Kári Kaspııdiń kúngeıi men kóleńkesi

Búgin Astanada V Eýrazııalyq energetıkalyq forým óz jumysyn bastaıdy Aspanmen astasqan taýlardan da, ush­qan qustyń qanaty talar jazıraly dala­dan da, qoınaýy toly qazynadan da tar­shy­lyq kórmegen qazaq dalasynyń tabıǵı sý kózderine degen jutańdyǵy barǵan saıyn ótkir sezile  bastaǵandaı. Osy oraı­da qazaqtyń mańdaıyna bitken jal­ǵyz teńiz – kári Kaspııdiń mańyzdy­lyǵyn aıtyp jatýdyń ózi artyq. Araldan aıryldyq. Endi Kaspıı teńiziniń tabıǵı tepe-teńdigin, qazirgi qalpyn saqtap qalýdyń táýelsiz Qazaqstan úshin tarıhı da, ómirlik te kókeıkesti másele ekendigi daýsyz. Onyń ústine kári teńizdiń qoı­naýy tunǵan qara altynnyń qut qory ege­men elimizdiń ekonomıkasy men barys beıneli bolashaǵy úshin balamasyz qoz­ǵaýshy kúsh ekendigi de aqıqat. Munaı – baılyq, munaı – saıasat. Endeshe, Azııa men Eýropa qurlyǵynyń arasynda ornalasqan Kaspıı teńiziniń egemen elimiz úshin erekshe geosaıası jáne geostra­te­gııalyq artyqshylyqtaryn da joqqa shyǵara almaımyz. Qazaqstan shekarasy Kaspıı teńizi jaǵalaýynyń 2320 shaqy­rymyn alyp jatyr. Sondyqtan Kaspıı teńiziniń taǵdyry Qazaqstan Respýb­lıkasynyń búgini men bolashaǵynyń ajyra­ǵysyz quramdas bóligi. Negizinen Kaspıı teńizi tórt qubylasy túgeldeı qurlyqpen shektesetin Jer be­tin­degi eń úlken kól bolyp tabylady. Eýropa men Azııa qurlyqtarynyń qıly­synda qonys tepken bul sý qoımasy óte úlken kólemine qaraı teńiz dep atalady. Ǵa­lymdardyń pikirinshe, osydan 10 mıllıon jyldaı buryn Sarmat teńiziniń álemdik muhıttarmen baılanysy úzilip, eki bólikke – Kaspıı teńizi jáne Qara teńiz bolyp bólingen. Qazirgi tańda Kaspıı teńiziniń jalpy kólemi shamamen 371 000 sharshy shaqyrymdy alyp jatyr. Bul Japonııa sııaqty memlekettiń jalpy aýmaǵymen para-par. Ol ońtústikten sol­tústikke 2200 shaqyrymǵa deıin, batystan shyǵysqa 370 shaqyrymǵa deıin so­zylady. Teńizdiń eń úlken tereńdigi 1025 metrge jetedi. Kaspıı shartty túrde úsh bólikke – Soltústik Kaspıı, Orta Kaspıı jáne Ońtústik Kaspıı bolyp bólinedi. Kaspıı teńiziniń jaǵalaýy búginde táýelsiz 5 memlekettiń shekaralarymen shek­tesip jatyr. Joǵaryda aıtyp ótke­nimizdeı, teńizdiń soltústik, soltústik-shyǵys jáne shyǵys jaǵalaýlarynda Qazaqstan shekarasy 2320 shaqyrymdy, ońtústik-shyǵys ja­ǵa­laýynda Túrkimen­stan shekarasy 1200 sh­a­qy­rymdy, ońtústik-ba­tys jaǵalaýynda Ázirbaıjan shekarasy 955 shaqyrymdy, oń­tústik ja­ǵalaýynda Iran shekarasy 724 shaqy­rymdy, batys jáne soltústik-batys jaǵalaýynda Reseı shekarasy 695 shaqy­rymdy alyp jatyr. Mine, osy derekter­den anyq kórinip turǵanyndaı, Kaspıı teńizi jaǵalaýynyń úshten bir bóliginen artyq aýmaǵy Qazaq­stan ıeliginde. Osy­nyń ózi-aq qart teńizdiń qazynasy men taǵdyrynyń egemen elimizdiń búgini men erteńi úshin qanshalyqty kókeıkesti ekendigin kórsetse kerek. Mamandar men ǵalymdardyń boljamy boıynsha, Kaspıı teńizi basseıni qoınaýynda Parsy shyǵanaǵy men Sibir óńirinen keıingi álemde úshinshi oryn alatyn mol munaı qory shoǵyrlanǵan. Áli de tolyq zerttelip bolmaǵan derekterdiń ózi-aq mundaǵy munaı qory Soltústik teńizdegi munaı qorynan kóp ekendigin kórsetedi. Qazir Kaspııdegi munaı qory 25 mlrd. barrel dep esepteledi. Al Lon­don­daǵy zertteý ortalyǵy Kaspıı teńi­ziniń túbinde 68 mlrd. barrel munaı bar dep esepteıdi. Sońǵy jyldary elimizde júrgizilgen burǵylaý jumystary tek Shyǵys Qashaǵan ken ornynyń ózinde ǵana 7 mlrd. tonnaǵa jýyq qara altyn qory bar ekendigin anyqtady. Al álemdegi zerttelgen barlyq munaı qorynyń 150 mlrd. tonna ekendigin eskersek, qart Kaspııdiń qoınaýyna búkken qazynanyń qanshalyqty qymbat ekendigin túsiný qıyn emes. Sondyqtan da Kaspıı teńi­ziniń ony qorshaǵan memleketter úshin eko­nomıkalyq jáne strategııalyq ma­ńy­zy asa zor. Kúni búginge deıin 5 mem­le­kettiń teńizdi bóliskendegi úlesi tolyq anyqtalyp bolmaǵandyǵyn eskeretin bolsaq, bul máseleniń saıasattaǵy alar ornynyń da kúrdeli ekendigin túsinemiz. Kaspıı mártebesi haqynda Iá, Kaspıı – munaı, munaı – saıasat. Sondyqtan da jaǵalaýdaǵy 5 memlekettiń teńizdiń jańa mártebesin belgileý barysynda jeke múddelerin mol qamtyp, úlesten qaǵylyp qalmaýlaryn qatty oılanyp, kelissózderdi tym uzaqqa sozyp kele jatqandaryn da túsinýge bolady. Tipti teńizden zańdy úlesteri bar bul memleketterdi bylaı qoıǵanda, álemdik derjavalardyń da “Kaspıı munaıy” atty maıly shelpekten dám tatýǵa ábden dámeli ekendigine emeýrin tanytqanda, Kaspıı mártebesin belgileýdiń qanshalyqty kúrdeli ekendigine kóz jetkizemiz. Keńester Odaǵy ydyraǵanǵa deıin Kas­pııdiń mártebesi 1921 jáne 1940 jyl­dary Keńester Odaǵy men Iran mem­le­ketteri arasyndaǵy ekijaqty kelisim boıynsha júıelenip keldi. Bul kelisim boı­ynsha, Kaspıı eki memleket arasyn­daǵy ortaq ishki sý kózi retinde belgilenip, naqty memlekettik shekaralyq syzyqtar arqyly bólindi. Al Kaspıı teńiziniń jaǵalaýyndaǵy memleketter táýelsizdik al­ǵannan keıin bul kelisim óz kúshin joıdy. Endi táýelsiz memleketter ara­synda jańa kelisimder qajet boldy. Osy oraıda árbir memleket ustanǵan kóz­qa­ras­tardy saralaıtyn bolsaq, Kaspıı teńizin bólýde negizgi basymdyqqa ıe bolǵan úsh nusqany kórýge bolady. Olar “Jabyq sý kózi”, “Shekaralyq kól”, jáne “Ashyq teńiz” degen ataýlarǵa ıe bolyp, mem­leketter arasynda áli kúnge deıin qaı­shy­lyq pikirtalastar týǵyzyp keledi. Endi bul nusqalardyń neni kózdeıtinin jeke-jeke taldap kórelik. Sonymen birin­shi, “Jabyq sý kózi” nusqasy. Ol boı­ynsha árbir memleket úshin teńizde 20 mıl mólsherindegi terrıtorııalyq sý aımaǵy anyqtalady, sol boıynsha áýe keńistigi, sý qoınaýy jáne ondaǵy qazba baı­lyqtar sol memlekettiń menshigi bo­lyp esepteledi. (Bul Kaspıı teńizi akva­torııasynda 5 paıyzdyq qana úlesi bar Iran úshin óte paıdaly). Ekinshi “She­ka­ralyq kól”. Ol boıynsha árbir memleket­tiń teńiz jaǵalaýyndaǵa qurlyq sheka­rasyna sáıkes sýy beldeý syzyqtarmen ulttyq bólikterge (sektorlarǵa) bólinedi. (Bul negizgi ken oryndary ózderine tıesili teńiz jaǵalaýlarynda ornalasqan Qazaq­stan men Ázirbaıjan úshin tıimdi). Úshinshi “Ashyq teńiz” jobasy, ıaǵnı teńiz jaǵalaýynan árbir memleket úshin 12 mıl mólsherindegi terrıtorııalyq sý aımaǵy bólinedi, al teńizdiń odan qalǵan aýmaǵy jaǵalaýdaǵy úleske sáıkes ekonomıkalyq beldeýlerge bólý tártibin kózdegen. (Bul teńizdiń ózine tıesili jaǵalaýlary paıdaly ken oryndaryna kedeı Reseı úshin qolaıly). Sonaý toqsanynshy jyldardyń ba­synda odaq ydyraǵannan keıin Keńester odaǵynyń tikeleı muragerimin dep málimdegen Reseımen Kaspıı aımaǵynda resmı túrde shekarasy belgilenip kór­megen táýelsiz Qazaqstan úshin teńiz qoı­naýyndaǵy qazynany ıgerý qanshalyqty qıynǵa soqqanyn túsiný úshin de túısik kerek. Tipti, resmı túrde táýelsizdik alǵan­nan keıin de Qazaqstan jeti jyl boıy Kaspıı munaıyn erkin ıgerýge qol jetkize almady. О́ıtkeni, Reseı Fede­ra­sııasy Kaspıı teńiziniń mártebesi boıyn­sha, “kól” jáne “kondomıným” degen kózqarasynan taımaı keldi. Ony qalaı túsinemiz? Máskeý teńizdiń jańa halyq­aralyq mártebesin belgileý jónindegi kelissózder bastalǵan alǵashqy kúnnen Kaspıı teńiz emes, memleketter ishindegi kól degen tujyrymdy alǵa tartty. Iаǵnı, teńizdiń túbin bólý jónindegi halyqaralyq teńiz quqyǵy týraly másele bul jerge jatpaıdy. Ekinshiden, Kaspııdi teńiz dep tanyǵan kúnniń ózinde, onyń mártebesi 1921 jyly Iran men Reseı arasynda qol qoıylǵan kelisim-shart boıynsha, shartqa qol qoıǵan eki memleket arasynda teńizdiń barlyq baılyǵyna ıelik beretin kondomıným qurýǵa quqyq beriledi. Bul tek osy eki memleketke ǵana teńiz jaǵa­laýyn­daǵy basqa memleketterge konses­sııa taǵaıyndaýǵa quqyq beriledi degen sóz. Basqasha aıtqanda, shekarasy teńiz jaǵalaýynyń úshten birinen astamyn alyp jatqan Qazaqstan Reseıdiń ruq­sa­tynsyz teńiz jaǵalaýyndaǵy óz jeriniń baılyǵyn ıgere almaıtyn edi. Bul rette, búginde álem moıyndaǵan reformator, halqymyzdyń shynaıy pat­rıoty, tuńǵysh Prezıdentimiz Nursultan Nazarbaevtyń kemeńgerligi men balamasyz dıplomatııasyn erekshe atap kórsetý kerek. Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń osynaý bir saıası sheberligi men danalyq dıplomatııasyn aǵylshynnyń ataqty jazýshysy jáne qoǵam qaıratkeri Djona­tan Aıtken óziniń “Nýrsýltan Nazarbaev ı sozıdanıe Kazahstana” degen kitabynda shynaıy dáldikpen, barynsha ashyq sý­retteıdi. Avtor eki memleket basshysy­nyń Kaspıı teńizindegi ken oryndaryna qatysty uzaq kelissózderin aıta kelip, resseılik munaı lobbısteriniń Qazaqstan aýmaǵyndaǵy Teńiz ken ornyn Reseıge qaıtaryp alý jóninde Borıs Elsınge erekshe qysym kórsetkenin baıandaıdy. Aqyry eki memleket basshysynyń ara­syn­daǵy ózara tereń túsinistik pen berik dostyq qarym-qatynastyń bul kúrdeli de qıyn máseleniń dastarqan basynda óte tıimdi sheshilýine sebep bolǵanyn dá­leldeıdi. Jazýshy osy oraıda Nursultan Nazarbaevtyń qyzyq bir esteligin kel­tiredi. “Na odnoı ız vstrech v Moskve Elsın skazal mne: “Otdaı Tengız Rossıı”. Iа posmatrel na nego ı, ponıav, chto on ne shýtıt, otvetıl: “Horosho, eslı Rossııa otdast nam Orenbýrgskýıý oblast. Vse-takı Orenbýrg kogda-to byl stolıseı Kazahstana”. On sprosıl: “Ý vas terrı­torıalnye pretenzıı k Rossıı?” “Konechno, net”, – otvetıl ıa. On ras­smeıalsıa, ıa toje”. Keńester Odaǵy ta­ra­ǵan­nan keıingi uzaq alty jyl boıy re­seılik komıssııa músheleri ózderiniń ústem­dikterin kórsetip, Kaspıı teńiz emes “kól” jáne “kondomıným” degen kóz­qarastarynan taımaı keldi. Tek bul má­selege tuńǵysh Prezıdentimiz Nursultan Nazarbaev tikeleı aralasqannan keıin ǵana Qazaq eliniń múddesi oń sheshimin tapty. Iá, ǵasyrlar boıy teńizdegi enshisi bólinip kórmegen eki memleket ara­syn­daǵy kókeıkesti túıin, ımperııalyq astam­shylyǵynan aıryla qoımaǵan Reseı Fe­de­rasııasy men jas táýelsiz Qazaqstan Respýblıkasy arasyndaǵy Kaspıı már­te­besi eki Prezıdent, eki tarıhı tulǵanyń zor túsinistigi men shynaıy syılastyǵy­nyń nátıjesinde qarapaıym dastarqan basyn­daǵy ózara pikir alysý bary­syn­da sheshildi. 1998 jyly 6 shildede qol qoı­ylǵan bul sheshim súlgi qaǵazǵa (sal­fetka) Nursultan Nazarbaevtyń qolymen syzylǵan joba boıynsha bekitildi Sol tarıhı “súlgi qaǵaz” Astanadaǵy Tuńǵysh Prezıdent murajaıynda áli kúnge deıin saqtalyp, bolashaq urpaqqa el egemen­digine qandaı qıyndyqpen qol jetkenin dáleldeıtin tarıhı jádiger bolyp tur. Táýelsiz memleketimiz úshin ómirsheń mańyzy bar bul tarıhı sheshimniń negizgi máni qandaı? Bul sheshim boıynsha, te­ńizdiń túbi eki memlekettiń jaǵalaýdaǵy tıisti úlesterine sáıkes beldeý syzyqpen ekige bólinip, al daý týǵyzatyn ken oryn­dary “elý de elý” prınsıpimen ıgeriletin boldy. Ekijaqty bul kelisim birinshi­den, óz ıeligindegi teńiz qoınaýyndaǵy qazba baılyǵyn árkim táýelsiz ıgerýge, ekin­shiden, sý aımaǵyn birge paıdalanyp, tıis­ti mólsherde balyq aýlap, qorshaǵan or­tany barynsha tıimdi qorǵaýǵa múm­kindik beredi. Joǵaryda atap kórsetkenimizdeı, ja­ǵa­laýda qonystanǵan 5 memleket arasynda Kaspıı teńiziniń quqyqtyq mártebesi jónindegi konvensııaǵa áli kúnge deıin qol qoıylǵan joq. Bir qaraǵanda, Re­seı­men tıimdi ekijaqty kelisimge qol qoıǵan Qazaqstan úshin basqa memlekettermen Kaspıı teńizin bólý jónindegi kelisim­derdiń keregi de joq. Sebebi, teńiz aýma­ǵyndaǵy qazaqstandyq sektor Reseı men Túrkimenstannan basqa eshbir memle­ketpen shekaralaspaıdy. Reseımen kelisim jasaldy, Túrkimenstannyń bizge qoıatyn eshqandaı talaby joq. Endi teńizdiń oń­tústik aımaǵyn bólise almaı jatqan úsh memleket ózara bas qatyra bersin degen­deı, aýyldy alys salyp otyra berýge bo­lar edi. Biraq, másele óte tereńde jatyr. Bul jerde qart teńizdiń ekologııalyq taǵdyry tarazy basyna tartylyp tur. Teńiz jaǵalaýyndaǵy bes memleket ara­syn­da Kaspııdiń quqyqtyq mártebesi týraly ortaq konvensııa qabyldan­baı­ynsha, bul kókeıkesti problema sheshil­mek emes. Sondyqtan, elimizdiń ekono­mıkalyq órkendeýi úshin de, keler ur­paq­tyń bolashaǵy úshin de ólsheýsiz ómirlik máni bar qart teńizdiń taǵdyry qasıetti týǵan jerin, babalar amanatyndaı atamekenin qasyq qanyndaı qasterleıtin qazaq balasyn qatty alańdatady. Kúrmeýi kúrdeli ekologııa Qazirgi tańda Kaspıı teńiziniń ekologııasy óte kúrdeli jaǵdaıdy bastan ótkerýde. Kári teńizdi qaýipti kesel býyp tur. Qoınaýyna tunǵan qara altyn qart Kaspııdiń qasiretin kúnnen-kúnge qalyńdatyp barady. Mamandardyń aıtýynsha, teńizdiń munaı shelfteri bar tustarynda óli aımaqtar qalyptasa bastaǵan. Bul aımaqtaǵy teńiz sýyn lastaýshy zattar normadan 10-20 ese asyp ketken. Búgingi kúni eń basty ekologııalyq apat teńiz sýynyń joǵarǵy qarqynmen lastanýy bolyp otyr. Teńizdiń lastanýy qazir birneshe baǵyttan qaýip tóndirýde. Birinshiden, teńizge quıatyn ózen sýlary­men keletin zııandy zattar, ekinshiden, teńiz shelfterinde ornatylǵan burǵylaý qondyrǵylary men munaı tasymaldaý kezinde teńizge quıylatyn munaı qaldyq­tary, úshinshiden, teńiz deńgeıi kóterilgen kezde sý astynda qalǵan burǵylaý oryn­dary­nan shyǵyp jatqan zııandy zattar. Máselen, sońǵy kezde ózender arqyly Kaspıı teńizine jylyna 75 mln. tonna munaı qaldyqtary quıylady eken, onyń 95 paıyzy Volga ózeniniń úlesine tıetin kórinedi. Ústimizdegi jyldyń tamyz aıynda qazaq­standyq ǵalymdar men ekologtardyń bastamasymen, reseılik jáne ırandyq áriptesterdiń qatysýymen Kaspıı te­ńiziniń ekologııalyq ahýaly týraly Aqtaý qalasynda ótken basqosýda Mańǵystaý jáne Atyraý oblystarynyń aýmaǵyndaǵy sý astynda qalǵan 66 apatty burǵylaý skva­jınalary áli kúnge deıin tolyq zalal­syzdandyrylmaı otyrǵandyǵy aıtyldy. Sonymen birge túrli sebeptermen sýǵa batqan 56 kemeniń de teńizge tıgizgen zııany anyqtalmaı otyrǵan kórinedi. Munaıdyń qart teńizdiń soryna aınalý qaýpi barǵan saıyn órship barady. Teńiz aımaǵynyń taǵy bir qasireti – munaı burǵylaý kezinde jerasty qysy­my­men shyǵatyn ilespe gaz. Aılap-jyldap janyp jatatyn gazdan bólinetin kómir qyshqyly atmosferany lastap, aýanyń búlinýine ákelip soǵýda. Jalyndaǵan gaz alaýlarynan atmosferaǵa taralatyn qyzý jaǵalaýdaǵy ónerkásiptik qaldyqtardy qyzdyryp, hımııalyq úderisterden shyǵa­tyn ýly shań-tozańdardyń kúrt kóbeıýi­ne áser etedi. Qaptaǵan munaı-gaz kompa­nııalarynyń, teńiz jaǵalaýlaryn tegis jaýlap alǵan hımııalyq jáne energetı­kalyq keshenderdiń qyzmetiniń saldary­nan teńiz aýmaǵyna taralatyn hımııalyq zııandy zattar Kaspııdiń teńdesi joq faýnasy men florasyna jazylmaıtyn jara salýda. Kaspıı teńizine tán taǵy bir ekolo­gııalyq qaýip – teńiz deńgeıiniń dúrkin-dúrkin aýytqyp turýy. Máselen, 1978 jyldan 1995 jyldar aralyǵynda teńiz deń­geıi 2,5 metr bıiktikke deıin kóteril­gen. Sonyń saldarynan buryn ónerkásip­tik aımaq bolǵan jaǵalaýlar sý astynda qaldy. Osy kezeńde Ázirbaıjan memleketi úlken ekologııalyq zardaptarǵa tap boldy. Bul óńirde teńiz jaǵalaýynan myń­daǵan adamdar kóshirilip, “ekolo­gııalyq bosqyndar” paıda boldy. Ja­ǵalaý­daǵy orasan zor munaı-gaz ınfraqu­rylymy sý astynda qalyp, Ázirbaıjan 2 mlrd. AQSh dollarynan astam zardap shekti. Sý astynda qalǵan munaı-hımııa ınfraqurylymynyń zııandy ónerkásiptik qaldyqtary shaıylyp, teńiz sýyna qosylyp, ekologııalyq apat zardaptaryn kúsheıte tústi. Teńiz deńgeıiniń mundaı qubylmalylyǵy sý astyn mekendeıtin tirshilik ataýlyǵa da orasan zor kesirin tıgizedi. Mundaı jaǵdaıda ózen sýlaryna ýyldyryq shashatyn teńiz balyqtary zardap shegedi. Kaspııdiń maqtanyshyna aınalǵan munaıy qart teńizdiń ekinshi bir brendi bolyp sanalatyn bekire balyqtarynyń bolashaǵyna balta shabatyn qasiretke aınalyp keledi. Máselen, qazirdiń ózinde teńizdiń soltústik-shyǵys bóligindegi bekire balyǵynyń qory 10 ese azaıyp ketken. Qazaqstan Respýblıkasy Bas prokýratýrasynyń málimeti boıynsha, sońǵy 35 jyl ishinde elimizde bekire balyǵyn aýlaý kólemi 162 ese qysqarǵan. Dúnıe júzinde balamasy sırek bekire balyqtarynyń tuqymyn tuqyrtýǵa Kaspıı teńiziniń quqyqtyq mártebesiniń aıqyndalmaýy da yqpalyn tıgizýde. Te­ńizdiń en baılyǵyna kóz alartatyn alys-jaqyn shetelderden keletin brakoner­ler bekire balyǵyna qyrǵıdaı tııýde. Bekire balyǵynyń ýyldyryǵyn mol baılyqtyń kózine aınaldyrǵan brako­ner­ler jalǵyz-jarym memlekettiń tos­qaýylyna pysqyryp ta qaramaıdy. Kaspıı taǵdyryna jaýapty jaǵalaýdaǵy memleketter bul qylmystyq sındıkatpen kúsh qosyp, birge kúreseıin dese, ortaq konvensııa negizindegi quqyqtyq kelisim de, barlyq memleketterge ortaq zań da joq. Mine, sondyqtan Kaspıı teńiziniń bo­lashaǵy úshin teńizdiń quqyqtyq már­tebesin aıqyndaıtyn halyqaralyq konvensııa aýadaı qajet. Kaspıı teńiziniń ekologııalyq apat aımaǵyna aınalyp kele jatqanynyń taǵy bir dáleli ótken jyldan beri Mańǵystaý túbegine jaqyn aımaqtardaǵy ıtbalyq­tardyń jappaı qyrylý oqıǵasy bolyp otyr. Tek bıylǵy jyldyń ózinde ǵana bul óńirdegi teńiz jaǵalaýynan belgisiz ke­selden qyrylǵan 1800-den astam ıtba­lyqtyń óleksesi tabyldy. Bul janýar­larǵa jaýdaı tıgen keseldiń sebebi áli kúnge anyqtalǵan joq. Olardyń qyrylýy odan ári jalǵasýda, osylaı bara beretin bolsa teńizdegi ıtbalyqtyń tuqymy tolyq joıylyp ketý qaýpi bar. Betin aýlaq qylsyn árıne, biraq, “jaman aıtpaı, jaqsy joq” demekshi, sý astyndaǵy tereńdikten munaı ıgeretin kompanııalardyń salǵyrttyǵynan Mek­sıka buǵazynda bolǵan apattyń shıregin­deı ǵana oqıǵa Soltústik Kaspıı aýma­ǵyn­da oryn alatyn bolsa, bul orny tol­mas qasiretke uryndyrady. Sebebi, bú­gin­de burǵylaý qondyrǵylary kóbeıip bara jatqan Soltústik Kaspıı aımaǵy Meksıka buǵazyndaı tereń emes. Onyń tereńdigi bar bolǵany, 3 metrden 8 metrge deıin ǵana. Sondyqtan munda birneshe ondaǵan tonna munaı ǵana teńizge taralatyn bolsa, soltústikkaspıılik basseınniń tirshiligi tolyq joıylyp ketedi. Onyń ústine, apatty jaǵdaıda Meksıka buǵazyndaǵydaı bul aımaqta úlken kemelerdi qoldanýǵa bolmaıdy. Olar birden qaırańdap qalady. Ekinshiden, bul aımaqta kúkirtti sýtegi kóp. Apat bolsa, bul ýly qosyndylar atmosferaǵa jáne sýǵa tez jaıylady. Onyń arty búkil óńirge jaýatyn qyshqyl jańbyrǵa aınalady. Odan keıin búkil bir óńirdiń qorshaǵan ortasyna orny tolmas qasiret ákeletin bul ekologııalyq apattyń ornyn toltyrý múmkin emes. Bul apattyń aldyn alýǵa bola ma? Árıne, bolady. Ol úshin eń aldymen qara altynnyń ıgiligin kórip jatqan munaı kompanııalary Kaspıı teńizin tek qana sarqylmas energetıkalyq ken orny dep qaramaýy kerek. “Almaqtyń da, salmaǵy bar” degen ómirlik qaǵıdany basshylyqqa alyp, óńirdiń ekologııalyq tepe-teńdigin saqtaý úshin keshendi sharalar belgileýge tıis. Munaı qondyrǵylarynyń qaýipsiz­digin saqtaý úshin halyqaralyq sarapshy­lar­dyń jan-jaqty tekserisin ótkizip, oryn alǵan kemshilikterdi tez joıýǵa tıis. Jańadan turǵyzylatyn munaı nysan­darynyń bolashaqtaǵy ondaǵan jyldarǵa arnalǵan qaýipsizdigin qamtamasyz etý maq­satynda búgingi jahandyq ozyq teh­no­logııalardy paıdalaný kerek. Ilespe gazdy ashyq atmosferada jaǵýǵa shuǵyl tos­qaýyl qoıyp, ony qaıtadan jerasty qyr­tystaryna aıdaý tehnologııasyn jappaı óndiriske engizý kerek. Eń bastysy, qoı­naýy qut, qaıtalanbas faýnasy men florasy bar qart teńizdiń búgini men bola­shaǵyna tarıh aldynda da, bolashaq urpaq aldynda da jaýapty teńiz jaǵa­laýyndaǵy bes memleket órkenıetti ha­lyq­aralyq normalarǵa sáıkes Kaspııdiń quqyqtyq mártebesin aıqyndaýdy kezek kúttirmes kún tártibine qoıyp, óńirdiń ekologııalyq tabıǵı tepe-teńdigin qal­pyna keltirip, qalypty jaǵdaıda ustaýǵa múmkindik beretin zańdyq normalardy belgileýleri qajet. Sonymen birge bul – jer betinde balamasy sırek qart teńizdiń bolashaǵy úshin tolǵanatyn barlyq sa­na­ly azamattardyń Tabıǵat-ana aldyndaǵy perzenttik paryzy. Jylqybaı JAǴYPARULY.