Soqpaǵyn Talǵardan tartqan erlik

Jetpis jyldan keıin batyr Baýkeńniń eskertkishi bolyp eńselendi Talǵarda dańqty qolbasshy, at­aq­ty jazýshy, Keńes Odaǵynyń Ba­tyry Baýyrjan Momyshulyna ar­na­lyp: “Has batyry bar halyqtyń ar­ma­ny joq” atty saltanatty is-shara ótti. Atap aıtqanda, M.Beısebaev at­yn­daǵy Talǵar agrobıznes jáne me­nedjment kolledjiniń aldynda “Er­lik eleýsiz qalmasyn” deıtin er Baý­keńniń eskertkish-músini saltanatty jaǵdaıda ashyldy. Bul úshin batyr­dyń ǵasyrlyq toıyna oraı aýdan jurtshylyǵy tarapynan 1 mıllıon teńge qarjy jınaqtalyp, osynaý ıgilikti iske jumsalǵan kórinedi. Sonymen qatar naq osy kúnderde Tal­ǵar qalasynda Baýyrjan Mo­mysh­­uly atyna kóshe berý usynys­ta­ry da aýdandyq onomastıka ko­mıssııasynyń otyrysynda tezinen qaralyp, oń sheshimin tappaq. Batyr Baýkeńniń urpaqqa erlikti meńzegen ór keskindi músin-eskert­kishiniń ashylý rásiminen keıin jıylǵan qaýym kolledj tarıhynyń murajaıyn, ondaǵy maǵlumat-deregi men jádigerleri mol batyr babaǵa arnalǵan aýqymdy buryshty jáne Baýyrjan Momyshuly atyndaǵy alǵashqy áskerı daıyndyq kabıne­tin aralap kórip, urpaqqa uran bol­ǵan uly esimdi qasterleý men qur­metteý oraıyndaǵy osynshalyqty uqyptylyq pen usynyqtylyqqa alǵys-rızashylyqtaryn ja­syr­mady. Baqytjan Mo­myshuly aǵamyz: “Ákemizdiń aty halyq­tyń jady men júreginde qal­ǵany eń úlken marapat dep esepteımin. Sol úshin halyqqa basymdy ıemin. Júz jyldyq toıdyń alǵashqy jıynyn da Almaty oblysy bastap bergen bolatyn. Ákeme degen Talǵar­dyń búgingi qurmetinen de tý­ys­tyq jylylyqty sezin­gen­deı­min” dep tolqı sóıledi. Zeınep apaı bolsa: “Jas urpaǵymyz Baýkeń atalaryndaı elim-jerim degende qabyrǵasy qaıysatyn erjúrek te eljandy bolyp óssin” degen tilekpen kolledj murajaıyna B.Momyshulynyń 30 tomdyq shyǵarmalar jına­ǵyn tartý etti. Búginde Baýyrjan aty bar qazaqqa mereıli. Desek te, osy tolaǵaı tulǵany Talǵar to­py­raǵyna jaqyndatyp, alabóten qymbat etip turǵan jaılardy az da bolsa taratyńqyrap aıtqan jón sııaqty. 1941 jyldyń shil­desinde general Panfılovtyń basshylyǵymen Almatyda 316-shy atqyshtar dıvızııasy uıym­das­tyrylǵanda, onyń 1073-shi at­qyshtar polki Talǵarda jasaqtalady. Ol keıin “Talǵar polki” dep atalyp ketedi. Baýyrjan Momyshuly óz batalonyn Talǵardaǵy aýyl sha­rýa­shylyq tehnıkýmyna ornalastyryp, taý bókterindegi “Soldat saıy” shat­qalynda jaýyngerlerge soǵys óne­rin úıretip, urystyń ádis-tásil­de­rine mashyqtandyryp shyńdaǵan. Baýkeń bul jaıynda “Bizdiń gene­ral” atty kitabynda baıandap ótken. Al “Moskva úshin shaıqas” kita­byn­da maıdanǵa Talǵardan attanǵanyn eske alady. Olaı bolsa, Baýkeń esimin, ómi­rin, shyǵarmashylyǵyn, jaýyngerlik hám jazýshylyq erlikterin dárip­teýde Talǵar da joldan jyǵylyp jatqan joq. Ásirese, sońǵy on jylda asyl týǵan ardagerdi ardaqtaý oraıyndaǵy ıgi isterge burynǵy Talǵar aýyl sharýashylyq tehnı­ký­my – qazirgi agrobıznes jáne me­nedjment kolledji uıytqy bolýda. Kolledj dırektory Náılá Úmbetova Baýkeń rýhyn qasterleýden rahat tabatyn jandardyń biri desek, artyq aıtpaspyz. Batyrdyń 90 jyldy­ǵy­nan bermen qaraı jyl saıyn B.Mo­myshuly atyndaǵy ataýly stıpendııa taǵaıyndalyp keledi. Oqýshylar Baýyrjan batyrdyń erlik ónegesine tárbıelenýde. Jeńistiń 60 jyldy­ǵyna oraı kolledjdiń áskerı-pat­rıottyq tárbıe kabınetine B.Mo­mysh­uly aty berilgen-di. Kolledj stýdentteri jyl saıyn batyr ba­ba­nyń týǵan kúni qarsańynda Keń­saı­daǵy zıratyna baryp taǵzym etýdi dástúrge aınaldyrǵan. Olar “Talǵar polkiniń marshyn” shyrqaıdy, jas talapker aqyndar batyr ata rýhyna óleńderin arnaıdy. 2010 jyly kolledjde Baýyrjan Momyshuly jyly dep jarııalanyp, osyǵan baılanysty kóptegen ıgi is-sharalar atqarylypty. Osy oraıda Baýkeń­niń Máskeýdegi qyzy Elena Korkı­nanyń arnaıy shaqyrylyp, kolledj qonaǵy bolýy eleń etkizerlik oqı­ǵaǵa aı­naldy. Elena Baýyrjanqyzy áke­siniń izi qalǵan Talǵar kóshelerin ara­lady, Talǵardyń shyńyna tebi­rene kóz salyp, sonaý bir shaqta sar­dar áke áskerlerine urys tásilderin úı­retken “Soldat saıynyń” ańǵa­rynda saǵynyshty oı qushaǵyna bólendi. Demek, Baýkeńniń 100 jyldyǵy aıasyndaǵy myna is-shara jaı naý­qanshyldyq emes, talǵarlyqtardyń birtýar batyrǵa degen júrek túk­pi­rinen shyqqan shynaıy qurmet-súı­ispenshiliginiń anyq belgisi der edik. Mádenıet úıinde “Qazaqtyń Baý­yr­jany” atty derekti fılm kórse­til­di. Kolledj kórkemónerpazdarynyń 1941 jyldyń shildesinde Talǵar polkiniń jasaqtalýy kezindegi ómir-tynysyn beıneleıtin teatr qoıy­lymy sátti shyqty. Saltanatty jı­ynda jazýshy Ázilhan Nurshaıyqov, “Baýyrjantaný” ortalyǵynyń je­tek­shisi, ǵulama ǵalym Mekemtas Myr­zahmetuly jáne basqalar aıt­­qan ulaǵatty lebizder soqpaǵyn Tal­ǵardan tartqan erlik rýhyn, erdiń arýaǵyn taǵy bir terbetip, ult baty­ry Baýkeńniń máńgilikke jalǵasqan ekinshi ómirin aıalaı aıǵaqtap tur­ǵandaı boldy. Sýretterdi túsirgen Bersinbek SÁRSENOV.