Nursultan NAZARBAEV: TÁÝELSIZ QAZAQSTAN – BIZDIŃ EŃ QYMBAT, EŃ ASYL QUNDYLYǴYMYZ!

Keshe Astanadaǵy Beıbitshilik jáne kelisim saraıynda Elbasy, Qazaqstan halqy Assambleıasynyń Tóraǵasy Nursultan Nazarbaevtyń tóraǵalyǵymen “Qazaqstan halqy Assambleıasy: Senim. Dástúr. Ashyqtyq. Tózimdilik” atty kún tártibimen Assambleıanyń HVI sessııasy ótti. Onda Memleket basshysy sóz sóıledi.

Nursultan NAZARBAEV:

TÁÝELSIZ QAZAQSTAN – BIZDIŃ EŃ QYMBAT, EŃ ASYL QUNDYLYǴYMYZ!

Qadirli otandastar!

Qurmetti qonaqtar!

Elimizdegi tatýlyq pen turaqty­lyqtyń altyn arqaýyna aınalǵan Qazaqstan halqy Assambleıasyna bıyl 15 jyl toldy. Osydan 15 jyl buryn irgesi qa­lan­ǵan Assambleıa órkenıetti álem­ge óziniń ómirsheńdigin dáleldep berdi. Qoǵamdyq kelisimniń kepili bol­ǵan Assambleıa elimizdegi tutas­tyq­tyń tutqasyna, birliktiń diń­ge­gi­ne, dostyqtyń dánekerine aı­naldy. Endeshe, barshańyzdy osy qut­ty shańyraqtyń 15 jyldyǵymen shyn júrekten quttyqtaımyn! Barshańyz bilesizder, ózara se­nimge negizdelgen túsinistik pen tó­zim­dilik – táýelsizdikpen tutas uǵym­dar. Taǵdyr tabystyrǵan, tarıh to­ǵystyrǵan túrli etnos ókilderi azat­tyqtyń araıly tańynda ortaq Otanymyzdyń irgesin birge qa­lasty. Yntymaqty yrysqa, alýan­dyq­ty baılyqqa balaǵan biz birliktiń qa­zaqstandyq biregeı úlgisin qa­lyptastyrdyq. Bul “Biz, Qazaqstan hal­qy...” dep bastalatyn, Assambleıa­men tustas ómirge kelgen keleli Konstıtýsııamyzda berik kórinis tapty. Bizdiń durys jol tańdap, izgilik pen senimge negizdelgen parasatty saıasat júrgizgenimizdi sara ýaqyt­tyń ózi dáleldep berdi. Beıbitshiliktiń beldeýi bolǵan qazaq jerinde babalar ańsaǵan “qoı ústine boztorǵaı jumyrtqalaǵan zaman” ornady. О́negeli izgi bastamalarymen jahandyq beıbitshilikke zor yqpal etken Qazaqstannyń taǵylymdy tájirıbeleri álem jurtshylyǵyna úlgi boldy. Baǵzy men búgindi jalǵaǵan qa­zaq jeri adamzattyq aýqymdaǵy ıgi isterdiń ulaǵatty uıytqysyna aınaldy. Mádenıet pen rýhanııattyń al­qaly ordasyndaı asqaq Astana­myz­da álemniń dinbasylary úsh márte bas qosyp, bátýaly baılamǵa keldi. Turaqtylyq pen tynyshtyq saltanat qurǵan Qazaqstannyń dáý­leti men sáýleti kelisip, áleýeti men qýaty eselep artty. El ekonomıkasy qaryshtap ór­l­ep, damýdyń ındýstrııalyq-ınno­vasııalyq baǵytyna tústik. Árıne, bul jetistikter bizge ózdiginen, ońaı kelgen joq. Elimizdiń tatýlyq pen turaq­ty­lyqtyń berekeli beketine aına­lýy­na Qazaqstan halqy Assambleıasy úlken úles qosyp keledi. Men osy mereıli kúni bıik minbeden barshańyzǵa zor alǵys aıtamyn! Qurmetti sessııaǵa qatysýshylar! Qymbatty qonaqtar! Búgin Assambleıa jumysyna bir­neshe ondaǵan elden kelgen qonaq­tar, Búkilálemdik rýhanı mádenıet forýmyna qatysýshylar qatysyp otyr. Olar elordamyzǵa biz jyl saı­yn 18 qazanda atap ótetin Rýhanı kelisim kúninde keldi. 1992 jyly sol kúni Almatyda halyqaralyq, etnosaralyq jáne konfessııaaralyq qatynastarda jalpyadamzattyq qundylyqtardy basymdyq dep jarııa etken Birinshi halyqaralyq rýhanı kelisim kon­gresi bolyp ótti. Rýhanı mádenıet forýmy As­ta­nada Qazaqstannyń usynysy boı­ynsha BUU Halyqaralyq mádenıet­ter jaqyndasýynyń jyly dep jarııalaǵan 2010 jyly ótip otyr­ǵany bir ǵanıbet. Men eń aldymen bizdiń barlyq sheteldik qonaqtarymyzǵa forým jumysyna qatysqany úshin rı­za­shylyǵymdy bildirip, osynda jı­na­lyp otyrǵan barshany Qazaq­stan halqy Assambleıasynyń 15 jyldyq mereıtoıymen quttyq­taǵym keledi! Bizdiń Assambleıanyń tarıhy – bizdiń turaqtylyǵymyzdyń ta­rıhy. Bul beıbitshiliktiń, kelisim men jasampazdyqtyń 15 jyly. Biz bul sessııany EQYU-ǵa bizdiń tóraǵalyǵymyzdyń “Senim, dástúr, ashyqtyq jáne tózimdilik” deıtin ortaq uranymen ótkizip otyrýymyz kezdeısoqtyq emes. О́tken 15 jylda orasan zor ju­mys júrgizildi. Biz kún ótken saıyn adamdar ara­syndaǵy SENIMDI nyǵaıta berdik. Biz Otan taǵdyry úshin ortaq jaýapkershiliktiń jańa DÁSTÚRIN qalyptastyrdyq. Biz etnosaralyq jáne konfes­sııa­aralyq qatynastarda AShYQ­TYQTY qamtamasyz ettik. TО́ZIMDILIK Qazaqstandy tabysty da senimdi damytýdyń mańyzdy faktoryna aınaldy. Bul qaǵıdattar bizdiń elimizdiń ishki de, syrtqy da saıasatynyń rýhyn beıneleıdi. Qurmetti Assambleıa músheleri! 1992 jylǵy jeltoqsanda, Qa­zaq­stan halyqtarynyń birinshi fo­rýmynda ózimizdiń tarıhymyzda al­ǵash ret bizdiń kóp ultty Otany­myz­da ultaralyq kelisimdi ny­ǵaı­týǵa baǵyttalǵan jańa qoǵamdyq ınstıtýt qurýdy usynǵan edim. Assambleıanyń qurylýy aqıqat sáti boldy. Jalpyhalyqtyq erik-jiger týǵyzǵan Assambleıa bedeldi kons­tı­týsııalyq organǵa aınaldy. Alǵashqy kúnnen bastap ol eli­miz ben halqymyzdyń aldynda jaýap­kershilik tanytty. 1995 jyly Assambleıa búkil­ha­lyqtyq referendýmda elimizdiń Negizgi Zańynyń qabyldanýyna qoldaý bildirdi. Búginde Konstıtýsııa men Qa­zaq­stan halqy Assambleıasy jaı ǵana qurdastar emes. Bular turaqtylyqtyń, jań­ǵyrtý men órkendeýdiń irgetasyna aınalǵan eki uly qundylyq. Assambleıany qurý arqyly biz ulttyq birliktiń derbes jolyn tap­tyq. Bul jolda qazirdiń ózinde kóp is atqaryldy. Birinshiden, etnosaralyq jáne kon­fessııaaralyq teńdiktiń quqyq­tyq bazasy jasaldy. Ol dinı nanym erkindigi týra­ly, tilder týraly, qoǵamdyq bir­les­tikter, Qazaqstan halqy Assam­bleıasy týraly zańdar júıesin qamtıdy. Bizde etnostar quqyǵyn shek­teı­tin birde bir zań joq. Ekinshiden, Assambleıa jumysy stra­tegııalyq josparlaý negizinde túzilgen. 2010 jylǵa deıingi kezeńge ar­nal­ǵan Assambleıany damytý stra­te­gııasy tabysty iske asyryldy. Bıylǵy jyly Qazaqstandy damytýdyń 2020 jylǵa deıingi stra­tegııalyq josparynyń quram­das bóligi retindegi El birligi doktrınasy qabyldandy. Úshinshiden, memlekettiń etnos­ara­lyq saladaǵy saıasatynyń ne­gizine “sanalýandyqtaǵy birlik” qaǵıdaty alynǵan. Munyń ózi til saıasatynda ba­ryn­­sha aıshyqty kórindi. Bárinen buryn memlekettik til­de oqytatyn mektepter jelisi ke­ńeıip keledi. Qazir mundaı mektepter tórt myń derlik, bul 90-shy jyldar basyndaǵydan 2 ese kóp. Barlyq tilek bildirýshiler úshin qazaq tilin oqytatyn júzden asa or­talyqtyń jumysy jolǵa qoıyldy. Qazaq tildi BAQ-tarǵa jan-jaq­ty qoldaý kórsetilýde. Táýelsizdik jyl­darynda qazaq tilindegi baspa­lyq basylymdar 7 ese kóbeıdi. Etnostar tilderi men mádenıet­terin memlekettik qoldaýdyń tıimdi júıesi oıdaǵydaı jumys isteýde. Seksen segiz mektepte oqý ózbek, tájik, uıǵyr jáne ýkraın tilde­rin­de júrgiziledi. Júz segiz mektepte jıyrma eki etnostyń tilderi derbes pán retinde oqytylady. Otyz etnostyń tilderin oqyp-úırenýdiń júz toqsan lıngvıstı­ka­lyq ortalyǵy jumys isteıdi. Elimizde on bes tilde otyz bes baspalyq basylym shyǵady. Telearnalar efırinde on bir tildegi habarlar beriledi. On tórt orys, ózbek teatrlary, sondaı-aq TMD-daǵy birden bir uıǵyr, koreı jáne nemis teatrlary jumys isteıdi. Tórtinshiden, biz etnosaralyq qatynastardyń qarjylyq jáne materıaldyq bazasyn nyǵaıttyq. Tek sońǵy 9 jylda ulttyq teatr­lardy memlekettik qoldaýdyń kólemi 4,5 ese derlik ósip, 2010 jyly úsh júz jetpis tórt mıllıon teńgeni qurady. Besinshiden, Assambleıanyń ın­fra­qurylymy keńeıtildi. Eger Assambleıanyń birinshi ses­sııasyna bar-joǵy 40 ulttyq-máde­nı ortalyq qatyssa, búginde eli­miz­diń barlyq óńirlerinde 820 etno­má­denı birlestik tabysty jumys isteýde. Olardyń ıgiligine Astanada Beı­bitshilik jáne kelisim saraıy, on oblys ortalyǵyndaǵy Dostyq úıleri berilgen. Altynshydan, Otan taǵdyry úshin ortaq jaýapkershilik qazaq­stan­dyqtardyń ulttyq birliginiń irgetasy boldy. Biz “Bir el – bir taǵdyr” qaǵı­da­tyn iske asyrdyq. Barlyq etnostar “Qazaqstan-2030” Strategııasyn iske asyrýǵa belsene qatysýda. Búginde biz Jedel ındýstrııalan­dyrý baǵdarlamasynyń, Qazaqstan­dy 2020 jylǵa deıin damytý strategııalyq josparynyń jańa mindetterin birlese sheshýdemiz. Biz elimizdiń Parlamenti men máslıhattarynda barlyq etnos­tar­dyń ókilderi bolýyn qamtamasyz ettik. Qazaqstan halqy Assambleıasy Má­jilistiń toǵyz depýtatyn saı­laı­dy, olar naǵyz “dostyq elshi­lerine” aınaldy. Parlamentte barlyǵy otyz et­nos­tyń, al máslıhattarda – otyz eki etnostyń ókilderi jumys isteıdi. Jetinshiden, bizdiń memleketi­miz­diń zaıyrly sıpaty jaǵdaıynda dinı sanalýandylyq halqymyz tózimdiliginiń shynaıy belgisine aınaldy. Qazaqstanda dinı turǵydaǵy qaqtyǵystar eshqashan bolǵan emes. Bizdiń Astana álemge jahandyq dinaralyq únqatysýdyń ortalyǵy retinde belgili. Biz Álemdik jáne dástúrli din­der lıderleriniń sezin úsh márte ótkizdik. Osylaısha Qazaqstanda qazirgi kez­de ultaralyq jáne konfessııa­ara­lyq kelisimniń tıimdi júıesi qalyptasqan. Qurmetti dostar! Bizdiń Assambleıanyń tarıhy halyq pen eldiń shynaıy qýaty nede ekenin kórsetedi. Mynadaı tanymdyq mysal keltireıin. Osy jylǵy kóktemde sýdyń plo­tınany buzýy saldarynan Alma­ty oblysyndaǵy Qyzylaǵash aýyly kúıredi. Adamdar opat boldy, júzdegen otbasylar baspanasyz qaldy. Bul qasirettiń aýyrtpalyǵy árbir qazaqstandyqtyń qabyrǵasyn qaıystyrdy. Búkil elimizde adamdar qyzyl­aǵashtyqtar úshin kıim-keshek, azyq-túlik, aqsha jınaı bastady. Tek Assambleıa músheleri óz qal­talarynan qyryq jeti mıllıon teńge qosty. Bul qarajatqa aýylda bala­lar­dyń sport mektebi, turmystyq qyzmet úıi salyndy. Qysqa merzimde kent tolyqtaı qal­pyna keltirildi. Onyń turǵyndary maǵan jol­daǵan hattarynda kórsetilgen kómek úshin rızashylyqtaryn bildirip, bar­sha qazaqstandyqtardyń ózde­ri­men birge qaıǵyryp-muńaıǵan­dyǵyn atap ótýde. Bizdiń azamattar Shyǵys Qazaq­stan­da sý tasqynynan zardap shekkenderge dál osylaı kómek kórsetti. О́zderińiz bilesizder, bıylǵy jyly búkil álemde osyndaı apattardan júzdegen myń adamdar zardap shekti. Olardyń basym kópshiligi osy kúnge deıin qarapaıym alǵashqy qajettilik zattarynyń jetispeýshi­ligi­nen qıyndyq kórýde. Sý, elektr jaryǵy, azyq-túlik joq. Bizdiń elimizde kómek der kezin­de kórsetildi, al eldi mekender qal­pyna keltirilip qana qoıǵan joq. Olar jańa turpatqa ıe boldy. Bul halyq birligi kórinisiniń jarqyn ónegesi. Taǵy bir basqa mysal keltireıin. Orys tildi ızraıldikter fede­rasııasynyń tóraıymy, Izraıl knessetiniń depýtaty Sofa Landver óz hatynda kóptegen elderde “burynnan bar tikeleı qazaq dıasporasymen qatar qazaqstandyq dıaspora da paıda bolyp” úlgerge­ni­ne nazar aýdarypty. Ony Qazaqstannan Izraılge, Germanııaǵa, Ulybrıtanııaǵa, Re­seı­ge, Túrkııaǵa jáne basqa elderge barǵan barynsha árqıly etnostyq toptardyń ókilderi qalyp­tas­tyrýda. Men jyl saıyn bizdiń sheteldik otandastarymyzdan – qazaqstan­dyqtardan myńdaǵan hat alamyn. Olar Qazaqstanda ana tilin oqyp-úırenýge, óz mádenıeti men dástúrlerin saqtaýǵa barlyq jaǵ­daı­dyń jasalǵany úshin qazaq hal­qyna rızashylyqtaryn bildiredi. Qurmetti Assambleıaǵa qatysýshylar! Turaqtylyq pen kelisim – bul kún saıynǵy úlken jumys, ony jyldan jylǵa, urpaqtan urpaqqa jetkizip jalǵastyrý qajet. Kelisim men birlikti qandaı bir etnosqa qatystylyǵyna qaramastan árbir qazaqstandyq saqtaýy kerek. Bul barshaǵa jáne árkimge qajet. О́ıtkeni bizdiń Otanymyzdyń myzǵymaı turýy, árbir qazaqstan­dyqtyń aman-saýlyǵy men bola­shaǵy osyǵan baılanysty. Árbir halyq óz elinde ty­nyshtyq saqtaýǵa jaýapkershilikti ózi moınyna alady. О́kinishke oraı, etnosaralyq jáne dinaralyq qatynastardyń shıelenisýine baılanysty alańdaý­shy­lyq búginde planetanyń kóp­tegen óńirlerin qamtyp otyr. Álemde dinı tózbeýshiliktiń artýy baıqalyp otyr. Bul dinı qasıetti zattardy óz­ara jarııa túrde keleke etýden kórinis berýde. Qasıetti kitaptardy órteýden, hramdar men molalardy qorlaýdan, qandaı din durysyraq degen daý­lardan kórinis berýde. Osynyń bári, ókinishke oraı, joǵalmapty, kerisinshe, álemdi bú­gin de dúrliktirýde. Keıbir elderde ulttyq biriz­dilik­ti saqtaýdyń radıkaldy ádisteri barǵan saıyn jıi paıdalanylýda. Jahandanýǵa degen mundaı kóz­qaras tipti eń damyǵan eýropalyq elderde kóptegen etnostyq mı­grant­tar men azshylyqtyń múdde­lerin qozǵap otyr. О́zara renishter kóbeıip, etnos­ara­lyq alystaýshylyq pen adam­dardyń bir-birine senbeýshiligi óse túsýde. Azııa men Afrıka elderinen monomádenıetti jáne monokon­fes­sııaly Eýropaǵa tartqan kóshi-qon arnasy mundaǵy musylman turǵyn­dar­dyń jetiden qyryq mıllıon adamǵa deıin ósýine jetkizdi. Osy azshylyqpen ózara qarym-qa­tynas problemasy batyseýropa­lyq elder kún tártibiniń asa ma­ńyzdy máselesine aınalýda. Al amerıkalyqtar úshin buǵan deıin beımálim bolyp kelgen florıdalyq pastordyń Qurannyń eki júz danasyn órteımin degen málimdemesi kútpegen oqıǵa boldy. Mundaı málimdeýler musylman áleminde ásire teris, jaýap kóz­qa­rasty týyndatýda. Mundaı órkenıetti jiktelis úl­ken shıeleniske soqtyrýy múmkin. Batysta jáne musylman Shy­ǵy­synda barlyq salamatty oıdyń kúshterin eki taraptaǵy da eks­tre­mıstik kórinisterdi beıtaraptan­dyrý úshin biriktirý mindeti ózekti bola túsýde. Onyń ústine qazir ksenofobııa­ny, etnostyq ekstremızm men sho­vı­nızmdi ashyq paıdalanýshylardyń saıası yqpaly artýynyń úrdisin kórmeý múmkin emes. Keıbir elderde olar parla­ment­tegi ókildikteriniń bolýyna qol jetkizip, úkimetke kirip otyr. Álemdik qarjy-ekonomıkalyq daǵdarysy osy zamanǵy jahandyq problemalardy qıyndatyp jiberdi. Búginde bir mıllıardqa jýyq adam ashtyqtan zardap shegýde. Jyl saıyn ashyǵýdan bes mıllıonǵa deıin balalar opat bolýda. Eki júz mıllıonnan astam adam jumyssyz júr. Qaıyrshylyq jaǵdaıynda tó­zim­­­dilik tóbe kórsetpeıdi. Sonyń saldarynan jyl saıyn búkil álemde otyzǵa jýyq jańa qarýly qaqtyǵystar týyndaıdy. О́kinishke oraı, etnosaralyq janjaldar TMD elderinde de oryn alýda. Atap aıtqanda, bul Prı­dnestrove, Kavkaz, Ortalyq Azııa. Bizdiń kórshimiz – Qyrǵyz­stan­nyń qaıǵyly tájirıbesi muny qýat­taıdy. Saıası daǵdarys jaǵdaıynda etnos­tyq turǵydaǵy qaqtyǵystarǵa arandatýshylyq boldy. Bul qıyn saldarǵa – bılik­siz­dik­ke, beıbereketsizdikke, ıesizderdi tonaýshylyqqa, zorlyqqa, adam ól­tirýge soqtyrdy. Ǵasyrlar boıy bir jerde beıbit jaǵdaıda birge turǵan myńdaǵan adamdar zardap shekti. Biz beıbit ómirdi etnosaralyq janjaldardyń aqylǵa syımaıtyn qa­tygezdiginen bólip turatyn shek­teý­diń qandaılyq shetin ekenin bar­ǵan saıyn ótkir sezine tústik. Qazir Qyrǵyzstanda memle­kettik ınstıtýttardy qalpyna keltirý úderisi júrip jatyr. Qazaqstandyqtar bul elden jet­ken árbir ıgi habardy úmitpen estip bilýde. Men Qyrǵyzstan halqyna óz elderin qaıta túletýde danalyq, tózimdilik tilegim keledi! Biz osy zamanǵy dúnıeden senim men tózimdilik daǵdarysyn kórip otyrmyz. Sondyqtan da bıylǵy jyly Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yn­ty­maqtastyq jónindegi uıymdy bas­qarǵan Qazaqstan etnosaralyq jáne dinaralyq tózimdilik ıdeıasyn belsendi túrde ilgeriletip keledi. Bıylǵy jyly qazaqstandyq tózimdilik pen kelisim modeliniń tusaýkeseri Kopengagende, Venada, Jenevada, Nıý-Iorkte bolǵan iri forýmdarda ótti. Astanada Tózimdilik jáne kemsit­peý­shilik jóninde konferensııa ót­kizildi. BUU Bas hatshysy Pan Gı Mýn bizdiń elimizge sapary barysynda Qa­zaqstan halqy Assambleıasynyń jumysymen de egjeı-tegjeıli tanysqan bolatyn. Ol Assambleıa qaǵıdattary BUU qaǵıdattarymen tolyq máninde úılesetinin atap ótti. Konfýsıı adamdy parasatqa úsh jol jetkizetinin aıtqan eken: elik­teý joly – eń jeńil jol, oı sara­by joly – eń izgi jol, óz tájirı­beń­niń joly – eń aýyr jol. Qoǵam, el týraly da osyny aı­týǵa bolady. Sondyqtan eldiń basty jetistigi beıbitshilik pen kelisim bolyp ta­bylady degende, bul tizbeleıtin jaı aqıqat emes. Bul turaqsyz álemdegi aıtýly tabys. Bul óńirlik jáne jahandyq qaýipsizdikti nyǵaıtýǵa biz qosqan súbeli úles. Qurmetti Assambleıa músheleri! Búginde bizdiń aldymyzda ult­tyq birlikti nyǵaıtýmen baıla­nys­ty birqatar jańa mindetter tur. Birinshi. Jaqynda Qazaqstan Táýelsizdiginiń Jıyrma jyldyǵyna aıaq basady. Aldaǵy mereıtoı Qazaqstan tarıhynda aıtýly oqıǵa bolyp, memlekettilikti nyǵaıtýy, halyqty patrıottyq qundylyqtar tóńire­gine shoǵyrlandyrýy tıis. Shynaıy patrıotızm daýys kótere sóılegen sózderden emes, naqty ister men jaýapty qımyl-áreketterden kórinýi kerek. Qazaqstandyq patrıotızmniń ólshemi el ıgiligi úshin jasalatyn óndiristik jáne shyǵarmashylyq eń­bek bolýy tıis ekenine men senim­dimin. Bizdiń jaqyn jyldardaǵy bas­ty mindetimiz Qazaqstandy serpindi ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damytý jónindegi Memlekettik baǵdarlamany júzege asyrý bolady. Ekonomıkany ınnovasııalyq jańǵyrtý, onyń básekege qabiletti­li­gin arttyrý mindeti – bul bola­shaq­ta eldiń myzǵymastyǵy máse­lesi. Bul – Táýelsizdiktiń sınonımi. Bul – kóptegen ondaǵan jyldar bu­rynǵa arnalǵan ulttyq kún tárti­biniń máselesi. Bul mindetti qoıylǵan merzimde oryndasaq – demek, eldiń ornyqty da­mýyn qamtamasyz etip, barlyq aza­mattardyń ál-aýqatyn arttyra alamyz. Mine, naq osyndaı oılarmen jáne istermen biz Táýelsizdiktiń 20 jyldyǵyn qarsy alyp, jańa ǵa­syr­daǵy jolymyzdy jalǵastyrýǵa tıispiz. Qazirgi kezde Úkimet Táýel­siz­diktiń 20 jyldyǵyna Jalpyulttyq daıyndyq josparyn jasap jatyr. Assambleıa ony daıyndaýǵa belsene qatysýy tıis. Assambleıaǵa sondaı-aq Qazaq­stan­nyń tabystaryn nasıhattaý, taıaýdaǵy onjyldyqqa arnalǵan min­detterdi túsindirý júkteledi. Bilim jáne ǵylym mınıstrligi­men birlesip bilim berý mekemele­rinde – balalar baqshasynan bas­tap joo-larǵa deıin – Qazaqstan­daǵy etnosaralyq qatynastardyń tarıhy týraly, patrıotızm týraly arnaıy baǵdarlamalardy jasap, engizý kerek. Qazaqstandaǵy kópetnosty qo­ǵam­nyń qalyptasý tarıhyn jazý jó­nindegi jumysty jalǵastyrý qajet. Birinshi mamyr – Qazaqstan hal­qynyń birligi kúnin el etnostary dostyǵyn jappaı kórsetý merekesine aınaldyrý kerek. Assambleıaǵa Mádenıet mı­nıstr­ligimen birlesip, jastar úshin biz­diń qoǵamymyzdaǵy tózimdilik pen kelisim taqyrybyn ashyp kór­setetin kórkem fılmder serııasyn jasaý qajet. Qazaqstan halqy Assambleıasy­nyń quzyrymen ulttyq teatrlar festıvalin uıymdastyrý kerek. Televızııada jańa Qazaqstan­nyń qalyptasýyna úles qosqan túr­li etnostardyń kórnekti ókil­deri týraly áńgimeleıtin habarlar sıkly shyǵýy tıis. Ekinshi. Memlekettik tildi damy­tý mańyzdy basymdyq bolyp qala beredi. Bizdiń maqsatymyz – memleket­tik tildi Qazaqstannyń barlyq aza­mattarynyń meńgerýine qol jetkizý. Biraq basqa etnostardyń qu­qyq­taryna qysym kórsetilmeýi tıis. Túrli qarym-qabilet, adamnyń jasy, múmkindikteri – osynyń bar­lyǵy eskerilgeni jón. Jaqynda meniń tapsyrmam boı­ynsha qazaq tilinde habar tara­tatyn “Balapan” balalar telearna­sy ashyldy. Kezekte – “Mádenıet” jáne “Bilim” telearnalaryn qurý mindeti tur. Qazirgi kezde Tilderdi paıdalaný men damytýdyń 2011-2020 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamasy jasalyp jatyr. Onyń jobasyn Assambleıa mú­she­leriniń, qoǵamdyq birlestik­ter­diń qatysýymen muqııat talqylaý qajet. Úshinshi. Qazaqstan halqynyń etnostyq jáne mádenı sanalýandy­ǵy men tóltýmalyǵyn saqtaýǵa baı­la­nysty jańa qadamdar izdegen jón. Assambleıa Hatshylyǵyna, “Sa­mu­­ryq-Qazyna” ulttyq ál-aýqat qo­ryna Astana ákimdigimen birle­sip, Astanada etnostyq aýyl qurý jóninde usynys jasap engizýdi tapsyramyn. Jaqynda Qazaqstanda Ulttar Teatry quryldy. Bul bastamany qoldaý qajet. Úkimetke osy teatrǵa yqpal etý tetigin qarastyrýdy tapsyramyn. Qazirgi kezde sondaı-aq etnos­ara­lyq qatynas máselelerine ar­nal­ǵan ǵylymı zertteýler júıesin damytý da mańyzdy. Bizdiń tózimdilik modelimizdi ortaq túsiný men jetildirýdiń jańa tetik­terin jasaý maqsatynda bul máselede tereń de júıeli kózqaras qajet. Assambleıa Hatshylyǵyna osy máselelermen naqty aınalysatyn qurylymdardyń jumysyn saralaý kerek. Olardyń áleýetin biriktirip, Eýrazııa ýnıversıtetiniń janynan Etnosaralyq qatynastardy zertteý or­ta­lyǵyn qurý qajet dep esep­teımin. Tórtinshi. Bizdiń tózimdilik tájirıbemizdi shetelderde odan ári belsendi ilgeriletý mańyzdy. Qazaqstan halqy Assambleıasy quzyrymen Ortalyq Azııadaǵy tózimdilik máseleleri boıynsha Azamattyq forým ótkizýdi, oǵan óńir elderiniń ÚEU, BAQ, óner jáne mádenıet qaıratkerlerin qatys­tyrýdy usynamyn. Qazaqstannyń 2011 jyly ShYU men Islam Konferensııasy Uıymyndaǵy tóraǵalyqtaryn qaty­sýshy elder jurtshylyǵyn bizdiń konfessııaaralyq kelisim tájirıbe­mizben keńinen tanystyrý úshin paıdalaný qajet. О́zderińiz biletindeı, jaqynda Ystambulda ótken Túrki tildes memleketter sammıtinde Astana túrki áleminiń 2012 jylǵy astanasy dep jarııalandy. Bizge atalǵan halyqaralyq aksııany ótkizý tujyrymdamasyn muqııat daıyndaý kerek. Besinshi. EQYU-nyń aldaǵy Astana Sammıtine baılanysty aýqymdy jumystar kútip tur. Álemdegi jańa táýelsiz elderdiń eshqaısysy buǵan deıin ózinde osyndaı jahandyq aýqymdaǵy fo­rýmdy qabyldaýǵa quqyqty bolyp kórgen emes. Bizge álemniń elý bes mem­le­keti­niń, iri halyqaralyq uıym­dardyń delegasııalary keledi. Qazaqstan halqy Assambleıasy sammıtti daıyndaý men ótkizýge barynsha belsene qatysýy tıis. Biz qonaqjaı qojaıyn bolýy­myz kerek. Laıyqty qarsy alýlar uıym­das­tyryp, bizdiń sanalýan­dy­ǵy­myzdy kórsetýimiz, etnomádenı bir­lestikterimizdiń, Assambleıanyń óziniń jumys tájirıbesin tanys­tyrýymyz kerek. Men qazirdiń ózinde álem ta­rı­hy­na enip kele jatqan Astana Rýhy uǵymy sanalýandyqtaǵy se­nim, ke­li­sim, tózimdilik jáne birlik qaǵı­dattaryna negizdelgen álem or­nyq­tyrýdaǵy jalpyǵa ortaq um­ty­lys­tyń sımvoly bolatynyna senimdimin. Qurmetti dostar! Qazaqstan jolynyń eń bir qıyn kezeńderinde árqashan sizder­den qoldaý taptym, meniń qymbatty úzeńgilesterim men dostarym! Men Assambleıany qurýdyń bas­taýlarynda turǵandardyń barly­ǵy­na erekshe rızashylyǵymdy bil­diremin. Maǵan jańa memleket qurýǵa, reformalar júrgizýge, ekonomı­ka­ny damytýǵa, halyqtyń turmysyn jaqsartýǵa kómekteskenderge rı­za­shylyǵymdy bildiremin. Meniń tapsyrmam boıynsha qoǵamdyq nagrada – “Qazaqstan halqy Assambleıasynyń qoǵamdyq “Birlik” altyn medali” belgilendi. Búgin men bizdiń qoǵamymyzda beıbitshilik pen kelisimdi qamta­ma­syz etý isine aıtarlyqtaı úles qos­qan qazaqstandyqtarǵa osy me­daldy tapsyrý týraly sheshimge qol qoıdym. Osy nagradanyń alǵashqy ıe­gerlerin shyn júrekten quttyq­taı­myn! Qadirli áleýmet! Biz myńjyldyqtar toǵysynda ba­balar ańsaryn shyndyqqa aınal­dyryp, táýelsiz memleket qurdyq. Keshegi Tóle, Qazybek, Áıteke bıler kóksegen, Abylaı han ar­man­daǵan, Abaı tilegen abat kúnge je­tip, barsha qazaqtyń basyn birik­tirdik. Osylaısha enshisi bólinbegen birtutas eldikke qol jetkizdik. Jerdiń kıesin, eldiń ıesin tanyttyq. Elimizdi meken etken barsha etnos ókilderiniń jaýapkershiligin alyp, ulystyń uıytqysyna aınal­dyq. Kúıregen alyp Keńester odaǵy­nyń qırandysynan aman shyǵyp, aıdaı álemge tanymal egemen el atandyq. Biz tarıh úshin tym qysqa sana­latyn táýelsizdik jyldarynda bıik belesterdi baǵyndyryp, asqar asýlardan óttik. Baýyry bútin birligimizben eń­seli eldigimizdi eselep, myzǵymas memleketimizdi bekemdeı tústik. Dúnıeni dúrliktirgen, álemdi turalatqan jahandyq daǵdarys daýyldaryna tótep berdik. Qıyn­dyq­tardy eńsere júrip shıradyq, shyńdala túsip, asqar shyńdarǵa um­tyldyq. Osylaısha “qazaq el bola al­maıdy” degen bázbir sáýegeılerdiń boljamdaryn joqqa shyǵardyq. Qazir aıtýǵa ǵana jeńil, munyń bári bizge ózdiginen kelmegenin barshańyz bilesizder. Búgingi kúnge jetý úshin biz aıanbaı ter tógip, tize qosyp, birge eńbek ettik. Tyǵyryqqa tireıtin túıindi máseleler boıynsha tıimdi she­shim­der qabyldap, olardy pármendi iske asyra bildik. Osy jolda memleketimizdiń mereıin ósirgen, eldi qarqyndy damý jolyna jetelegen – bizdiń aınymas aýyzbirshiligimiz. Dana halqymyzda “Birligi joq el – tozar, birligi bar el – ozar” degen ulaǵatty sóz bar. Biz tynyshtyq arqyly turaq­tylyqqa, tatýlyq arqyly tutas­tyqqa qol jetkizdik. Ardaqty aǵaıyn! Bizdiń barshamyzdyń Otanymyz bir! Ol – táýelsiz Qazaqstan! Ol bizdiń eń qymbat, eń asyl qundy­ly­ǵymyz! Otany joq adam – tamyrsyz, tur­laýsyz qańbaq sııaqty. “Otan – ottan ystyq” degen, týǵan jerdiń topyraǵy da, taýy men dalasy da qymbat. Otannyń aptap ystyǵy men aıazdy sýyǵy da janǵa jaıly. Onyń kóneden jetken tereń tarıhy men abyz tili túsingen janǵa syrly shejire shertedi. Otandy qasterleý – eldigimiz­diń tiregi. Biz otanshyl bolýǵa, jas urpaq­tyń sanasyna otanshyldyq uǵymyn berik ornyqtyrýǵa tıispiz. Bile-bilsek, Otandy súıý – biz­diń perzenttik paryzymyz, qarys qa­dam úshin janyn qıǵan baba­lar­dyń asyl amanatyna adaldyǵymyz! Aldymyzda áli talaı asqar asýlar bar, almaǵaıyp zamanyna saı qubylyp turǵan ǵalam bar. Biz sonyń bárine tótep berip, ortaq Otanymyzdy kózimizdiń qarashyǵyndaı saqtaýǵa tıispiz. Ol úshin bizge eń áýeli yntymaq pen bereke-birlik kerek. Endeshe, táýelsizdigimiz tuǵyr­ly, elimiz aman, memlekettigimiz máń­gi, bereke-birligimiz baıandy bolsyn, aǵaıyn! Rahmet. Sýretterdi túsirgender S.BONDARENKO, B.OTARBAEV. Delegattar ne deıdi? Aldan SMAIYL, QR Parlamenti Májilisiniń depýtaty: – Assambleıa – qaı kezde de halyqtyń sózin sóılep, halyqtyń usyny­syn aıtyp kele jatqan óte bedeldi uıym. Qazaqstan halqy Assambleıasy respýblıkamyzǵa, halqymyzǵa qajetti kóptegen bastamalardy kóterip júr. Búgingi sessııada resmı usynystar da aıtyldy. Máselen, birinshiden, birligimizdi odan ári damytý, ekinshiden, Qazaqstanda turatyn barlyq azamattardyń qazaq tilin bilýi. Til týraly Koreı mádenıet ortalyǵynyń basshysy jaqsy aıtty jáne Elbasymyzdyń óz sózinde qazaq tiliniń qanshalyqty mańyzdy ekendigin, ony aldymen ózimizdiń úırengendigimiz qajet ekendigin, sodan baryp búkil respýblıka azamattarynyń qazaq tilin ózderiniń ana tilderine aınaldyrý oıy sessııaǵa jınalǵandardyń kóńilderinen shyqty. Endi Elbasynyń bul usynysy búkil Qazaqstanǵa taraıdy dep oılaımyn. Sonymen qatar, elimiz ony qoldaıdy. Dál osydan bastap qazaq tiliniń jańa bıik-belesteri bastalady dep tujyrymdaýǵa bolady. Sondaı-aq taǵy aıryqsha atap ótetin nárse, búgin Tuńǵysh Prezıdentimizdiń osy respýblıkanyń, halyqtyń shyn mánisindegi álem tanyǵan Kóshbasshysy ekendigin jınalǵan qaýym kóp aıtty. Sondyqtan Qazaqstannyń ári qaraıǵy taǵdyryn, ekonomıkalyq, áleýmettik, rýhanı taǵdyryn, halyqaralyq bedelin Elbasymyzǵa senip tapsyrýymyz kerek. Gúlshara ÁBDIQALYQOVA, QR Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstri: – Qazaqstan halqy Assambleıasynyń bıylǵy kezekti sessııasy Astanada ótetin EQYU Sammıtinen buryn ótip jatqandyǵy­nyń ózindik nyshandyq máni bar. EQYU-ǵa 56 memleket múshe bolsa, al bizdiń elde 130-dan astam ult ókilderi turady. Qazaq jerin­degi barlyq ulttardyń tatýlyǵy Qazaq­stan­nyń EQYU-ǵa tóraǵalyq etý jumysyna bel­gili dárejede oń yqpalyn tıgizýde. Ult­ara­lyq tatýlyqtyń arqasynda memlekettiń saıası turaqty damý menedjmenti qalyptasty. Al bul baǵyttaǵy jumystardyń úlesine jyl saıynǵy ótetin Qazaqstan halqy Assam­bleıasynyń sessııalarynda kóteriletin máselelerdiń yqpaly orasan zor. Kezinde halqymyzdyń basyna ekono­mıka­lyq aýyrtpashylyq túskeni ras. Alaıda sol qıyndyqtardyń bárin rýhanı mádenıet­tilikke qatysty “tózimdilik” degen sóz bar ǵoı, minekı, sol tózimdiliktiń arqasynda ult­tardyń aýyzbirshiliginiń arqasynda jeńip shyqtyq. Búgin bári artta qalyp, qazir kádim­gideı umytyla bastady. Osynyń bári Elba­synyń halyqty tózimdilikke shaqyrýynyń nátıjesi, halqymyzdyń birliginiń jemisi dep bilemin. Raısa MÁDENOVA, Atyraýdaǵy respýblıkalyq “Qazaqstan koreıleri assosıasııasy” fılıalynyń tóraıymy. – Ultaralyq tatýlyq­ty tereńine boıla­typ, kópjaqty túsinik berýge bolady. Alaıda, men Qazaq eliniń azamaty bolǵandyqtan, bul sózdi eń qarapaıym azamattyq paıymymmen bylaısha túsinemin. О́zim koreı qyzymyn, tegim de kezinde koreıshe Hvan boldy. Biraq qazaq jigitine turmysqa shyqqannan keıin meniń tegim Mádenova bolyp ózgerdi. Bizdiń aramyzda adamı turǵydan da, ultaralyq jaǵynan da esh­qandaı bir túsinbeıtin nárseler bolmaı­dy. Eger ondaı jaǵdaı bolyp jatsa, otbasyn da qurmaıtyn edik. Baıqasańyz, meniń ústim­degi myna koreı halqynyń ulttyq kıi­min jubaıym óz qolymen tigip bergen. Shańyraq kóterip, otaý qurǵanymyzǵa kóptegen jyldar bolsa da men bul kóılekti áli kıip júrmin. Kór­dińiz be, senimdilik – adam úshin de, ult úshin de óte qajet nárse.  Mine, men úshin ult­aralyq tatýlyq, túsinistik degen osy. Qazaq elinde ómir súrip, jerinde turǵanym­nyń ózi men úshin úlken maqtanysh. Bilesiz be, men qaıda barsam da “Qazaqstan – meniń Otanym” degen bir-aq nárseni aıtamyn. О́ıtkeni, bul meniń azamattyq boryshym. Halyqtyń myqtylyǵy – onyń birligi ekendigine búgin taǵy da kózim jetip otyr. Osy jolǵy sessııada aıtylǵan barlyq nárselerdi, usynystardy men endi Aqtaýǵa baryp, jan-jaǵymdaǵy adamdarǵa aıtatyn bolamyn. Elbasymyzdyń kóp qadaǵalap aıtqan máseleleriniń bári “birlik” degen sózge kelip túıisedi. Bul tek sózdiń maǵynasy turǵysynan emes, shynaıy qarqyn men qozǵalystyń nátıjesinde oryndalatyn aqıqat. Ábý-Qasym HAJALIEV, “Daımoh” cheshen-ıngýsh etnomádenı birlestiginiń tóraǵasy: – Búgin elimizde tura­tyn barlyq ulttardyń ókil­deri Qazaqstan halqy Assambleıasynyń sessııa­sy­na qatysyp otyr. Jal­py, halyqtyń qoldaýymen qurylǵan Assam­bleıa halyqtyq múddemen jumys istep kele jatqandyǵyn kóp aıta berýdiń qajeti sha­ma­ly. О́ıtkeni, aýyzbirshilik, tatýlyq, tynysh­tyq úshin atqarylyp jatqan isterdi halqy­myz óz kózderimen-aq kórip otyr ǵoı. Elba­synyń salıqaly saıasatyn árbir adam jaqsy sezinedi, túsinedi, qashan da qoldaý kórsetýge daıyn turady. Sebebi, barlyǵynyń da uıqysy tynysh, qaryndary toq, kóılekteri kók. Budan artyq bizge nendeı baqyt, baılyq kerek?! Árıne, eshnárseniń keregi joq. Sonaý alystaǵy kóptegen memleketterden qannyń ıisi múńkip murnyńa keledi. Al sonda ol elder halyqtarynyń uıqysyn tynysh dep aıta alasyz ba?! Sol sebepti de túsinistik – memlekettiń durys baǵyt ustanyp, álemdik tynyshtyqty, beıbit ómirdi jaqtaýdy, jaqtap qana qoımaı, kózge naqty kórinetin istiń nátıjesimen óz halqyńa janashyr bolýdy qalaıdy. Qazaqstan halqy Assambleıasynyń yqpalynan týyndaıyn saıasattyń oń serpini ultaralyq qana emes, memleketaralyq ortaq túsinistik qalyptastyrýdyń salmaǵyn arttyrmasa, eshýaqytta da kemitpeıdi. Artýr BORGARD, Qazaqstan halqy Assambleıasynyń múshesi, zeınetker: – Beıbitshilik fenome­nin quraıtyn ultaralyq kelisim – ol  qarapaıym ǵana adamdar arasyndaǵy dostyq pen mahabbat, senimdilik pen tózimdilik. Qazaqstan halqy Assam­bleıa­sy qurylýynyń birin­shi kúninen bastap ol barlyq etnosty rýh­tandyra bastady. Basqa elderde joq mundaı uıymnyń bolǵanyn adamdar maqtanyshpen aıtyp jatady. О́ıtkeni, bul ulttardyń bolashaqqa degen senimin arttyrady. Kóp­ultty Qazaqstanda osyndaı uıymnyń yq­palymen saıasattyń birizdiligin turaqtandy­rýdyń mańyzy óte zor. Basqa elderde bolyp jatqan ulttar arasyndaǵy qaqtyǵystar qazaq jerinde bolmaýy úshin Assambleıa quryldy. Sondyqtan da jyl ótken saıyn Assambleıa da óziniń múmkindikterin, qoǵamdaǵy bedelin nyǵaıtyp keledi. Qazaqstandy súıýge, otansúıgishtik sezimdi arttyrýǵa jumys istep jatqan bul uıymǵa degen halyqtyń senimi joǵary. Al, munyń ózi tatýlyqtyń, ózara túsinistiktiń belgisi. Túsinistik qandaı jaǵdaıda paıda bo­la­dy? Birinshiden, adamgershilik túsinigi bar kezde. Ekinshiden, aınalasyndaǵy árbir adam­ǵa onyń qoǵamdaǵy dárejesine qaramas­tan meıirim shýaǵyn tóge bilgen kezde. Úshinshiden, óz urpaǵyna adamı mahabbat sezimderin jetkize bilgen kezde. Sondyqtan da álemdik, jahandyq, odan qala berdi ultaralyq túsinistik degen kezde osyndaı kishigirim nárselerden bastaý kerek. Eshaıa KOGEN, QR Bas ravvıni, Qazaqstandaǵy evreı ortalyǵynyń tóraǵasy: – Men ózim Qazaq­stanǵa 1994 jyly Ierýsalımnen kelgen­min. Minekı, bul qa­sıetti jerde turyp jatqanyma da 16 jyl bolyp qalypty. Aıa­ǵym­dy alǵash ret qazaq jeriniń topyraǵyna tıgizgen kezde men erekshe bir jylylyqty sezingenmin. Taǵdyrymnyń meni Qazaqstanǵa alyp kelgenine, dál qazir osy jerdi, ıaǵnı qazaq jerin basyp júrgenime dán rızamyn. Adam boıyndaǵy árbir tamyr júreginiń soǵysyn bildiretindeı, árbir ıgilikti isti kishkentaı ushqynnan kórýge bolady. Júrektiń qandaı da bir tamyry úzilse, nemese oǵan zaqym kelse, onyń qyzmeti álsireıdi. Qoǵamdaǵy aýyzbirshilik te dál osy sııaqty. Qazir álemde bolyp jatqan keleńsizdikter neden týyndaıdy? Adamdar bir-birin túsinbegendikten týyndaıdy. Túsinistik bolmaǵan jerde eshnárse ónbeıdi. Ilgeri qaraı júretin nárseniń bári keri ketedi. Qoǵamǵa qaýipti týǵyzatyn da osylar. Kezindegi KSRO-dan taraǵan memleketterdiń kóbinde neshe túrli qaqtyǵystar boldy, bolyp ta jatyr. Al Qazaqstanda, qudaıǵa shúkir, ondaılar bolǵan emes. Nege? О́ıtkeni, bul jerdiń negizgi halqy – qazaq halqy. Qazaq halqynyń keń peıili, basqa halyqtarǵa degen qurmeti, mahabbaty ondaıǵa eshqashan da jol bermeıdi. Men buǵan senimdimin. Jazyp alǵan Araı ÚIRENIShBEKQYZY. Sýretterdi túsirgen  Orynbaı BALMURAT.