jyry, qyz uzatylǵanda aıty­la­tyn – syńsý, aýjarlar, toı kezinde aıtylatyn – toı­bas­tarlar, oraza kezinde aıty­latyn – jarapazandar, bu­rynǵy za­man­da maldyń aýrýy­na baı­la­nysty aıtylǵan – kúláp­san, naýqastyń dertin alas­taý úshin aıtylǵan – bá­dik, baqsy saryndary, bir-bi­rine sálem joldaǵanda aıty­latyn – hat-óleń, kisi qaıtys bol­ǵanda aıtylatyn – daýys, joqtaýlar bar. Kóshpeli ómir­­den otyryqshylyq turmysqa beıimdele bastaǵannan keıin el ishinde ǵuryptyq ánder sırek aıtylatyn boldy. Qazirgi kezde múldem aıtylmaıtyndary – bádik, kúlápsan, hat-óleń t.b. Jınaqqa, negizinen, Qazaqstannyń Almaty, Qaraǵandy, Mańǵystaý, Pavlodar, Qostanaı, Shyǵys Qazaqstan oblystarynda, jáne Qytaı, Mońǵolııa, Reseı, О́zbekstan jerinde turatyn qazaqtar aıtatyn ǵuryptyq ánderdiń úlgileri kirdi. Ádette, ekiniń biri, ıaǵnı ánshilik daıyn­dyǵy joq kez kelgen adam oryndaı beretin, qarapaıym ánderdi qara óleń deıdi. Qara óleńder kópshilik jınalǵan jerde, dýman, toılarda, dastarqan basynda, kóbine, aspap súıemelinsiz aıtyla beredi. Qara óleńniń taqyryptyq aıasy óte keń, oǵan el jaıy, jer saǵynyshy, ǵashyqtyq sezim jalpy adam ómiri men bolmysyna tán barsha qubylystar arqaý bola beredi. Qara óleńmen aıtysatyn aıtys túrleri de bolǵan. Osy janrdy zerttep júr­gen ǵalymdarymyzdyń paıymdaýynsha, “qara” degen sózdiń ózi “eski” degen uǵymdy da bildiretin kórinedi. A.Zataevıchtiń “Qazaq­tyń 1000 áni” atty eńbeginde “eski án” degen ataýmen de kezdesetin ánder bar. Erterekte qara óleńdi “qara áýez” dep te ataǵan. Qazirgi kún­de de Mońǵolııa qazaqtary qara óleńdi “qara áýez” dep aıtady. Osy jınaqtaǵy №49,50 kúıtabaqtar qazaq ánderiniń osy janryna arnalǵan. Neǵurlym kóne bolǵandyqtan joǵaryda aıtylǵan ǵuryptyq, folklorlyq qara óleń úlgileri mýzyka mádenıetimizdiń damýyndaǵy alǵashqy baspaldaq retinde qarastyrylyp júr jáne olardyń halyq ánderimen etene jaqyndyǵyn eshkim joqqa shyǵara almaıdy. Urpaqtan-urpaqqa mıras bolyp, ýaqyt óte kele, avtorlary umytylyp, búgingi kúnge ha­lyq ánderi sanatynda jetken rýhanı jádi­gerlikter dástúrli mýzykamyzdyń eń bir mol qa­zynasyn quraıdy. Halyq ánderiniń qury­lymy, áýendik tili qarapaıym, dıapazony shaǵyn, áýezdi keledi. Degenmen, halyq ánde­riniń ishinde qurylymy kúrdeli, dıapazony keń dástúrli kásibı ándermen para-par keletin úlgiler de kezdesedi. Mysaly: “Al­qońyr”, “Aqbaqaı”, “Surjekeı”, “Gaýhar­tas”, t.b. – osy sıpatty ánderge jatady. Bir esepten osyndaı úlgidegi ánderdi áldebir sebeptermen avtorlary beımálimge aınalǵan kásibı ánder deýge de bolar edi. Sonymen birge, ár óńirde qalyptasqan oryndaýshylyq máner, ıntonasııalyq, ladtyq erekshelikterge baılanysty halyq ánderiniń áýen-sazy, pishin, qurylymy alýan túrli bolyp keledi. Jınaqqa Qazaqstannyń barlyq óńirlerinde aıtylatyn 500-ge jýyq halyq ánderi endi. Osy arada dástúrli qazaq ánderiniń aspap­tyq súıemeli jóninde aıta ketken oryndy. Qazaq ánderiniń basym kópshiligi dombyra­nyń súıemelimen oryndalady. Qobyz, syr­naı, jetigen, úsh ishekti dombyramen de aıtylatyn ánder bar. Úsh ishekti dombyramen án aıtý dástúri, negizinen, elimizdiń shyǵys óńi­rine tán. Osy jınaqqa úsh ishekti domby­ranyń súıemeldeýimen – “Jorǵataı”, “Kerim-aý, aıdaı”, “Aq erke”, “Irkýjan” sııaqty birneshe halyq ánderi endi. Sh.Ýálıhanov (XIX ǵ.) bala kúninde qobyzben án aıtqan Janaq aqyndy kórgenin jazady. Budan basqa da zertteýlerde qazaq dalasynda qobyzben án-jyr aıtýshylardyń kóp bolǵandyǵy aıtylady. Osy jınaqtaǵy Smataı Úmbetbaev (“Aı, sáýlem”), Qazbek Ádik­eı (“Aǵajaı, Altaı”, “Boztorǵaı”) oryn­daǵan ánder sııaqty, qazirgi birde-ekili úlgi, tájirıbeler bolmasa, qazaq án ónerinde úzilińkirep qalǵan úrdistiń biri – osy. Taıjan, Shashýbaı, Nartaı, Maıralardyń qalyptastyrǵan syrnaımen án aıtý dástúrin bul kúnde Muhametjan Rústemov, Qurmanbek Bekpeıisov, Klara Tólenbaeva, Nazgúl Qılybaevalar jalǵastyryp otyr. Jıyrmasynshy ǵasyrdyń oty­zyn­shy jyldarynda qazaq mýzyka má­denıetine kúısandyqtyń (for­te­pıano) súıemelimen án aıtý úrdisi ene bastady. Bul úrdis oryndaýshylyq ónerge qazaqtyń tól dástúrindeı sińip ketti. Kúısandyqtyń súıemelimen án aıtqan Kúlásh Baıseıitova, Shabal Beısekova, Jamal Oma­rova, Rahııa Qoıshybaeva, Elýbaı О́mirzaqov, Rábıǵa Esimjanova, taǵy basqa biraz ánshilerdiń taspaǵa jazylyp, saqtalǵan daýystary osy jınaqqa engizildi. Dástúrli kásibı ánder kemel qurylymy­men, keń dıapazon, kúrdeli yrǵaq-ıirimderi­men erekshelenedi, sondyqtan kásibı ánderdi, ne­gizinen, arnaıy ustaz aldyn kórgen ánshi­ler ǵana oryndaıdy. Áýendik, oryndaýshy­lyq, qurylymdyq ózgeshelikterine, ornyǵyp, óristegen ólkelerine qaraı dástúrli án óne­rinde, shartty túrde, birneshe kásibı ánshilik dástúrler men mektepter qalyp­tasty. Olar – Arqa, Jetisý jáne Batys ánshilik mektepteri dep ata­lady. Kásibı ánderdiń kóbisi – jo­ǵarǵy regıstrde aıtylatyn qaratpa áýen-sózderden bastalady. Mýzy­kataný ǵylymynda ol “aqyndyq melodııalyq formýla” dep ataldy. “Kóbinese án basy keledi ashy, - Kel, tyńda dep ózgege bolar bas­shy”, – dep Abaı osyny aıtsa kerek. Qazaqtyń kásibı án óneri, ásirese XIX ǵasyrdyń aıaǵy men XX ǵasyrdyń basynda óz damýynyń shyrqaý bıigine jetti. Qazaq óne­rinde sal-serilerdiń paıda bolýy ká­sibı án óneriniń sharyqtap da­mýy­men tyǵyz baılanysty quby­lys. Sal-seriler dep, ádette bir basyna birneshe óner qonǵan, segiz qyrly, bir syrly ózgeshe daryn ıelerin aıtqan. Aıryqsha kıinip, sulý at minip, mańyna ónerli jas­tardy jınap, el aralap, qyzyq-dý­manǵa bóleý – sal-seriler ustanǵan tutastaı bir ómir salty edi. Qazaq dalasynyń ár qıyrynan Birjan, Aqan, Muhıt, Kenen sııaqty sal-seri tulǵalardyń shyǵýy joǵaryda atalǵan án mektepteriniń qalyp­tasýyna zor yqpal etti. Arqa ánshilik dástúri. Elimizdiń Shyǵys, Ortalyq, Soltústik aımaqtaryn qamtıtyn Arqa ánshilik dástúri keń tynystylyǵymen, áýen baılyǵymen, tereń mazmun, kúrdeli qurylymymen erekshelenedi. Kómeıine bulbul uıalaǵan nebir kúmis kómeı, jeztańdaı ánshiler osy ólkede dúnıege kelip, sal-seriler dástúrin ornyqtyryp, qazaq ániniń órisin keńeıtip, óresin bıiktetti. Birjan sal, Aqan seri, Jaıaý Musa, Abaı, Áset, Úkili Ybyraı, Balýan Sholaq, Jaryl­ǵap­berdi, Imanjúsip, Ǵazız, Estaı, Mádı sııaqty ánshi-kompozıtorlar qazaq ánin buryn bolmaǵan bıik órege kóterdi. Keıingi urpaqqa Ámire Qashaýbaev, Qalı Baıjanov, Igibaı Álibaev, Baıǵabyl Jylqybaev, Qo­sym­jan Babaqov, Jabaı Toǵandyqovtar ar­qyly jetken osynaý mol qazyna, asyl amanat­ty Júsipbek Elebekov, Manarbek Erjanov, Jańyl Qartabaeva, Lázzat Súıindikova, Mádenıet Eshekeev, Jánibek Kármenov, Qaırat Baıbosynov syndy maıtalman ánshiler dástúrli ánniń qazirgi býyn oryndaýshylaryna arqaýyn úzbeı, synyn buzbaı tapsyrdy. Arqa ánshilik dástúriniń kásibı túrde damýy Birjan sal Qojaǵululy shyǵarmashy­ly­ǵynan bastaý alady. Qazaq ánin áýendik, yrǵaqtyq, ıntonasııalyq turǵydan meılinshe baıytqan Birjan týyndylary – qazaq ánshilik dástúrindegi jańa qubylys, jańa kezeń. Kópshiligi keń tynys, zor daýyspen shyrqalatyn úlken dıapazondaǵy Birjan ánderin mazmundyq-taqyryptyq jaǵynan eki topqa bólip qaraýǵa bolady. Birinshisi – ǵashyqtyq, mahabbat syryn shertetin, sulý­lyqty jyrlaıtyn “Ǵashyǵym”, “Aqtentek”, “Láılim shyraq”, “Maqpal” sııaqty syrshyl ánderi, ekinshisi – ózi ómir súrgen qoǵamdaǵy ónerpaz taǵdyryn tolǵaıtyn “Janbota”, “Adasqaq”, “Temirtas” tárizdi týyndylary. Ánshi-kompozıtordyń buryn aıtylmaǵan “Birjan saldyń sońǵy áni”, “Qýandyqqa”, “Máti-Dáýlen” sııaqty ánderi osy jınaqta tuńǵysh ret jaryq kórip otyr. Osy atalǵan jáne mazmundyq-taqyryptyq jaǵynan ár alýan bolyp keletin basqa da tamasha ánderi­men Birjan sal qazaq mýzyka mádenıeti ta­rıhyndaǵy asa iri tulǵalardyń qatarynan oryn alady. Arqadaǵy ánshilik dástúrdiń endigi bir altyn dińgegi – Aqan seri Qoramsauly qazaq án óneriniń arnasyna tyń aǵys qosqan tul­ǵalardyń qataryna jatady. Ánshi-kompozı­tor­dyń názik lırızmge, tolqyndy yrǵaq, sulý áýenge baı, shalqyǵan keń tynysty shyǵar­malary qazaq ániniń órisin keńeıtip, tuǵyryn bıiktete tústi. Aqan ánderiniń taqyryby da san alýan. Ásirese, onyń kórikti áıel beınesin, ǵashyqtyq sezimin jyrlaǵan “Aqtoqty”, “Balqadısha”, “Altybasar”, “Ja­mal qyz”, “Syrymbet”, “Maqpal”, t.b. án­deri, sondaı-aq, júırik minip, qus baptaǵan saıat­shy, seriniń aty ańyzǵa aınalǵan tulpa­ryna (“Qulager”, “Mańmańger”), qyran qusyna (“Qaratorǵaı”) arnaǵan shyǵarmalary – dástúrli án óneriniń injý-marjandary. Ánshi-kompozıtor murasynyń keńinen nasıhattalýyna, ásirese, J.Elebekov kóp eńbek sińirdi. Antologııaǵa Aqan seriniń kópshilikke belgisiz “Aqan seri”, “Qara tó­bet”, “Qyzyl gúl”, “Aq saýsaq”, “Aqtoqty­nyń jeńgesiniń áni”, “Kókshetaýdyń bıigi”, “Quıań bel”, “Par jektim” degen ánderi de enip otyr. Arqa óńirinde ómir súrgen taǵy bir aıtýly ánshi-kompozıtor – Jaıaý Musa Baıjan­uly­nyń qazaqtyń ánshilik ónerin damytýǵa, ony jańa saz, órnektermen baıytýǵa qosqan úlesi mol. Jaıaý Musa ánderi kórkemdik bitimi jaǵynan múltiksiz jáne árqaısysy bir-birine uqsamaıtyn, jańashyl sıpatta bolyp keledi. “Aq sısa”, “Kókarshyn”, “Sholpan”, “Qul­baı baı”, “Gaýhar qyz” sııaqty ánderi qazaq án ónerindegi shoqtyǵy bıik, qaıtalanbas úlgiler. Jaıaý Musa erte saýat ashyp, oryssha hat tanyǵan adam. Eýropanyń mýzykalyq mádenıetinen birshama habardar bolǵandyq­tan, biraz ánderinde qala áserinen paıda bolǵan marsh, bı yrǵaqtary da kezdesedi. Osy antologııaǵa onyń jurtshylyqqa burynnan belgili týyndylarymen birge, qazir óte sırek oryndalatyn “Keldim sizge”, “Qos qanat”, “Sylqym soq” degen ánderi engizildi. Son­daı-aq, osyǵan deıin Jaıaý Musanyń áni dep aıtylyp kelgen “Sursha qyz” áni naqtyly avtory Balýan Sholaqqa qaıtarylyp, Qosymjan Babaqovtyń oryndaýynda B.Erzakovıchtiń jáne M.Tólebaevtyń jazyp alǵan notalary boıynsha Jaıaý Musanyń óz “Sursha qyzy” qalpyna keltirildi. Qazaqtyń uly aqyny Abaıdyń antolo­gııaǵa 12 áni endi. Onyń aıtýly ánshiler oryndaǵan áıgili ándermen qatar, kópshilikke beımálim “О́zgege kóńilim toıarsyń” (A.Za­taevıch­tiń “Qazaqtyń 500 án-kúıi” jına­ǵynan), “Segiz aıaq” (2-shi túri, Habıba Elebe­kovanyń jetkizgen nusqasy boıynsha), “Surǵylt tuman dym búrkip” (Nııazbek Alda­jarovtyń jetkizgen nusqasy boıynsha) degen shyǵarmalary qazirgi ánshilerdiń oryndaýyn­da alǵash ret usynylyp otyr. Ulttyq mýzyka tilin ózindik stılmen baıytqan “Segiz aıaq”, “Aıttym sálem, Qalamqas”, “Jelsiz túnde jaryq aı”, “Qarańǵy túnde taý qalǵyp”, “Kózimniń qarasy”, “Tatıananyń áni” syndy ánderi arqyly qazaq ánine sony áýen, ózgeshe ólshem men túr ala kelgen Abaıdyń jańashyldyq dástúrin ǵulama oıshyl, aqyn, sazger Shákárim Qudaıberdiuly jalǵastyrdy. Shákárimniń “Bul án burynǵy ánnen ózgerek”, “Anadan alǵash týǵanda”, “Jıyrma úsh jasymda”, “Án týraly” sııaqty ánderiniń Abaı shyǵarmashylyǵymen ózektestigi aıqyn tanylady. Aqylbaı, Ýáıis, Berikbol (Aǵash­aıaq), Muhamedjan, Shákir Ábenov sııaqty ánshi-kompozıtorlar da Abaı, Shákárim salǵan úrdisti damyta tústi. Olardyń ánderin na­sıhattaýshylar qatarynda Kel­den­baı О́lmesekov, Serikbolsyn Bek­bosynov, Amangeldi Jikenov, Sanaq Ábeýov, Telman Qujımanov, Er­kin Shúkimanov, Erlan Rysqalı sııaqty ánshiler bar. Birjan sal, Aqan serilerdiń shyǵarma­shy­lyq dástúrimen sabaqtasyp jatqan Úkili Ybyraı Sandybaıuly ánderiniń taqyryby alýan túrli. Onyń ánderiniń kópshiligi oınaqylyǵymen, ózgeshe ekpin-yrǵaǵymen erekshelenedi. (“Qaraqat kóz”, “Tolqyn”, “Qyzyl asyq”). Búgingi kúnge, negizinen, bir-birine uqsamaıtyn 4 túrli nusqada jetken “Gákký” áni Úkili Ybyraı shyǵarmashylyǵy­nyń shyńy bolyp sanalady. Onyń ánderiniń birden-bir jetkizýshisi – óz urpaǵy Musa Asaıynov bolsa, halyqqa keń taralýyna ánshi Q.Baı­bo­synov aıryqsha úles qosty. Arqa óńirinde qalyptas­qan ánshilik, sal-serilik dástúrdiń taǵy bir ókili Ba­lýan Sholaq – ózi ustaz tutqan Birjan sal, Aqan seri án­deriniń tamasha oryndaý­shy­sy ári nasıhattaýshysy boldy. Onyń “Ǵalııa” (2 túri), “Karon palýan”, “Dú­nıe”, “Sentıabr”, “Jastyq” sııaqty ánderi – qazaq mýzykasyndaǵy baı áýendik, qurylymdyq órnegimen kóz tartatyn aıshyqty týyndylar. Bir aıta ketetin nárse, buryndary Jaıaý Musanyki delinip kelgen “Sursha qyz” áni osy antologııada Balýan Sholaqtyń áni dep berildi. Ánniń avtorlyǵy, negizinen, Kenen Ázirbaevtyń B.Erzakovıchke óz aýzynan jazdyrǵan Balýan Sholaq ánderiniń notalyq jazbasyna, Sábıt Muqanovtyń eńbekterine jáne basqa da biraz derekterge súıene oty­ryp, qalpyna keltirildi. Jınaqtaǵy Balýan ánderiniń qatary K. Ázirbaevtan jazylyp alynǵan notalyq jazbalar boıynsha oryn­dalǵan taǵy da birneshe ánmen tolyǵa tústi. Qazaq án álemindegi eń jarqyn tulǵalardyń biri – Áset Naımanbaıuly. Arqadaǵy Aqan seri, Birjan saldyń, Qultýmanyń sulý sazdy ánderin boıyna sińirip ósken Áset Naımanbaıuly Aıagóz – Tarbaǵataı men Jetisý óńirleriniń de án dástúrine ynta-yqylas qoıyp, óner taǵylymyn alǵan. Áset ánderiniń poetıkalyq sóz órnegi án áýenimen sheber ushtasyp jatady. Onyń qurylymy kemel, órnegi bólek “Qarakóz”, “Kishi Ardaq”, “Úlken Ardaq”, “Qońyrqaz”, “Qysmet”, “Maqpal”, “Injý-mar­jan” syndy ánderi adamnyń jan-dúnıe­sin terbeıtin tereń sezimge qurylǵan. Mýzy­kalyq mádenıetimizdiń altyn qoryna qosyl­ǵan Áset ánderiniń kópshiligi jurtshylyqqa jeztańdaı ánshi Dánesh Raqyshev arqyly jetti. Jınaqqa engen “Ahaý, jalǵan”, “Jaı tolqyn”, “О́tti-aý, dúnıe-aı”, “Haýlılaý Qal­qash-aý” – Ásettiń osy kúnde sırek oryndalatyn ánderi. Arqa ánshilik, sal-serilik dástúriniń sońǵy ókilderiniń biri Estaı Berkimbaıuly­nyń esimi mahabbat gımni ispetti áıgili “Qor­lan” áni arqyly ańyzǵa aınaldy. Budan bas­qa, “Jaıqońyr”, “Bir mysqal”, “Nazqońyr”, “Iýran-aı” sııaqty ánderi B.Jylqybaev, J.Elebekovterdiń oryndaýynda ózindik naqysh-órnek, qaıtalanbas syr-sıpatyn buzbaı jetip, halqymyzdyń án qazynasyn baıyta tústi. “Qarqaraly”, “Qarakesek” sııaqty barsha qazaqqa áıgili som altyndaı kesek týyn­dy­larymen ulttyq mýzyka tarıhynda óshpes iz qaldyrǵan Mádı Bápıuly men syrnaımen án aıtý úrdisin qalyptastyrýshylardyń biri, “Maıra”, “Tolqyma”, “Baqsha” sııaqty tereń sezim, mol syrly tamasha ánder shyǵara otyryp, qazaq án ónerinde tuńǵysh ret áıel-ánshi beınesin jasaǵan Maıra Ýálıqyzy da Arqa ánshilik dástúrin meılinshe kórkeıtken aıtýly ónerpazdar edi. Osy kúnge deıin Jarylǵapberdiniń áni dep tanylyp kelgen “Shama” áni jınaqta Shama Nuruly degen ánshi-kompozıtordyń áni bolyp berildi. Bul derek A.Zataevıchtiń “Qazaqtyń 1000 áni” jınaǵynan alyndy. Sol sııaqty Arqa óńirinde ómir súrgen Mus­tafa, Seıitjan sal, Qanapııa, Jaryl­ǵap­ber­di, Ǵazız, Imanjúsip, Shashýbaı, Táýke syndy birtýar ónerpazdardyń búginge jetken birde-ekili ánderi de osy jınaqqa engizilip otyr. Sondaı-aq antologııadan, M.Jumabaev, S.Seıfýllın, M.Dýlatov, Q.Amanjolovtar­dyń týyndylarymen qatar, R.Elebaev, M.Erjanov, B.Jylqybaev, Q.Babaqov sııaqty keıingi býyn dástúrli ánshi-kompozıtor­lardyń shyǵarmalary da oryn aldy. Batys Qazaqstan ánshilik dástúri. Batys ólkeniń kásibı án mektebi epıkalyq dástúr negizinde damyǵan. A.Jubanovtyń: “Qazaqtyń halyqtyq mýzyka mádenıetinde, onyń ishinde, ánniń damýynda jyrshylar da úlken ról oınady” degen pikiri án men jyr egiz uǵym sanalatyn osy ólkege de qatysty. Batys óńirdegi jyraýlyq-jyrshylyq ónerdiń jergilikti ánshilik mekteptiń qalyptasýy men órkendeýine zor áseri bolǵany anyq. Ǵuryptyq folklor, qara óleńderden bastaý alyp damyǵan mátók ánder, kúldirgi ánder, saǵynysh ánder, qońyr ánder dep atalatyn lırıkalyq týyndylar batys ólke dástúrindegi án janrynyń keń taqyryptyq aýqymyn kórsetedi. Batys kásibı án mektebiniń negizgi tulǵasy – ánshi-kompozıtor Muhıt Meralyuly. Muhıt ánderi – dıapazon keńdigimen, ishki mazmunynyń tereńdigimen qazaq án ónerin bıikke kótergen asa baǵaly mura. Kompozıtor shyǵarma­shylyǵynda sol ólkedegi erekshe damyǵan jyraýlyq-jyrshylyq óner men Batys Qazaqstannyń sol kezeńdegi shyrqaý shyńyna jetken kúıshilik dástúriniń erekshe áseri bolǵany sózsiz. Sebebi, ánniń ishki tabıǵatyn, bolmys-bitimin, harakterin ashýda dombyra súıemelindegi aıshyqty qa­ǵys­tar úlken ról atqarady. Batys Qazaqstan án-jyr dás­túrindegi dombyra súıe­meli aspapty kásibı deńgeıde sheber meńgerýdi talap etedi. О́ıtkeni, kúıdegi dástúrli qaǵystar, oń qol jáne sol qoldaǵy ártúrli ádis-amaldar án súıemeliniń negizi bolyp tabylady. Muhıt ánderiniń bir alýany orta dıapazondy, qońyr ánder bolyp kelse (“Alýash”, “Dúnıe”, “Qol­jet­pes”, t.b.), “Aınamkóz”, “Záýresh”, “Úlken aıdaı” tárizdi týyndylary – oryndaýshylyq úlken sheberlikpen bıik shyrqap aıtylatyn, keń tynysty, kúrdeli ánder. Jınaqqa Muhıttyń 21 shyǵarmasy endi, olardyń ishinde sırek aıtylatyn “Qoqysh”, “Kók jar”, “Shandoz” degen ánderi bar. Batys Qazaqstan aımaǵynyń án dástúri kúni búginge deıin jete zerttelmeı kelgen­dikten, osy óńirdegi nebir tamasha ánshi-kompozıtorlar shyǵarmashylyǵy eleýsiz qalyp keldi. Bala Oraz, Qısa, Amanǵalı, Aýhat, Sary, Qyzyl, Moldabaı, О́teǵalı, Dáýke, Bilek, Ajar, t.b. kóptegen ánshi-kompozıtorlardyń shyǵarmalary der kezinde jınalmaýy sebepti, kóptegen ánder joǵalyp, umyt bolǵan. Olardyń búginge jetken birde-ekili týyndylary jınaqtalyp antologııaǵa engizildi. Batys Qazaqstan ánderiniń búgingi zamanǵa buzylmaı jetýine zor eńbek sińirgen áıgili ánshi Ǵarıfolla Qurmanǵalıev boldy. Muhıttyń ánderin onyń nemereleri Shaıqy men Shyntastan úırenip, oryndaýshylyq úlgilerin alǵan Ǵ.Qurmanǵalıev óziniń aýqymdy oryndaýshylyq sheberligi arqasynda Qazaqstannyń Batys aımaǵynyń ejelgi qara óleń úlgisindegi halyq ánderin kásibı deńgeıge jetkizdi. Máselen, ol “Ádemi qyz”, “Darıǵa” sekildi halyq ánderine qaıyrma qosyp, qosymsha dybystar qoldaný nátıjesinde bul ánderge mol tynys darytyp, kásibı deńgeıin kóterdi. Ǵ.Qurmanǵalıev – Muhıt dástúrindegi ánderdiń sheber oryndaý­shysy ǵana emes, ózi de kóptegen ánder shy­ǵarǵan tamasha sazger. Onyń mektebinen dáris alǵan shákirtteri Q.Bekbosynov, Á.Eńkebaev, Q.Qulysheva, Q.Rahımova, J.Sársenǵalıev, Q.Orasheva, S.Taýdaeva, S.Rahmetjanov, G.Súndetova, S.Abdrahmanov, S.Janpeıisova, t.b. ánshiler batys án dástúrin jalǵastyrýshy izbasarlary boldy. El ishinen shyqqan asqaq ánshiler Q.Jumalıev, M.Tóreshov, Q.Berdi­ǵalıev, A.Ǵubaıdýllın, E.Maǵazov, t.b. ánshiler – batys ólkede qalyptasqan ánshilik dástúrdiń aıtýly ókilderi. Mańǵystaý ánderi jalpy Batys ánderinen dombyra qaǵysynyń, áýen ekpininiń jaıly­ǵymen erekshelenedi. Mańǵystaý jerinde XIX ǵasyrda “Jeti qaıqy” degen atpen jeti ónerpaz ómir súrgen. Ol ólkede “qaıqy” de­gen sóz “sal-seri” degen maǵynany bildiredi. Qazirgi kezde Mańǵystaý ánderi dep aıty­latyn ánderdiń basym kópshiligi – ánshi-kúıshiligimen, aqyndyq, sazgerlik ónerimen elge belgili Dosat, О́skinbaı, Tursyn, Ádil, Jylgeldi, Tastemir, Sholtaman sııaqty ánshi-kompozıtorlardyń shyǵarmalary. Mańǵystaý jerinde budan basqa Hamıt, Borash, Aqbala, Qazıhan, Smaǵul, Qarabaı, qosyla almaǵan ǵashyǵy Aqbóbekke arnaǵan ánderimen qazaq dalasyna belgili bolǵan Qaıyp Qorabaıuly degen ónerpazdar ótken. Mańǵystaý ánderin osy kúnge jetkizgen Izbasar Shyrtanov, Kúrish Tasbolatov, Záýresh Esbergenova, Jetkizgen Seıitov, Berdiǵalı Sranovtar bolsa, qazirgi kezde bul dástúrdi Aıgúl Qosanova, Eldos Emil, Aqmaral Erimbetova, Bolat Sháýlıev, Asanáli Kósherov, Qydyrbaı Jumanovtar jalǵastyryp júr. Jetisý ánshilik dástúri. Jetisý jerindegi án óneriniń qalyptasýyna da osy óńirde erekshe damyǵan ejelgi aqyndyq-jyrshylyq dástúrdiń zor yqpal etkeni anyq. Osy óńirdegi meılinshe kóp aıtylatyn qara óleńder men halyq ánderi kásibı ánshilik mekteptiń qalyptasýyna negiz boldy. Zertteýshi-ǵalymdar Jetisýda Arqadaǵy Aqan, Birjandarmen zamandas Dáýren sal, Táken sal degen sal-seri, ánshi-sazgerler ótkenin, biraq shyǵarmalary saqtalmaǵanyn jazady. Osy ánshilik mekteptiń qalyptasýyna uıytqy bolǵan dara tulǵa Kenen Ázirbaev shyǵarmalarynyń kóbi negizinen óz oryndaýynda jetti. Uzaq jasap, artyna mol mura qaldyrǵan Kenen ánderiniń taqyryp aýqymy mol, qurylym-pishini jaǵynan da ár alýan, tynysy keń, áýeni órnekti, san qubylǵan yrǵaqty keledi. “Boz­torǵaı”, “Kóksholaq”, “Bulbulǵa”, “Bazar-Nazar”, “Alataý alabynda”, “Tik shyrqaý” sııaqty ásem sazdy, sulý naqyshty ánderimen Kenen Jetisý ólkesinde qalyptasqan ánshilik dástúrdi kásibı bıik órege kótergen qazaqtyń biregeı ánshi-kompozıtory. Jambyl, Sarbas, Balýan Sholaq syndy belgili ánshi-aqyndardan úlgi-ónege alǵan Kenen Ázirbaev óz ómirinde júzden astam ánder shyǵarǵan. Onyń osy antologııaǵa engen ánderi, ózinen basqa, qyzy Tórtken Kenenova men keıingi jas ánshilerdiń oryndaýynda berildi. Jetisýǵa aty áıgili bolǵan ánshi-kompozıtor Qapez Baıǵabyluly Ystambulda bilim alyp, týǵan jerine oralǵan soń, mektepter ashyp, bala oqytqan. Keıinnen saıası qýǵynǵa ushyrap, repressııa qurbany bolady (1937 j.). Qapezdiń bizge jetken “Aıhoı”, “Dúnıe-aý”, “Qoshtasý”, “Úsh Merki” degen ánderi ózgeshe áýendik sıpatymen erekshelenedi. Kezinde aıtýǵa tyıym salynǵandyqtan, umytylýǵa aınalǵan Qapez shyǵarmalaryn zertteýshi-ǵalym Saǵatbek Medeýbekuly, ánshiler Ǵalymjan Dosanuly, Ramazan Stamǵazıevtar jetkizgen bolatyn. Osy ólkeniń taǵy bir belgili ánshi-kompozıtory Pishán Jálmendeuly, zamanynda ánshiligimen, kúıshiligimen, el basqarý isimen belgili bolǵan. Pishánniń sońynda jan-jary Ǵaıshaǵa arnap, abaqtyǵa aıdalyp bara jatqanda shyǵarǵan eki áni jáne “Dúnıe, shirkin” degen ánderi qaldy. Pishánniń ánderin osy kúnge jetkizgen ánshi-aqyn Ásimhan Qosbasarov edi. Jetisý jerindegi ánshilik ónerdiń taǵy bir ókili Sádiqoja Moshanuly bolatyn. Taǵdyry shyrǵalańǵa toly ánshi-kompozıtor 27 jasynda týǵan elden jyraq Qytaı jerinde dúnıeden qaıtty. Onyń “Ahaý, aıym”, “Sary bıdaı”, “Saǵynsań, qalqa, óziń kel” sııaqty ózindik órnek-naqyshymen erekshelenetin sulý sazdy ánderin osy kúnge jetkizgen – Dánesh Raqyshev. Jetisýdyń ońtústik jaǵyndaǵy Shý óńi­rinde jasaǵan Saýytbek Usauly, ánshi-kompo­zıtor retinde, qosyla almaǵan armandy ǵa­shy­ǵy Aqbópege arnaǵan ánimen belgili. Avtor­dyń sońynda qalǵan jalǵyz án bolǵan­men, “Aqbópe” – sezim tereńdigimen, kórkem de kúrdeli bitimimen dástúrli kásibı án óne­rindegi shoqtyǵy bıik týyndylar qatarynan oryn alady. Osy kúnge “Aqbópe” ániniń eki nusqasy jetti. Jınaqqa onyń biri Jamal Oma­rovanyń, ekinshisi Aıaz Betbaevtyń oryndaýynda kirdi. Jetisý ólkesinen shyqqan jáne bir kúmis kómeı ánshi, tamasha kompozıtor Dánesh Raqyshev kóptegen halyq ánderi men halyq kompozıtorlarynyń týyndylaryn tynbaı nasıhattap ótti. Ánshi-kompozıtordyń “Saıasynda almanyń”, “Jer sulýy Jetisý”, “Aıaýlym meniń, araılym”, “Baljan-aı” sııaqty ásem áýezdi óz ánderi de jınaqtan mol oryn alyp otyr. Bul kompozıtorlardan basqa Jetisý ánderi jınaqta Barmaq, Úmbetáli, Shaltabaı, Qarǵa, Kódek, Ásimhan, Qyrbaı, Kóbeıbaı, Bulsha, Qymbat sııaqty ánshi-kompozıtor­lardyń shyǵarmashylyqtarymen tolyq­ty­ryldy. Jetisý ánderi osy kúnge Kenen Ázirbaev, Qýat Nııazbaev, Qanabek Raıysov, Muhtar О́tebaev, Serǵalı Ábjanov, Sábıt Orazbaev, Altynbek Orazbaev, Tórtken Kenenovalar arqyly jetse, bul dástúrdi keıingi kezde Raıymqul Temirbaev, Erjan Qosbarmaqov, Ramazan Stamǵazıev, Dúısenbek О́miralıev, Aqan Ábdýálıev, Tileýles Qurmanǵalıev, Ardaq Balajanova, Jazgúl Dańylbaeva, Erbolat Shaldybekov, Nurgúl Álqojaevalar nasıhattap júr. Syr óńiriniń ánshilik óneri bul antolo­gııada halyq ánderi “Kókshetaý”, “Dolana”, Andaǵul Balqy Daırabaı, Nartaı, Eshnııaz sal, Kúmisaı, Toǵjan, Rústembek jyraý, Ábilda Júrgenbaevtardyń týyndylarymen kórinis tapty. Bul ánderdi Muhamedjan Rústemov, Qurmanbek Bekpeıisov, el ishine jyrshy retinde tanymal Almas Almatov, Elmura Jańabergenova, Ǵazıza Shaımaha­nova, Sábıt Dabylovtar oryndaıdy. QHR-dyń Shyńjań ólkesindegi Altaı, Tarbaǵataı, Ile qazaqtarynyń jınaqqa engen kásibı ánderi – atajurtqa beıtanys halyq ánderinen, sondaı-aq, Tańjaryq, Appaq, Sulýbaı, Búrkitbaı, Tóleýhan, Jumahan, Qumarbek Kópenuly, Ráfıyq Dombaev, Sháýshekeı Kerimqyzy degen ánshi-kompo­zıtorlardyń shyǵarmalarynan turady. Bul ánderdi Ámına Nuǵmanova, Kerim Elemes, Altynkúl Baparqyzy, Saǵadat Myrzahmet­uly, Gúlzıra Bókeıhanqyzy, Shábá Áden­qulqyzy, Aınur Qalaıqyzy, Maıra Qaıratqyzy, Dýman Oralbaı, Araı Asqap sııaqty ánshiler oryndaǵan. Antologııany qurastyrý barysynda, buryn-sońdy estilmegen, nemese, qazirde umytylyp bara jatqan kóptegen eski ánder tabyldy. Máselen, “Arystannyń áni”, “Núr­keıdiń áni”, “Soqyr Qaqpannyń áni”, “Qaıran Altaı-Marqakól” degen ánder qazirgi ánshilerdiń repertýarlarynda múlde kezdespeıdi. Sondaı-aq, buryn kóp aıtylmaǵan “Itashtyń áni”, “Kódektiń áni”, “Káshtenniń áni”, buryn belgili bolsa da, jurt qulaǵyna áli jete qoımaǵan “Barmaq­tyń áni”, “Shynybaıdyń áni”, “Qııasbaıdyń áni” “Qabyshtyń áni” sııaqty biraz ánder alǵash ret osy jınaqta jarııalanyp otyr. Jınaqqa erterekte shyqqan qazaq ánderi­niń notalyq jazbalarynan buryn oryn­dalmaǵan birshama ánder engizildi. Máselen, A.Zataevıchtiń “Qazaq halqynyń 1000 áni” jınaǵyndaǵy Ahmet Baıtursynovtan jazylyp alynǵan halyq áni “Kámshat bórik”, osy avtordyń “Qazaq halqynyń 500 án men kúıi” kitabyndaǵy Qanysh Sátpaevtan ja­zy­lyp alynǵan halyq ánderi “Ajardyń sary­ny”, “Bıbigúl”, B.Erzakovıchtyń “Qazaqtyń ǵashyqtyq ánder antologııasynan” halyq áni “Aq erke”, “Aqjorǵajan”, A.Bafınanyń “Sınszıan qazaqtarynyń ánderi” jına­ǵynan halyq áni “Aq alma”, “Eý, aıdaı”, T.Bekhojınanyń “Qazaq halqynyń 200 áni­nen” “Qanjan-aı”, “Qos kúreń”, R.Temir­baev­tyń “Qazyǵurt áýenderinen” halyq án­deri “Abaı kók”, “Gúl-gúl-aı”, “Erkem-aı”, t.b., sondaı-aq, jas zertteýshiler B.Múp­tekeevtiń “Jetisý áýenderi”, B.Bábijannyń “Qazaqtyń júz qara óleńi” jınaqtarynan kóp­tegen ánder kásibı deńgeıde oryndalyp, osy jınaqqa engizildi. *   *   * Sóz sońynda “Qazaqtyń dástúrli 1000 áni” antologııasy boıynsha atqarylǵan jumys barysyna az-kem toqtala ketýdi jón kórip otyrmyz. Ánderdi jınaqtaý, saralaýda qurastyrýshylar negizinen “Qazaqtyń dástúrli 1000 kúıi” antologııasyndaǵy júıeni ustanǵanymen, keı rette odan bas tartýǵa týra keletin jaǵdaılar da kezikti. Máselen, halyq kúıleri bolsyn, halyq kompozı­torlarynyń shyǵarmalary bolsyn – qazaqtyń barsha dástúrli kúıi ár aımaqta qalyptasqan kúı­shilik dás­túr, oryndaýshylyq mektep jónimen júıelenip, toptas­tyrylyp berilse, jınaqtaı kelgende, halyq ánderiniń basym kópshiligin qazirgi kúnde dál olaı naqty mektep, aıqyn dástúrge bólip-jikteý múmkin emestigi kórindi. Antologııada tek aty-jónderi belgili, aıqyn ánshilik dástúr qalyptas­tyrýshy tulǵalardyń shyǵar­malary ǵana, shartty túrde, ózderi ómir súrgen óńir atymen atalatyn kásibı dástúrli án mektebi aıasynda toptastyryldy. Ortalyq memlekettik kınofotoqujattar men dybys jazbalar muraǵatynda, Qazaq radıosynyń “Altyn qorynda” saqtalǵan kóne úntaspalar­daǵy ánder, tehnıkalyq sapasy jaramdy bolǵan jaǵdaıda, jınaqqa, eń birinshi kezekte, alǵashqy oryndaýshylar jetkizgen nus­qada engizildi. Ánderdi jınaqtaý bary­synda aıtarlyqtaı qıynshylyqtar da kezdesti. Máselen, sol muraǵat, qorlardan bir ánniń birneshe ataýmen, ıa bolmasa ár ánshiniń oryndaýynda túrli nusqada (varıantta) tabylýy, án sózderiniń qate aıtylýy, nemese basqa ánniń mátinimen aýysyp ketýi sııaqty jaǵdaılar jıi ushyrasty. Bir negizden órbigen uqsas ánder muqııat tyńdalyp, sa­lystyryla kelip, jınaqqa ánniń negizgi túpnusqa dep tanylǵan úlgisi ǵana jiberildi. Qurylymynda, áýeninde túpnusqadan edáýir aıyrmashylyqtary bolǵan jaǵdaıda ǵana keıbir ánder sol túpnusqanyń varıanttary (nusqalary) esebinde tańdalyp alyndy (aıtalyq, “Segiz aıaqtyń”, “Qorlan”, “Top­aı­kók” sııaqty ánderdiń ekinshi nusqalary). Ár ánshiniń oryndaýynda ár túrli ataýmen júrgen án attary bir izge túsirilip, múm­kindiginshe, án mátinderi tolyq, ári durys aıtylǵan úlgiler usynyldy. Sonymen birge, attary uqsas bolǵanymen, qurylymy, áýen, yrǵaǵy bir-birinen múlde bólek ánder de kóp ekeni belgili. Máselen, “Sáýlem-aı” atalatyn ánder shoǵyry. Bul úlgiler ánder tiziminde bir-birinen túr retinde aıryqshalap kórsetildi: “Sáýlem-aı” (1-túri), “Sáýlem-aı” (2-túri), t.s.s. Al bir negizden órbigen, aıyrmashylyqtarymen qatar, uqsastyqtary da aıqyn turǵan keıbir ánder bir-birinen nusqa (varıant) retinde ajyratyldy: “Eki jıren” (1-nusqa), “Eki jıren” (2-nusqa) t.b. Jáne bir eskerte ketetin nárse, avtor­lyǵy kúmándy nemese kimniń shyǵarmasy ekendigi týraly mýzyka bilgirleri anyq bir pikirge toqtasa qoımaǵan biraz ánder bu­rynǵysynsha antologııada halyq ánderi qatarynda berildi. Memlekettik jáne jeke muraǵat, qorlar­dan jurt qulaǵyna áli tıe qoımaǵan nemese er­terekte jazylyp alynyp, keıinnen oryn­daýshysy bolmaǵandyqtan, umytyla bastaǵan biraz ánder tabyldy. Bul qatarǵa osy anto­logııa arqyly atajurtqa oralǵan shetel qa­zaq­tarynyń án murasyn da jatqyzýǵa bolady. “Qazaqtyń dástúrli 1000 áni” atalatyn antologııada dástúrli án úlgileri buryn-sońdy bolyp kórmegen kólemde, barynsha mol qamtylyp otyr. Degenmen, halqymyzdyń ǵasyrlar boıy tirnektep jıǵan án qazynasy osy myń ánmen shektele qoımasy haq. Áli de bolsa, joǵalǵandy izdeý, kemdi tolyqtaý – keleshek kúnderdiń úlesinde. Al “qazaqtyń dástúrli áni” atalatyn, kózdiń qarashyǵyndaı saqtar rýhanı asyl mura, qymbat jádiger­ligimizdiń qazirgi baryn túgendep, shashpaı-tókpeı, keıingi urpaqqa tabystaý – búgingi bizdiń paryzymyz. Qolyńyzdaǵy dástúrli án antologııasy – sol mindet-paryz úddesinen tabylar izgi qadam, túbegeıli eńbektiń kórinisi. Saıda ELAMANOVA, ónertaný ǵylymdarynyń kandıdaty,  professor, Sáýle JANPEIISOVA, ánshi, óner zertteýshi, dosent, Baǵlan BÁBIJAN,  ánshi, óner zertteýshi, Murat ÁBÝǴAZY, kúıshi, óner zertteýshi.