Qyzylsha qurǵaq málimetpen óspeıdi

Qant tapshylyǵy el rynogynda, álbette, anaý aıtqandaı baıqalmaıdy. Biraq qant baǵasy jyldan-jylǵa qymbattap barady. Sol qymbatshylyqtyń tasasynan qant tapshylyǵynyń da salqyny seziletin sııaqty. Sondyqtan aýa raıy men jer-sýy yńǵaıly óńirlerde qant qyzylshasyn ósirip, odan otandyq qant ónimderin óndirý degen taqyrypta tolǵanyp kórýdiń de kezegi jetken sııaqty. Qant qyzylshasyn ósirý qa­zaq sharýasyna, al qant ónim­de­rin óndirý qazaq jumysshy­lary­na jańalyq emes. Osydan jıyr­ma jyldaı ýaqyt buryn qazaq jerinde qyzylsha alqaptary da, odan shaqpaq qant jasaıtyn qant zaýyttary da jetkilikti bolatyn. Mysaly, bir ǵana oblysta Jam­byl, Merki jáne Shý qant zaýyt­tary jyldyń tórt mezgilinde úzdiksiz jumys istep turdy. Al ony shıkizatpen qamtamasyz ete­tin qyzylsha alqaptary myń­da­ǵan gektarlardy alyp jatatyn. Biraq keńestik júıe qalyp­tas­tyr­ǵan, bir-birimen “sıam egiz­derindeı” jabysyp qalǵan jos­parly ekonomıkanyń kúli kókke ushqan sońǵy jıyrma jyldyń kó­leminde japyraqtary jaıqal­ǵan burynǵy qyzylsha alqaptary da, býlary býdaqtaǵan qant zaýyttary da qańyrap qaldy. “Birdiń kesiri myńǵa tıedi”. Toqsanynshy jyldardaǵy qar­jy-ekonomıkalyq túrli qıyn­dyqtar qant qyzylshasy sha­rýashylyǵyn qaıta damytý, otandyq qant ónimderin kóptep óndirý degendi esten shyǵardy.   Qyzylsha ósirý salasynda uzaq jyldar boıy jınaqtalǵan ón­di­ristik baı tájirıbe kereksiz jaǵ­daıǵa jetti. Baıyrǵy qyzylsha ósirýshiler qalyptastyrǵan eren eńbektiń úlgisine keıingi urpaq, tipti, kúle qaraıtyn dárejege jetti. Onyń sebebi de joq emes. Bul aralyqta baıyrǵy qyzyl­sha­shy­lardyń jasamystary zeınet­ke shyǵyp, al jastary jańa ómir­ge, jańa kásipke beıimdelip, aq tańnan qara keshke deıin bel jazbaıtyn jumysy aýyr qy­zyl­sha ósirmeı-aq kún kórýge bola­tynyna kózderi jetti. Qazir olar­dy qansha úgitteseń de al­qapqa qaraı aıaq baspaıdy. Ekonomıkalyq sarapshy­lar­dyń derekteri men dáıekterine jú­ginsek, búginde elimizde qant­tyń 95 paıyzy ımporttyq shıki­zattan, al qalǵan 5,0 paıyzy otandyq qant qyzylshasynan óndiriledi eken. Sondyqtan qant óniminiń álemdik rynok pen el­degi baǵasy qant quraǵyna táýeldi bolyp otyr. Máselen, qazirgi kezde  álemdik rynokta qant qu­ra­ǵynyń 1 kılosynyń baǵasy qazaq valıýtasymen eseptegende orta eseppen 65 teńgeni quraıdy. Al bizdiń otandyq qant qyzyl­shasynyń zaýyttardaǵy qabyldaý baǵasy qant quraǵyna qaraǵanda 3-4 esege arzan. Demek, qazaq elindegi qant zaýyttary otandyq sa­paly qant qyzylshasy shıki­za­ty­men jetkilikti qamtamasyz etilmegendikten ımporttyq qym­bat shıkizatpen jumys isteýge máj­búr bolyp otyr dep qory­tyndy jasaýǵa tolyq negiz bar. Bul májbúrlik  sóz basynda aı­tylǵan qant qymbatshylyǵyna áke­lip soqtyrýda. Nege? Álemdik rynokta qant qura­ǵynyń baǵasy joǵary bol­ǵandyqtan odan óndiriletin qant­tyń baǵasy da jyldan-jylǵa ósý ústinde. Qazir eldiń keıbir ob­lys­tarynda 1 kılo qanttyń eń jo­ǵary quny 188 teńgege jetse, Jam­byl obly­syn­daǵy baǵa 175 teń­­geni qurap otyr. Jambyl oblysynda qant qyzylshasy ótken ǵasyrdyń 80-shi jyldarynyń aıa­ǵynda 42 myń gektar alqapqa otyrǵy­zylyp, tátti túbirdiń túsimdiligi ár gek­tardan orta eseppen 297 sent­nerdi qurap kelgen bolsa, al 1992-2001 jyldary eli­mizdegi ekonomıkalyq qatynastardy na­ryqqa beıimdep, qaıta qurýǵa jáne bu­ryn­ǵy iri sharýashylyqtardyń jekeshe­lenip ketýine baılanysty qant qyzyl­shasy alqaptarynyń kólemi 5 esege qys­qaryp ketipti. Mysaly, 2003 jyly – 5, 2004 jyly – 4,3, 2005 jyly – 1,4 myń, 2006 jyly 209 gektarǵa ǵana qant qyzyl­shasy egilgen. Al 2007 jyly qant qyzyl­shasy múlde ósirilmepti. Qant qyzylshasy sharýashyly­ǵyn osyndaı tuıyqtan alyp shy­ǵý­ǵa el ekonomıkasynyń básekege qabilettiligin arttyrýǵa jáne ony ártaraptandyrýǵa baǵyt­talǵan “Qazaqstannyń 30 korpora­tıvtik kóshbasshysy” baǵdarlamasynyń iske asyryla bastaýy túrtki boldy desek qatelespeımiz. О́ıtkeni týra osy baǵdar­lamanyń aıasynda elde qant qyzylshasy men qant ón­dirisin damytý máselesi de qaral­ǵan bolatyn. Baǵdarlamany júzege asyrý maqsatynda Aýyl sharýa­shylyǵy mınıstrligi daıyndaǵan “2008-2010 jyl­dary qant qyzyl­shasyn ósirý jáne qant óndirý” jónindegi salalyq baǵdar­lamanyń jobasyna sáıkes “Jambyl obly­synda qant qyzylshasy sharýashy­lyǵy men qant óndirýdi damytý­dyń 2008-2012 jyldarǵa arnalǵan baǵdarlamasy” bekitilipti. Ol baǵdarlama boıynsha oblysta fab­rı­kalyq qant qyzylshasyn ósirý kólemin 2008 jyly – 6 myń, 2012 jyly 12 myń jáne odan da kóp gektarǵa arttyrý arqyly ob­lys­taǵy eki qant zaýyty – “Qant” AQ pen “Merki qant zaýyty” JShS óndirisin qant qyzyl­shasy shıkizatymen qajetti júktemede, tolyq qamtamasyz etý belgi­lengen. Bul baǵdarlama júze­ge asyrylsa, oblys turǵyn­dary kepildi jumys orny­men jáne óz qant ónimderimen qamta­masyz etiletini belgili. Biraq 2008 jyly oblysta 6 myńnyń ornyna bar bolǵany 4,7 myń gektarǵa jýyq qant qyzyl­shasy egildi. Tabıǵat qýańshyly­ǵyna baılanysty onyń 1,1 myń gektarynan ǵana qant qyzylshasy jınaldy. Al 2009 jyly oblysta 1,6 myń gektar qant qyzylshasy egilip, onyń ónim bergeni nebary 930 gektardy ǵana qurady. Al bıyl she? Qant qyzylsha­syn egip jáne ony kútip, baptap ósirýde ótken jyldarmen salys­tyrǵanda bıyl biraz ilgerileý bar deýge bolady. Bıyl oblys bo­ıynsha 3,8 myń gektar alqaptan qant qyzylshasyn jınaý jumys­tary bastalyp ketti. Atap aıtsaq, oblys boıynsha Merki aýdany – 1379 ga, Baızaq aýdany – 800 ga, Jambyl aýdany – 600 ga, Shý aýdany – 559 ga qant qyzylsha­syn jınamaqshy. Sondaı-aq, Qordaı, Jýaly jáne T. Rysqulov atyndaǵy aýdandarda 100-185 gek­tar kólemdegi alqaptan qant qy­zyl­shasy jınalady dep kútilýde. Atalǵan alqaptardaǵy tátti túbirlerdi jınaý úshin negizinen burynnan qoldany­lyp júrgen tehnıkalar jumyldyrylyp otyr. Keıbir aýdandarǵa mamandan­dy­ryl­ǵan arnaıy tehnıkalar da alyn­dy. Máse­len, qyrkúıek aıyn­­da Baızaq, Jambyl aýdan­daryna “Ońtústik” áleýmettik-kásip­ker­lik korporasııasy arqyly qyzyl­sha jınaıtyn 4 kombaın jáne pálek jı­na­ǵysh 3 máshıne satyp alyn­dy. Al jýyr­da Baızaq jáne T.Rys­qulov atyndaǵy aýdan sharýa­lary “Aq jol-Agro-Bıznes” JShS arqyly Ýkraınada shyǵa­rylǵan 2 dana keshendi qyzylsha jınaý tehnıka­laryna qol jetkizdi. Bir sharýashylyq sýdyń tapshylyǵyn aıtsa, endi bir sharýashylyq qant qyzyl­shasyn sebetin, kútip-baptaıtyn, qazyp, jınaı­tyn tehnıkalarǵa zárýligin jet­kizedi. Mysaly, “Sarybulaq” JShS teh­nı­ka tap­shylyǵynan qyzylsha jınaýǵa aýyl bolyp jumylyp jatyr. Nege? О́ıt­keni, túrik eliniń 2,5 mıllıon teńge tura­tyn qyzylsha qazatyn máshı­nesi kúnine 1 gektar alaqapty ǵana ıgere alady eken. Bul ónimsiz tirlikpen 70 gektar alqaptaǵy qyzylshany 70 kún jınaý kerek emes pe? Al aýdanda eginshilik máde­nıetin kóterý­diń jańasha júıesin qalyptastyrady, onyń ishinde tátti túbirdi jartylaı klasterlik júıemen ósirýge sep bolady degen maqsatta qurylǵan “Qordaı” ser­vıs­tik daıyndaý or­ta­lyǵy qyzylshashy­larǵa la­ıyq­ty kómek kórsete almaı otyrǵanǵa uqsaıdy. О́ıtkeni, olardyń usyn­ǵan qyzmet baǵasy qymbat, odan keıin olardyń búkil jaram­dy tehnıka­lary Ońtústik Qazaqstan oblysyndaǵy jumystarǵa jegilip júrgen kórinedi. Bıyl oblysta qant qyzyl­shasy alqap­tarynyń ár gektary­nan orta esep­pen 216 sentnerden ónim alynyp, jalpy túsim 81,8 myń tonnadan asady dep kúti­lýde. Degen­men, ónimniń odan da kóp bolýy yqtımal. О́ıtkeni búgingi kúni, so­naý 1960-1970 jyldar­dyń re­kordtaryn qaı­talap, qant qy­zyl­shasy alqaptarynyń ár gek­tarynan á degennen-aq 350-450 sent­­­­nerden ónim alyp jat­qan sharýashy­lyq­tar shyǵa bastady. Máselen, Baızaq aýda­nynyń “Dos­tyq-99” sharýa qojalyǵy ár gektar qyzyl­sha alqap­tarynyn – 400-450 sent­nerden, “Talap” sharýa qojalyǵy – 300-350 sent­nerden, al Merki aý­danyn­daǵy “Sypa­taı batyr” JShS ár gek­tar­dan 250 sentnerden ónim jınaý­da. Osy atalǵan sharýashy­lyqtardyń sý basyna óte jaqyn ornalasqan alqap­tary­nyń gektar­lyq qaıtarymdary tipten 500-600 sentnerden aınalyp otyr. Aldaǵy jyly qant qyzyl­shasyn strategııalyq mańyzy bar daqyl retinde jáne oblystaǵy qant zaýyttaryn óz shıkizatymen qamtamasyz etý maqsatynda qant qyzylshasy kólemin 7 myń gektarǵa jetkizýge talap jasalyp otyr. Demek, aýdan basshylary endigi jerde “bálen gek­tarǵa qyzylsha egildi” degen qurǵaq máli­metti medet tut­paı, egilgen qant qyzyl­­shasy alqaptaryn sý kózderine meı­linshe jaqyn ornalas­tyrýǵa, alqaptarǵa tamshy­latyp sýarý tehnologııasyn kóptep engizý­ge, jetispeı­tin qajetti tehnıkalardy der kezinde ja­saqtaýǵa, tuqym men mıneraldy tyńaıt­qyshtardy ýaqtyly daıyndaýǵa qazirden bastap kirisýleri qajet sııaqty. Úkimet te qyzylsha ósirýmen aı­na­lysýǵa tilek bildirgen sharýa­lardy qoldaý sharalaryn qaras­tyryp jatyr. Máselen, ústimiz­degi jyly Úkimettiń tıisti qaýly­symen bekitilgen erejege sáıkes, qant qyzylshasyn ósirýshilerge qant qyzylsha­synyń árbir gektary úshin – 24500 teńgeden, al qant zaýytyna ótkizilgen qant qyzylshasy shıkizatynyń árbir tonnasyna – 400 teńgeden, óner­kásiptik úlgidegi tam­shy­latyp sýarý júıesin qoldanyp ósirilgen qant qyzylshasynyń árbir gek­taryna 50 myń teńgeden sýb­sıdııa tóleý belgilenipti. Árıne, bul azdaý. Son­dyq­tan sharýalar sýbsıdııa mólsherleriniń Úkimet tarapynan áli de bolsa kóbeıtile túskenin qalap otyr. Kósemáli SÁTTIBAIULY, Jambyl oblysy.