Shoqan dúnıetanymy: burynǵy uǵymǵa jańa kózqaras

Qazaq halqynyń uly perzenti, asa kórnekti oıshyl, aǵartýshy-demokrat Shoqan Shyńǵysuly Ýálıhanovtyń (1835-1865) zańǵar tulǵasy men shyǵarmashylyq murasy ár qy­rynan saralanyp, óz baǵasyn alyp keledi. Onyń dúnıetanymy, áleýmettik-saıası jáne eko­no­mıkalyq kózqarastary, shyǵystanýshy, tarıhshy, geograf, etnograf retindegi bitimi, ádebıet, til men óner máseleleri jónindegi muralary san alýan eńbekterdiń arqaýy boldy. Keńes ókimeti tusynda akademık Á.Marǵulannyń qurastyrýymen Sh. Ýálıhanovtyń “Bes tomdyq shyǵarmalar jınaǵy” jaryq kórdi. Basylym materıaldary taqyryptyq prınsıp negizinde ornalastyrylyp, ár tomnyń sońynda kólemdi túsindirmeler berildi.  Sonymen birge eńbek jolasty eskertýlermen, esimdik, geografııalyq, etnostyq kórsetkishtermen jabdyqtaldy. Qysqasha sózben aıtqanda, Á.Marǵulan nusqasy arheografııalyq erejeler talaptaryna tolyq sáıkes jasaldy. Jınaqtyń alǵashqy tórt tomy mátindik materıaldardy qurady, al besinshi tomy ǵalymnyń epıstolıarlyq murasyna arnaldy. Sh.Ýálıhanovtyń shyǵarmashylyq murasyn joǵary baǵalaýdyń shyrqaý shegi onyń týǵanyna 150 jyl tolýyna oraı oryn alǵan sharalar kezinde jetken sekildi. IýNESKO-nyń Ortalyq Azııa mádenıetin zertteý jónindegi halyqaralyq assosıasııasynyń KSRO Ǵylym akademııasy men Qazaq KSR Ǵylym akademııasy birlese uıymdastyrǵan halyqaralyq konferensııa aıasynda ótkizilgen dóńgelek ústel májilisinde Tájik KSR Ǵylym akademııasynyń prezıdenti M.S.Asımov qazaq perzentiniń “álemdik órkenıetke qosqan zor úlesin” atap kórsetip: “Shoqan óz halqynyń jáne Orta Azııa halyqtarynyń etnogenezi men etnostyq tarıhı problemalaryn zertteýdiń negizin salýshylardyń biri, ... álem halqyn úlken júregimen aıalaı súıgen uly gýmanıst, tereń ǵulama”, dep júrekjardy sózderin aıtty. Pákstandyq ǵalym Ahmad Hasan Danı, Tegeran memlekettik ýnıversıtetiniń professory Reza Shebanı Samghabardı Sh.Ýálıhanovty “adamzatqa ortaq tulǵa” dep atady. 1985 jyly Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynyń bir top ǵalymdary “Bes tomdyq shyǵarmalar jınaǵyn”, materıaldaryn hronologııalyq prınsıp negizinde ornalastyryp, qaıta bastyryp shyǵardy. Osy jyly qazaq ǵalymynyń tańdamaly eńbekteriniń qazaq tilindegi ekinshi basylymy jaryq kórdi. Oǵan Sh.Ýálıhanovtyń mańyzdy-mańyzdy dep tanylǵan shyǵarmalary engenimen, basylym oqyrmandar suranysyn ótedi deýge negiz joq. Sol sebepti bıyl shyǵarmalar jınaǵynyń 1985 jylǵy nusqasyn QR Mádenı saıasat jáne óner ınstıtýty qazaq tiline aýdaryp oqyrmandarǵa usyndy. Ǵalymnyń týǵanyna bıyl 175 jyl tolýyna oraı respýblıkada jáne odan tys jerlerde basqa da sharalar ótkizilip jatyr. Biraq osylardyń kópshiliginde burynǵy keńes zamanynda qalyptasqan úrdister arylǵan joq. Shoqandy “qazaq halqyn Reseıdiń qolastynda ǵana ómir súrýge shaqyrǵan”, “ıslam dinine úzildi-kesildi qarsy shyqqan” tulǵa retinde tanýshylyq ta, onyń baǵa jetpes baı murasyn barlaýshylyq qyzmetimen shatastyrý­shy­lyq ta qylań berip keledi. Iá, Shoqan Ýálıhanov Reseı ımperııasy syrtqy barlaýynyń ofıseri boldy, osyǵan oraı áreket etti, hattarynda orys zııalylaryna “óz halqynyń bolashaǵy Reseımen baılanysty” dep jazǵany da ras. Barlaýshylyq jumystyń únemi baqylaýda bolatynyn jaqsy uqqan ol basqa ne aıta alatyn edi?! Biraq ol talaı syryn aıtyp ta, jazyp ta ketti. Eli­mizdiń táýelsizdigi jaǵdaıynda Shoqan “qupııa­synyń” ashylatyn, shyǵarmashylyq murasynyń qaıta paıymdalatyn kezi keldi. ShOQANNYŃ О́ZGE ÁLEMI Sh. Ýálıhanov – óz halqy men orys mádenıe­tiniń perzenti ǵana emes, álemdik órkenıettiń ozyq oı-pikirleri, rýhanı qazynasy negizinde qalyptasqan uly tulǵa. О́z damýynda alǵa ketken elderdiń oqý-bilim, ǵylym salasyndaǵy jetistikterimen jete tanysý úshin Shoqan kadet korpýsynda júrgeniniń ózinde shet tilderdi oqyp úırenýge zer saldy. P.P.Se­menov – Tıan-Shanskıı Shoqannyń tilderdi úı­renýdegi asa qabilettiligin, fransýz, nemis tilderin jaqsy meńgergendigin jazady. Túrik jáne qytaı tilderi arasyndaǵy baıla­nys­tar men bul tilderdegi keıbir sózderdiń etımo­lo­gııasy týraly Shoqannyń eskertýleri onyń qytaı tilin de oqı bastaǵanyn kórsetedi. Ol qurastyrǵan “Qytaı, monǵol jáne túrik sózderiniń sózdigi” osy­ny meńzeıdi. Syrtqy ister mınıstrligi mura­ǵa­tynda saqtalǵan Shoqan Ýálıhanovtyń jeke qoryn­da qazaq ǵalymynyń óz qolymen monǵol tilinde jazylǵan onshaqty bet materıaldyń ushyrasýy kezdeısoq nárse emes. Ǵalymdar Shoqannyń arab tilin bilgendigi jó­ninde de joramal jasaıdy. Oǵan qazaq, tatar, ózbek, qyrǵyz, uıǵyr jáne basqa da týystas tilderde túsinisý de, jaza bilý de qıynǵa soqpaǵan. Sh.Ýálıhanovtyń eńbekterinde hakas, chýlym, ıakýt tilderi jóninde de málimetter ushyrasady. Qazaq ǵalymynyń dúnıe júzi halyqtarynyń tilin bilýge qushtarlyǵy onyń álem órkenıetin tanyp-bilýge umtylysynan týyndaǵan edi. Sebebi ol halyqtyń tilin bilmeı, onyń tarıhy men má­denıetin shynaıy zertteý múmkin emes dep eseptedi. Basqa tilderdi bilý Shoqanǵa batys elderiniń tarıhy jáne mádenıetimen tanysýǵa jol ashady. Stýdent­tik keziniń ózinde ol aǵylshyn, fransýz, nemis áde­bıetiniń úzdik týyndylaryn oqı bastaıdy. Keıi­nirek G.N.Potanın: “Aǵylshyn ádebıeti jóninde, kóbine aýdarmalar boıynsha, árıne Shoqannan qulaqtanatynbyz. Ol Anglııa jáne aǵylshyn ómiri týraly oqýdy jaqsy kóretin”, – dep eske alady. Shoqan ásirese, Charlz Dıkkens (1812-1870) pen Ýılıam Tekkereıdiń (1811-1863) shyǵarmalaryn erekshe unatady. Naqtyly málimetter bolma­ǵanymen, óz tabıǵatyna oraı Shoqan Ch.Dıkkenstiń “Pıkvık klýbynyń ólgennen keıingi jazbalary” (1837) atty ıýmorlyq sarynda jazylǵan, “Olıver Tvıstiń basynan keshkenderi (1838), “Nıkolas Nıklbı” (1839) degen ózekti qoǵamdyq taqyryp­tardy qozǵaıtyn romandaryn, Ý.Tekkereıdiń býr­jýazııalyq qoǵamdaǵy ekijúzdilik pen dúnıe­qo­ńyzdyqty áshkereleıtin “Dańqqumarlar jár­meń­kesi” (1848) degen romanyn oqyǵanǵa uqsaıdy. Shoqan Batystyń ádebı esimderi ishinen Djordj Baıron (1788-1824) men Genrıh Geıneni (1797-1856) qurmet tutady. Aǵylshyn aqynynyń shyǵys taqyryptaryna jazylǵan poemalary da, “Don Jýan” satıralyq poemasy da Shoqandy beı-jaı qaldyrmasa kerek. V.A.Obrýchevtiń: “Potanınniń saıası oı-órisin keńeıtý maqsatynda Shoqan ony “1848 jylǵy revolıýsııa dabylshysy” Geıneniń shyǵarmalarymen tanystyrdy” (Ýálıhanov Sh. Kóp tomdyq shyǵarma­lar jınaǵy. Almaty, 2010. Besinshi tom. 433-b.) deýine qaraǵanda, lırıkalyq jáne saıası poezııanyń asqan sheberi esepteletin nemis aqynynyń erkindik súıgishtik pen kekesinge toly “О́leńder kitaby” (1827), feodaldyq-monarhııalyq Germanııany mysqyl jebesine alǵan, sonymen birge revolıýsııalyq-demokratııalyq oı ushqyndary da oryn alǵan “Atta Trol” (1843) jáne “Germanııa. Qysqy ertegi” poemalary qazaq ǵalymynyń dúnıetanymy kókjıegin keńeıte túsken. Shoqannyń nazarynan G.Geıneniń “Germanııadaǵy din men fılosofııa tarıhyna” degen pýblısıstıkalyq kitaby da tys qalmasa kerek. Sh.Ýálıhanov dúnıetanymynyń qalyptasýyna batys fılosoftarynyń eńbekteri erekshe yqpal etken. Onyń nazaryna eń aldymen fransýz fılosofy Jan Jak Rýssonyń (1712-1778) “Ǵylym men óner jaıyndaǵy paıymdaýlar”, “Adamdar arasyndaǵy teńsizdiktiń shyǵýy men negizderi jónindegi” eńbekteri iligedi. “Qoǵamdyq shart” týraly ilimdegi fransýz fılosofynyń ádiletti qoǵamǵa kóshý joldaryn izdestirýi de Shoqannyń kóńil-kúı aýanyna qozǵalys beredi. Keıin Shoqan shyǵarmalarynyń bir arnasyn qazaq qoǵamyndaǵy teńdik, teńsizdik máseleleri quraıdy. Sh.Ýálıhanovtyń eńbekterinde nemis aqyny, aǵartýshy I.V.Geteniń (1749-1832), nemis fılosofy M. Kanttyń (1724-1804), fransýz jazýshysy Jorj Sandtyń (1804-1876), aǵylshyn fılosofy, ekonomıst jáne qoǵam qaıratkeri Djon Stıýart Mılldiń (1806-1873) esimderi kezdesedi. Sońǵy avtordyń “Bostandyq týraly”, “Mazmundy basqarý týraly” eńbekterinde býrjýazııalyq reformızm jónindegi paıymdaýlaryna zeıin qoısa, aǵylshyn tarıhshysy, ári fılosofy Genrı Tomas Bokldiń (1821-1862) “Anglııadaǵy órkenıet tarıhy” (1857-1861) degen eńbegin oqyp, ondaǵy adamzat tarıhyn­daǵy aqyl-oı damýynyń mán-mańyzyn joǵary qoıǵan tujyrymdary óziniń de oqý-bilim arqyly otandastaryn óz damýynda alǵa ketken halyqtar qataryna qosýdy armandaǵan pikirlerine úndes keledi. Aǵylshyn fılosofy, ári tarıhshysy Tomas Karleıldiń (1795-1881) 1837 jyly jaryq kórgen “Fransııa revolıýsııasynyń tarıhy” degen úsh tomdyq kitabyn Shoqan túpnusqada, aǵylshyn tilinde oqyǵan sekildi. Shoqan kóptegen elderdiń qoǵamdyq ómirine yqpal etip kele jatqan uly Fransýz revolıýsııasynyń tarıhymen tanysýdy asa qajettilik retinde sanap, kitapty oqyp qana qoımaı, ony konspektilep, óz eńbekterinde birneshe jerde paıdalanady. Qazaqtar arasyndaǵy shamandyq týraly eńbeginde Sh. Ýálıhanov “Kók táńirine tabynatyn shamandyq jónindegi tamasha túsiniktemeni biz Karleıldiń jaýabynan tabamyz” dep jazady. Shoqan Karleıldiń eńbekterinen “Tulǵa jáne tarıhtaǵy tulǵalyq” degen týyndysyndaǵy keıbir oı-pikirlerine silteme jasaıdy. Qazaq ǵalymynyń eńbekterin paraqtaı otyryp, onyń Berlın ýnıversıtetiniń professory Genrıh Gneıstiń (1816-1895) “Anglııa memlekettik mekemeleriniń tarıhy”, Oksford ýnıversıtetiniń professory Blekston Ýılıamnyń “Aǵylshyn zańdaryna túsinik” degen, fransýz ǵalymy Sharl Konttyń (1782-1832) Fransýz revolıýsııasy ıdeıalaryn qýattaǵan eńbekterimen tanys bolǵanyn kóremiz. Jańa reformalyq teorııalar, olardyń ishinde fransýz ǵalymy Jorj Kıýveniń (1769-1832) evolıýsııalyq teorııasy Shoqandy qoǵam men tabıǵattaǵy ózgeristerdiń uzaq merzimdi damýdyń nátıjesi ekendigi, olardyń zańdylyqtary men sıpaty týraly túsiniktermen baıytady. Qoǵam damýyndaǵy túrli faktorlardyń, olardyń ishinde qorshaǵan ortanyń róli jónindegi tujyrymdarymen qanyǵady. “Altyshar nemese Qashqarııa týraly” degen eńbeginde Shoqan: “Shyǵys Túrkistanda musylmandyq fanatızmniń kúshti bolýynyń sebebi, árıne, eldiń geografııalyq jaǵdaıyna baılanysty”, – dep jazady. Buǵan qaraǵanda, qazaq ǵalymynyń materıalıstik kózqarastaryna “geografııalyq mektep” ókilderiniń eńbekteri birshama áser etken sekildi. Alaıda onyń pikirinshe, adamzat óz damýynda joǵary satylarǵa kóterilgen saıyn geografııalyq faktordyń qoǵamǵa yqpaly álsireı túsedi. “Taıpalyq organızm jaǵdaıynda ony qorshaǵan orta, aýa raıy, jer jaǵdaıy birinshi kezekke qoıylýy kerek, sebebi adamnyń oıaný sezimi, kerekti fızıkalyq qubylys pen áleýmettik jaǵdaıdyń birtutas áserine baılanysty emes pe”, – dep jazady. “Sot reformasy týraly jazba” (28 aqpan, 1864 j.) degen eńbeginde Sh. Ýá­lı­hanovtyń qoǵam damýy teorııalarymen jáne Fran­sýz býrjýazııalyq revolıýsııasy tarıhymen jete tanysýy onyń oı órisin ólsheýsiz keńeıtedi. Sonyń nátıjesinde ol osy eńbeginde: “1793 jyldan beri Eý­ropada bolǵan barlyq tóńkerister ókimettiń bos­tandyq úshin bolǵan halyq qozǵalysyn basyp tastaýǵa degen jalǵyz-aq umtylysy saldarynan oryn aldy”, – dep ashyq aıtady( Sonda. Tórtinshi tom. 85-86 b.). “Aǵartýshylyq” – progresshil ıdeıalyq qozǵalys bolǵandyǵy, onyń oqý-bilim arqyly qoǵamda ádilet­tilik ornatqysy kelgendigi málim. Shoqan XVIII ǵa­syr­daǵy batys aǵartýshylary bolsyn, ne XIX ǵasyr­dyń birinshi jartysyndaǵy orys aǵartýshylary bol­syn – bárine de óziniń oı órisi turǵysynan qarady. Qýatty talantynyń arqasynda bul ıdeıalyq aǵymnyń kúngeı de, kóleńkeli tustaryn kóre bildi. Ol “halyq­shylardyń” oqý-bilim salasyndaǵy ustanymdaryna qarsy shyǵyp, aqyl-oı jeke bir halyqtyń mo­no­polııasy emes dep sanady. Biz “tar sheńberli” halyq­shyldar teorııasyn qabyldaı almaımyz, “eýropalyq, adamzattyq bilimdi ıgerý jáne oǵan jetý jolyndaǵy barlyq kedergilermen batyl kúresý damý men mádenıetke qabiletti ár halyqtyń túpki maqsaty bolýy kerek”, – deıdi. Aǵartýshylyq isinde ulttyq, memlekettik, ne bol­masa basqa da shekteýshilikke jol berilmeýi jónindegi Shoqan ustanymy jańa ǵana Qazaqstandy ózine qaratqan Reseı ımperııasynyń “órkenıettik róli” jónindegi resmı ıdeologııaǵa qarsy baǵyttalǵan edi. Sh.Ýálıhanovtyń óz halqyn batyseýropalyq jáne adamzattyq mádenı qundylyqtar negizinde ósip jetilýin qalaǵandyǵy – talassyz aqıqat. Shoqan dúnıetanymynyń bastaýlaryn tek “orystyq ortadan” izdestirý, ony birde A. I. Gersenniń, birde N.G.Cher­ny­shevskııdiń ıdeıalyq ustanymdaryna qaraı jete­lep, odan “revolıýsıoner” jasaýǵa tyrysýshylyq qazaq ǵalymynyń ıntellektýaldyq álemin, arman-tilegin tolyq sıpattap bere almaıdy. Qazaq perzentiniń feodaldyq-krepostnıktik Reseıdiń qoǵamdyq oı-pikiri aıasynan shyǵyp, álemdik deńgeıge kóterilgeni, janamalap bolsa da, orys zııalylyry tarapynan da moıyndalǵan. Ádebıettanýshy, Peterbýrg Ǵylym akademııasynyń akademıgi, N.G.Chernyshevskııdiń jaqyn dosy A. N. Pypın (1833-1904): “Ýálıhanovty jaqyn bilgen adamdar óziniń kóńil aýany, oılaý baǵyt-baǵdary ja­ǵynan onyń orys batysshyly bolǵandyǵyn aıtady”, – dep baǵa bergen (Sonda. Birinshi tom. 73-b.). N.M.Iаd­rınsev te Shoqannyń óz halqyn ómiriniń so­ńy­na deıin súıip ótkendigin, onyń eýropalyq bilim bu­laǵynan sýsyndaýyn armandaǵanyn eske alady (Sonda. 31-bet). Osy saryndas pikirdi P.P.Semenov Tıan-Shanskıı de aıtady: “Ýálıhanov óz eline jan-tánimen berilgen edi, ol qazaq ómirin súıetin, sony­men birge batys órkenıetin joǵary baǵalaı aldy”, – deıdi. Osy sóılemdi orys ǵalymy: “Sh.Ýálıhanov óz halqynyń jarqyn bolashaǵy Reseıdiń qamqor­ly­ǵyna ǵana baılanysty ekenin qııadan boljady”, dep jalǵastyrady. Bul tujyrymnyń qazaq jerleri men Orta Azııa handyqtarynyń Reseı qolastyna alynyp, orys qarýynyń “dańqy” shyrqap turǵan kezdegi ımperııalyq ıdeologııanyń kórinisi ekendigi, ony Kaýfman men Chernıaev te, Chernyshevskıı men Dostoevskıı de bóliskenigi qupııa emes. Al Sh. Ýálıhanov úshin áskerı antynyń jalǵasy ispettes bul sózder-metropolııaǵa (Reseıge) adaldy­ǵyn aıǵaqtaıtyn ózge ult ókiliniń aýzynan mindetti túrde aıtylýǵa tıisti sózder ekendigi, biraq onyń shynaıy nanym-senimnen týyndamaǵany belgili. Reseı armııasy Bas shtabynyń, Syrtqy ister mınıs­tr­ligi men basqa da vedomstvolardyń jiti baqy­laý­ynda júrgen, P.P.Semenov-Tıan-Shanskııdiń de, F.M.Dostoevskııdiń de qazaq, ózbek, t.b. “jatjurt­tyqtar” jónindegi kózqarastaryn tym jaqsy biletin Sh.Ýálıhanov sekildi ǵulama ǵalymnyń olarǵa basqa ne aıtýy múmkin?! Orys zııalylarynan túrik-mu­syl­man halyqtaryn tarıh sýbektisi retinde tanyp, olardyń jeke dara ómir súrýin, bólek memleket bo­lýyn qoldaǵan, tipti, birli-jarym ókilderin tap basyp aıtý qıyn. Sol kezdiń ózinde-aq qazaq dalasyndaǵy orys ákimshiliginiń zorlyq-zombylyqtaryn kózimen kórgen, Shoqan halyqtyń progress jolyna túsýiniń alǵy­sharttary retinde: “О́rkendeýdiń qandaı satysynda tursa da, halyqtyń qalypty ósýi úshin ózdiginen damýy, ózin-ózi qorǵaı bilýi, ózin-ózi basqarýy jáne ózindik sot júrgizý isi qajet”,­ – dep kórsetken (Sonda. Tórtinshi tom. 103 b.). Shoqan fılosofııasynyń ózegi retinde tanylýǵa tıisti bul sózderine qaraǵanda, ol “ózin-ózi basqarý” prınsıpin halyqtyń ulttyq bostandyǵy retinde túsingen (Sonda. Birinshi tom. 66 b.). Batys ǵalymdarynyń fılosofııalyq-pýblı­sıs­tıkalyq traktattaryn, 1793 jylǵy Fransýz revo­lıý­sııasy tarıhyn qumarta oqyǵan Sh. Ýálıhanovtyń Parıjde bolyp qaıtýy – zańdylyq. Onyń 1860 jyldyń 4 qarashasynda ákesine jazǵan hatynda: “Qudaı buıyrtsa, bir aıdan keıin Peterbordan Pa­rıjge attanamyn. Aqshany qaryzǵa alamyn, mundaǵy bir kisiden. Sol sebepti Sizdiń jibergen aqshańyz meni Peterbordan tappas”, – dep habarlaıdy. Hat sarynynan Shoqannyń, aýylynan aqsha kelip úlgergenshe kútpeı, Parıjge ketkeli turǵany baıqa­lady. Fransııadaǵy orys elshiliginde isteıtin A.E.Vran­gel: “Men ony keıin Peterborda jáne Pa­rıjde kezdestirdim”, – dep esine alady (Sonda. Be­sinshi tom. 231b.). Shoqannyń Parıjde bolǵandyǵyn akademık Á. H. Marǵulan da qoldaıdy. “Keıbir janama málimetterge qaraǵanda, – dep jazady ol, – Shoqan Eýropaǵa barar jolda Ýkraınada, Qyrymda, Moldavııada bolyp, sosyn Fransııaǵa barǵan da, Germanııa arqyly Peterborǵa oralǵan. Parıjge ol dosy D.I.Romanovskıımen birge 1860 jyldyń aıaǵy – 1861 jyldyń basy kezinde bolǵanǵa uqsaıdy” (Vestnık AN KazSSR. 1966. № 10 (258). S. 29). Fransııa, Germanııa sekildi elder turǵyndarynyń materıaldyq jaı-kúıi men mádenıeti asa sezimtal qazaq ǵalymyn oılandyrǵanyn dáleldep jatýdyń qajeti bola qoımas. Árıne, osy sapardan keıingi Shoqannyń oı-tolǵamdarynda keıbir ózgeristerdiń oryn alǵandyǵy onyń 1861-1865 jyldar aralyǵyndaǵy jazbalar men hattarynan aıqyn baıqalady. Ony óz halqynyń bolashaǵy, tarıh sahnasynda saqtalyp qalý máseleleri kóp tolǵandyrady. ShOQAN ShYQQAN ShYŃ Qaı jazba, qaı eńbegin alyp qaramaıyq, Shoqan eń aldymen óz halqynyń tarıhyn jete zertteýge umtylady. Qazaqtardyń shyǵý tegin zerdeleý Shoqan úshin ǵylymı-teorııalyq turǵydan ǵana emes, praktıkalyq turǵydan da mańyzdy bolatyn. Halyqqa óz ataýyn qaıtarý, onyń etnostyq biregeıligin anyqtaý jer-sýyna ıe bolýy úshin, otarlyq ústemdik jaǵdaıynda joıylyp ketpeýi úshin qajet bolǵandyǵyn patsha ıdeologtary áýel basta ańǵara almaı da qalǵan shyǵar. Qazaqtardyń “qyrǵyzdar”, “qyrǵyz-qaısaqtar” atalýy ýaqyt óte kele onyń tarıhsyz halyq, basqa jaqtan aýyp kelgen “kelimsek” atalýyna jol ashatyn edi. Bul bolsa óz kezeginde qazaqtyń baıyrǵy atamekeninen aıyrylýyna ákeletin. Sh.Ýálıhanov Reseıdiń ońtústik-shyǵysynan Sibirdiń ońtústigine deıingi Jońǵarııa, Qytaı men Qoqan handyǵy aralyǵyndaǵy baıtaq ólkede qonystanǵan halyqtyń shyn ataýy – qazaqtar dep, qazaqtar men qyrǵyzdardyń eki bólek halyq ekendigin, olardy shatastyrmaý kerektigin eskertedi. Qazaq halqynyń etnogenezi, qalyptasý ýaqyty, etnostyq quramy, tili, mádenıeti, sharýashylyǵy, “qazaq” ataýynyń áleýmettik jáne etnostyq máni sekildi asa kúrdeli máselelerdi zertteýde ol tarıh qana emes, onymen birge arheologııa, etnografııa, antropologııa, geografııa, lıngvıstıka, t.b. ǵylym salalarynyń jetistikterine súıenedi. Qańly, shanyshqyly, kereıtter, ýyzdar (oǵyz­dar), qypshaqtar, pechenegter, dýlat, úısin, jalaı­yrlar, naımandar, kereıler, t.b. rý-taıpalardyń kóne zamandaǵy qonystary jónindegi maǵlumattardy jınastyrady. Kishi júz taıpalarynyń avtoh­ton­dyǵyn aıtady. Qazaq júzderiniń qalyptasýy jóninde óz pikirlerin bildiredi. Kóshpeli halyqtar tarıhyn, olardyń shyǵý tegin zertteýdegi Shoqan Ýálıhanovtyń metodologııalyq ustanymy óziniń progresshildigi, tanymdyq áleýetiniń keńdigi turǵysynan batys jáne orys ǵalymdarynyń ǵylymı jetistikterinen áldeqaıda alǵa ketken bolatyn. Ol Orta Azııanyń qunarly jaılaýlary men ózen-sýy mol ulan-baıtaq dalalarynda erte zaman­dar­dan jeke-jeke kóshpeli urpaqtardyń sansyz kóp ordalary mekendegenin, olardyń ózderiniń qonys­taryn únemi aýystyryp, ártúrli attarmen, birde óz urpaǵynyń atymen, birde birneshe rý birigip, áldi de bedeldi rýdyń atymen atalyp kelgendigin jazady. Munan “qazaq” ataýymen bizdiń halqymyz XV ǵa­syrdyń ortasynda tarıh sahnasynda paıda bolǵa­nymen, onyń quramyna engen rý-taıpalardyń osy óńirdi kóne zamannan beri mekendep kele jatqandyǵy týraly tujyrym týyndaıdy. Kóshpeli taıpalardyń shyqqan tegi men tarıhyn zertteýde, atalmysh jaǵdaı, ıaǵnı olardyń únemi qo­nys aýdaryp otyrýy, onyń ústine birden-bir málimet kózi bolyp sanalatyn qytaı jylnamalary men shy­ǵys hronıkalaryndaǵy birizdiliktiń joqtyǵy Sho­qan­ǵa úlken qıyndyqtar týǵyzady. Bul jaǵdaıdy qazaq ǵalymynyń ózi de atap ótedi. “Qyrǵyzdar týraly jazbalar” eńbeginde ol: “Kóshpeli taıpalardyń jáne jazý-syzýy bolmaǵan jalpy halyqtyń tarıhı faktilerge emes, jartylaı ertegige uqsas ańyzǵa negizdelgen, sonymen birge bizge tek qytaı men shyǵys tarıhshylarynan alynǵan, birine-biri qaıshy, bulyńǵyr... túrde jetýde, osylaısha olardyń kóne zamanǵy taǵdyry talaı syr túıgen jumbaq kúıinde qalýda”, – dep jazady (Sonda. Ekinshi tom. 53-b.). Sh.Ýálıhanov qazaq halqynyń bastaýlaryn zert­teý barysynda Rashıd-ad-dınniń “Jamı at-taýarıh”, Muhammed Haıdardyń “Tarıh ı-Rashıdıi”, Qadyr­ǵalı Jalaırıdiń “Jamı at-taýarıh”, t.b. shyǵys ǵulamalarynyń eńbekterindegi maǵlumattardy orys derekterimen, dalanyń aýyzsha tarıhnamasyndaǵy málimetterimen salystyra otyryp óziniń oı áleminde qorytady. Altyn Orda handarynyń jarlyqtaryn, Ábilǵazynyń “Túrik shejiresin”, I. N. Berezın ba­sylymy boıynsha “Sheıbanı-nameni”, keıin “Babyr nameni” oqıdy. Omby, Sankt-Peterbýrg qalala­rynyń muraǵat qorlaryn paraqtaıdy. Osynyń nátıjesinde ǵalymnyń qazaq etnogenezi týraly “Qyrǵyz shejiresi”, “Jońǵarııa ocherkteri”, “Qyrǵyzdar týraly jazbalar”, “Úlken qyrǵyz-qaısaq ordasynyń ańyzdary...”, t.b. eńbekteri dúnıege keledi. Olarda Shoqan qazaq, qyrǵyz jerlerindegi erte zamanǵy qala mádenıetiniń, sýlandyrý júıeleriniń qaldyq­taryna, sáýlet óneriniń eskertkishterine erekshe kóńil qoıady. “Jońǵarııa ocherkterinde” orta ǵasyrlarda Qazaqstan aýmaǵynda, ásirese, Ile ańǵarynda otyryq­shylyqtyń kúshti damyǵanyn, qazirgi Almaty qalasynyń Uly Jibek jolynyń boıyndaǵy saýda jáne kerýen beketi mindetin atqarǵanyn atap ótedi. “Abylaı” degen maqalasynda bul qaıratkerdiń syrtqy saıasaty strategııasynyń dıplomatııalyq jolmen qazaq handyǵynyń táýelsiz ómir súrip qalýǵa, qazaq múddesine jat syrtqy kúshterdiń óz ústemdigin ornatýyna qarsy baǵyttalǵanyn ańǵartady. Munyń barlyǵy kóshpeliler jónindegi eýro­sentrıstik kózqarastarǵa, qazaqtarǵa ortalyq júıege yńǵaıly tarıhı dúnıetanymdy tańýǵa umtylǵan patshalyq Reseı saıasatyna qaıshy keledi. Shoqan qazaq dalasyndaǵy geografııalyq nysan­darǵa, ózenderi men kólderine, taýlary men qyrat­ta­ryna, saı-salasy men qoınaýlaryna, olardyń túr­ki­lik-qazaqylyq ataýlaryna úńiledi. Qazaq jerin Sol­­tústikten Ońtústikke, Shyǵystan Batysqa deıin kar­­ta­ǵa túsirip, oǵan qazaq tilinde (arab qarpinde) túsin­dirmeler beredi. Sonymen ol bolashaq urpaqqa onyń etnostyq terrıtorııasy týraly baǵa jetpes tarıhı qujattar qaldyrady. Akademık Á.Marǵulan Omby kadet korpýsyndaǵy oqý baǵdarlamasynda Reseı ımperııasynyń fızı­ka­lyq jáne ekonomıkalyq geografııasy boıynsha dá­risterde Qazaqstan geografııasyna da kóp kóńil bó­lin­gendigin aıta kelip, alaıda bul: “Onyń tabıǵı baılyqtaryn ıgerý maqsatynda emes, áskerı-strategııalyq turǵydan qaraldy”, – dep kórsetedi (Marǵulan Á. H. Alǵy sóz // Kóp tomdyq shyǵarma­lar jınaǵy. Birinshi tom. 21-b.). Degenmen qazaq ǵalymynyń geografııalyq izde­nisterin onyń taza áskerı-barlaýshylyq mindetterinen týyndady, rekognossırovkalyq maqsatta júrgizildi degen paıymmen shekteýge bola qoımas. Qazaq halqy mekeniniń keńistigi, ózen-kólderiniń...,t.b. nysan­dar­dyń kóne ataýlary sekildi izdenister halyq bo­lashaǵyn oılaǵan zerdeli jannyń qam-qareketi deýge negiz barshylyq. Osyny túsingen patsha senzýrasy N.Veselovskııge Shoqan Ýálıhanovtyń jeke mura­ǵa­tyndaǵy onyń toponımıka men onomastıka sala­la­ry boıynsha materıaldaryn jarııalaýǵa ruqsat ber­meıdi (Qystaýbaev B.Taına Chokana Valıhanova. Almaty, 2009. S. 141). Shoqan Ýálıhanovty tek orys mektebiniń túlegi retinde ǵana qarastyrýshylar taǵy bir máselege – onyń ǵylymı zerthanasynda batyseýropalyq avtorlardyń geografııalyq, ta­rıhı, etnografııalyq, lıngvıstıkalyq shyǵar­­ma­larynyń keńinen oryn alǵanyna toqtala bermeıdi. Shoqan shyǵarmalarynyń derektemelik negizi Gerodottyń “Tarıhy” men “Vızantııa jylnama­larynan” bastap XIX ǵasyrdyń orta kezindegi batys saıahatshylarynyń eńbekterindegi qazaq, qyrǵyz, noǵaı, ózbek, túrkimen, uıǵyr halyqtaryna qatysty barlyq maǵlumattardy qamtıdy. Olardyń ishinen ejelgi grek ǵalymy, geograf Klavdıı Ptolomeıge, Rım aqyny Kvınt Gorasııge, ortaǵasyrlyq saıahatshylar Marko Polo men Gans Shıltbergerge siltemeler jasalǵan. “Ile ólkesiniń geografııalyq ocherkinde” Plano Karpınıdiń Qaraqorymǵa kelgen kezinde “qymyz atyp turǵan fontandy” sý­ret­teýine zer salsa, “Qyrǵyz shejiresinde” G.Shılt­­­bergerdiń Kebek, Kereı-Berdi, Edige, Qulynshaq sekildi han, batyrlardyń aralaryndaǵy kúrdeli qarym-qatynastar jóninde jazǵandaryna toqtalady. Qyrǵyzdardyń mekeni jónindegi monǵoldardyń Móńke hanyna jiberilgen Lıýdovık IX-nyń elshisi Vılgelm Rýbrýktyń, odan keıingi G. Klaprottyń málimetterin salystyra kelip: “Qyrǵyz halqynyń búgingi Alataý ordasynyń turǵan jerin erteden beri mekendeıtinin Abel Remıýza bergen tamasha fakt jáne Rıtterdiń Erdkunde atty eńbeginen kóshirip alǵan úzindilerimiz aıqyn dáleldeıdi”, – dep ózinshe qorytady. Shoqan nemis geografy Karl Rıtterdiń (1779-1859) “Erdkunde von Asien” (Berlın, 1832-1859) degen klassıkalyq eńbegine jıi súıenip otyrady. Nemis ǵalymy, jaratylys zertteýshi Aleksandr Gýmboldttyń (1769-1859) 1843 jylǵy “Ortalyq Azııa” degen eńbegimen Omby kadet korpýsynda júrgen kezinde-aq fransýz tilinde tanysady. Sol kezdegi áıgili ǵalymdar V.Shott pen G.Klaprot eńbekterinde qazaqtar men qyrǵyzdar tarıhyn zertteýde jiberilgen qatelikterdi synǵa alady. D.Erbelonyń “Shyǵys kitaphanasy” atty tarıhı-aǵartýshylyq ensıklopedııasyn da joǵary baǵalaı otyryp, onyń da qatelikterin kózden tasa qaldyrmaıdy. Qazaq ǵalymy XVII-XVIII ǵasyrlardaǵy katolık mıssıonerleriniń esepterin de Ortalyq Azııa ha­lyq­tary tarıhynyń mańyzdy derek kózi retinde sa­naıdy. Ásirese, Abel Remıýza, Klavdıı Vızdelý, Jo­zef Degın, Stanıslav Jıýlen, D'Osson sekildi fransýz avtorlarynyń týyndylaryna erekshe nazar aýdarady. Bul oraıda fransýz shyǵystanýshysy A.K. D'Ossonnyń (1779-1851) “Monǵoldardyń Shyń­ǵys­hannan Temir beı nemese Tamerlanǵa deıingi ta­rıhy” (Amsterdam, 1834-1835) atty tórt tomdyq eń­begi mamandar tarapynan óte joǵary baǵalan­ǵan­dy­ǵynda emes, Shoqan úshin ol kitap kópshilikke beı­maǵ­lum ortaǵasyrlyq musylman derekterinen jańa mate­rıaldardyń keltirilýimen mańyzdy edi. D'Osson Rashıd ad-dınniń “Jamı at-taýarıh”, sonymen birge Vassaftyń, Mırhondtyń týyndylaryn jáne Parıjdegi Koroldik kitaphanadan tabylǵan eńbekterdi keńinen paıda­lan­ǵan. Shoqan D'Osson­nyń osy eńbegin “Qyrdaǵy musylmandyq týraly” degen jumysynda paıdaǵa asyrǵan. Eńbekteriniń birinde Shoqan: “Shyǵys tarıhshy­larynyń ańyzdaryna da talaı túsindirme berýshiler tabylyp, olardy D'Osson jáne basqalary tereń zerttegen”, – dep kórsetedi (Kóp tomdyq shyǵarma­lar jınaǵy. Ekinshi tom. 55-b.). Jıýlen Stanıslas ta (1799-1875), D'Osson se­kildi, belgili shyǵystanýshy ǵalym bolatyn. Ol bir­qa­tar tarıhı shyǵarmalardy qytaı tilinen fransýz ti­line aýdarady. Olardyń qatarynda qytaı saıahat­shysy Sıýan-Szannyń (600-664) ómirbaıany da bar. Fransııa Azııalyq qoǵamynyń prezıdenti Abel Remıýzanyń (1785-1832) eńbekteri de qazaq ǵalymy týyndylarynyń derektemelik negizine qalanady. XIX ǵasyrdyń orta kezine qaraı Ortalyq Azııa Anglııa men Reseıdiń báseke alańyna aınalady. 1832 jyly Úndistannan Aýǵanstan arqyly Buharaǵa aǵylshyn ofıseri Aleksandr Borns basqarǵan “dıplomatııalyq elshilik” attandyrylady. Onyń quramyndaǵy Djon Výd Amýdarııa ózeniniń alabyn, al A. Borns Aral-Kaspıı oıpatyn zertteýge ki­risedi. Olar Buharada bir jyldaı bolyp, “Buharaǵa, Úndistannan Kabýlǵa, Tatarııaǵa, Persııaǵa saıahat týraly esep” degen kitap jazady. Ortalyq Azııadaǵy aǵylshyndardyń ár qımylyn jiti baqylap otyrǵan Reseıde bul eńbek 1849 jyly orys tiline aýda­rylady da, onymen kóp keshikpeı Shoqan da tany­syp shyǵady. Onda qazaq ǵalymyn aǵylshyn avtory sýrettep jazǵan Aral teńizindegi Barsakelmes araly týraly ańyz mazmuny qyzyqtyrǵan da bolar. Shoqan Ortalyq Azııa tarıhy boıynsha orta ǵa­syrlyq derekter qatarynda Deshti-Qypshaqpen, Or­ta Azııa jáne Shyǵys Túrkistanmen saýda júrgizgen kópesterge jolbasshy retinde jasalǵan ıtalıandyq kartalardy qarastyrady. Fransısk jáne Domınık Pısıchanıdiń (1367) kartasy, Katalon kartasy (1375), venesıandyq Fra Maýro (1459) kartasynyń málimetterin jazba derektermen salystyrady. Orys lıberaldyq oı-pikirleri men batyseýro­pa­lyq ǵalymdardyń fılosofııalyq-pýblısıstı­ka­lyq traktattary, qazaq halqynyń ǵasyrlar boıǵy aýyz ádebıetinde qordalanǵan ǵıbrat pen ósıet to­ǵy­­synda shyńdalǵan tabıǵı talant Sh. Ýálı­­­­­­ha­novty ǵulamalyq bıikke kóteredi. Bul sózimizge ne­giz retinde onyń zamanaýı qoǵamdyq-pýblısıs­tı­kalyq oı-pikirdiń bastaýynda turǵandyǵyn aıtsaq ta jetkilikti. Ol eýropalyq tıptegi qazaq ıntel­lıgensııasynyń qalyptasý prosesiniń qaınar kózi boldy. Shoqannyń tarıh, etnografııa, geografııa, qazaq ádebıeti, to­ponımıka, gıdrografııa, zoologııa salalary boıynsha zertteý qorytyndylarynyń ǵy­lymı mańyzy áli joıylǵan joq. Qazaq halqynyń qalyptasýy, onyń memlekettiligi men mádenıetin zerdeleý arqyly óz halqynyń jańalyqqa qushtar­lyǵy, “ózin-ózi bılegen”, óz isin ózi júrgizgen jaǵdaıda bilim jetistikterin qabyldaýǵa qabilettiligi týraly tujyrym jasaıdy jáne onymen álem jurtshylyǵyn tanystyrady. Qazaq halqynyń etnogenezi, avtohtondyǵy, ataqonysy, jer-sýynyń ejelgi ataýlary týraly Shoqan eńbekteri bolashaq urpaq úshin táýelsiz Qazaqstannyń terrıtorııalyq, etnostyq tutastyǵyn saqtap qalý jolyndaǵy asa mańyzdy tarıhı qujat bolyp tabylady. Sol sebepti Shoqan shyqqan bıik eshqashan alasarmaıdy. Sóz sońynda dalanyń dara daryny týraly oıymyzdyń joǵarydaǵy pikirlermen shektelip qalmaı­ty­nyn aıtqymyz keledi. Halqymyzdyń birtýar ulynyń shet­elde tanylýy, joǵalǵan jazbalarynyń taǵdyry bó­lek bir áńgime arqaýy. Ol týraly alda baıan etpekpiz. Kóshim ESMAǴAMBETOV, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor. Almaty. ------------------------------ Sýretterde: Sh.Ýálıhanovtyń eńbekterindegi ózi  syzyp, salǵan beıneler.