Halal jáne haram

Tolǵandyrar taqyryp ___________________________________________ Sońǵy kezderi dúken sórelerinen “halal” degen belgini et ónimderimen qosa, sý jáne taǵy basqa da ónimderden jıi kóretin boldyq. Kóretin boldyq ta oıǵa qaldyq. Adamzat balasyna ıslamda ruqsat etilmegen haram nárse qataryna dońyz ben haram maldyń etinen ózge ne kiredi? Bul jóninde túsinigimiz qazaqy mal soıý men joǵaryda keltirgen dálelimiz haram maldyń etin jemeýden ári asa qoımaıdy. Sondyqtan bul jónindegi maǵyna men túsinikti keńeıtýge barynsha kúsh salýǵa bel býdyq. Onyń sáti jýyrda ǵana Astana qalasynda ótken halal taǵamdar kórmesi qarsańynda tústi. Degenmen, aram jáne adal maǵy­nalary áý bastaǵy qazaqy túsinigi­mizden alshaq emes eken. Tipti osy bir qarapaıym qazaqy paıymdar­dyń astarynda úlken, tutas bir dúnıe jatyr. Kórmeni aralaý bary­synda halal sý men jumyrtqanyń, maıdyń, saqtan­dyrýdyń, tipti halal dári-dármek­tiń, qyz-kelin­shekter boıaýynyń bar ekendiginen de habardar bol­dyq. Sóıtsek, biz biletin “halal” túsiniginiń qolda­nys aıasy óte keń eken. Tutas ın­dýs­trııanyń ózegine aınalǵan adalǵa baılanysty óndiris sektorlaryn bilgińiz kelse, saýsaǵyńyzdy búgip sanaı berińiz. Onyń alǵashqysy – ıslam banki. Sharıǵat boıynsha musylman qar­jysyna ústeme, ósim­aqy suraýǵa bolmaıdy. Islam banki­nde de so­laı, aıyrmashylyǵy siz ashqyńyz keletin kásiporyn nemese ón­diris­tiń belgili bir bóli­gine sizben áriptes bolady. Ekinshi – taǵam salasy. Oǵan as atasy nan, sý-sýanyńyz, sút, aıran ónimderi, sonymen qatar táttiler jatady. Úshinshi – kıim ónerkásibi, parfıý­merııa. Musylman áıeliniń kıimi bir tekti, esh sán joq degen­der qatty qatelesedi. Musylman áıeli sándi ári ádemi kıine biledi degen túsinik álemdi moıyndatyp otyr. Odan ári densaýlyq saqtaý salasy, farmakologııa. Siz, máse­len kúnde­likti iship júrgen keıbir antıbıo­tık dáriler quramyna dońyzdyń asqazanynan alynatyn “pepsın” degen gormon qosylaty­nyn bile bermeısiz. Osy oraıda, ǵylymı tur­ǵy­da adamǵa qaýipsiz ósimdikter­den alynatyn dári-dár­mek arqyly halal dáriler satyla­dy. Kelesi ke­zek qyzmet kórsetý nemese servıs­tik salaǵa qatysty. Iаǵnı, dámhana­lar, týrızm, qonaq úıler, taǵy basqalar. Osydan-aq halaldy qajet etpeıtin ekonomıka sektory joq ekenin sezip otyrǵan bolarsyz. Eń bastysy, siz senim bildire alasyz, senimińizdi joǵalt­paısyz. Adam balasy úshin qarym-qatynasta, eń aldymen, mańyz beri­letin qasıet osy senim ekeni aıt­pasaq ta túsi­nik­t­i bolar. Joǵaryda aıtyp ótkenimizdeı, halal nemese qazaqshalasaq adal sózi etke qatysty alǵanda pende­siniń aq-adal malyn Alla taǵala­nyń atyna baǵyshtap, bissimillá­men soıylǵan maldyń eti ekendigin aıttyq. Onyń negizi Quran Kárim­niń “Baqara” súresindegi “Sender­ge: ólekse, aqqan qan, dońyz eti jáne Allahtan basqanyń atymen baýyzdalǵan mal haram qylyndy” delinetin 173-aıatta jatyr. Daıyn ónimdi syrtyndaǵy taýar belgisine, jap­syrma qaǵazyna qaramastan satyp alatyndar joq emes. О́ıtkeni, kúni keshe ǵana bazardan et satyp almaı-aq qoıyn qurttap, aıranyn iship júrgen qazaq búgingi kúni daıyn ónimderdi ǵana satyp alýǵa úırenip aldy. Onyń qa­taryn­da “jeseń tisińe kiretin, jeme­seń túsi­ńe enetin”, qazaq das­tar­qanynyń basty taǵamdarynyń biri et te bar. Dat! Siz satyp alǵan etińizdiń qaı­dan kelgenin, qalaı soıylǵan­dyǵyn suraısyz ba? О́ıt­keni, siz onyń adal túrde pyshaq júzine ilikkenin kór­gen emessiz. Árıne, jeke satyp alyp, ony soıdyrýǵa qala turǵyn­dary­nyń qaltasy kótere bermes. Aıta­ıyn dep otyrǵan aqparatymyz – dúken sórelerine baýyzdalmaǵan, qany shyǵarylmaǵan mal etiniń qoıylý múmkindigi. О́ıtkeni, biz bazarlar men dúken sórelerindegi tizi­lip tur­ǵan neshe túrli ettiń qalaı so­ıyl­­ǵandyǵyn bilmeımiz. Soıylý bary­syn kórgen joqpyz. Osy oraı­­da adal as týraly kópten má­se­le qoz­ǵap júrgen bir azama­tymyz Marat Sársenbaev Aqtaý qala­synda sıyrdyń qalaı soıy­la­tyndyǵyn dáleldeıtin beıne­baıan­dy kórsetti. Dálirek aıtsaq, soıy­latyndyǵy emes, uryp ólti­rilgen­digi jóninde. Dene túrshigetin beı­ne­rolıkte sıyrdy qasapshy­lardyń pyshaqpen baýyzdap emes, zor kývaldamen basynan urý ar­qyly óltiretini kórinip tur. Demek mun­daı jaǵdaı­lar kez kel­gen jerde oryn alýy múm­kin eke­nin eshkim joqqa shy­ǵara almaıdy. Sonymen soıylǵan mal men ólek­se ettiń aıyrma­shy­lyǵy nede? Eń aldymen, qarapaıym ǵana dálel. Bissimillá­men soıylǵan maldyń eti qan-jynnan taza, tipti pisirgen kezde de sorpa betine qan-jyny onsha shyǵa qoımaıdy. Al keıde ettiń tym kóbiktenip, qan-jyny sorpaǵa tarap ketip jatatyn kezderi bola­dy. Tipti keıbir et shıki kúıinde de qany sorǵytyl­ǵandaı tap-taza, aqshyl-qyzyl tústi bolady. Qany sorǵalap tur­ǵan etke qaraǵanda úlken aıyrma­shylyq bar. Eki túrli ádispen alyn­ǵan etterdiń ózgeshe bolatyn­dyǵy ǵylymda da dálel­den­gen. Urý nemese elektr togy arqyly ólti­ril­gen mal etin taǵamǵa paıda­laný óte qaýipti. О́ıtkeni, soıý bary­syn­da alynǵan maldyń qany syrtqa shyǵaryl­maǵandyq­tan denesinde uıyp, qalyp qoıady. Ke­ıin soıǵan kezde de onyń boıynan qan shyǵa qoımaıdy. 85-90 paıyzy sýdan turatyn deneden qan shyq­paýy qısynǵa salsaq aqylǵa syı­maıtyn dúnıe. Mundaı ádistermen óltiril­gen maldyń denesinde urý bary­syn­da boıyn bılegen qorqy­nysh pen úreı saldarynan “qor­qynysh” gor­mondary paıda bola­dy. Oǵan gormondar bóletin adre­nalın bezderine uryp-soǵý nemese kózine kórsetip turyp ól­tirý áser etedi. Ata-babalary­myzdyń soıǵan maldyń jerden qazylǵan shuńqyr­ǵa qanyn aǵy­zyp, onyń betin kómip tastaýynda, soıys malyn bir-biri­ne kórsetpeı baýyzdaýynda osyn­daı úlken tárbıelik mán ja­tyr. Al uıyǵan qanda óte joǵa­ry nemese óte tómen tempera­týra­da da joıy­la qoımaıtyn vırýs­tyń paıda bolyp, etpen birge adam aǵzasyna ótýi múmkin ekendigin de eskergen jón. Munyń sońy túrli aýrýlarǵa apa­ryp soqtyrady. Ná­jas degeni­miz, halal standartyn­daǵy aram nár­seniń halyqaralyq ataýy. Onyń 3 túri bar dep esep­teledi. Onyń eń aýyrlarynyń biri dońyz ben qashyr etin jeý bolyp taby­lady. Bulardyń etin jeý ne­me­se olarǵa baılanysty nárse­ler­di paı­dalaný úlken haram bolyp sanalady. Elimizde 500-den asa halal ónim óndiretin kásiporyndar jumys jasaý­da. Sol kásiporyndar negi­zinde ótken jyly halal qoǵam­das­tyǵy qurylyp, túrli baǵytta ju­mys­tar júrgizýde. Onyń basshy­sy Marat Sársenbaev aǵamyz biz qan­shalyqty adal as ishsek, son­shalyq­ty taza bolamyz, aınala­myzǵa sha­shar meıirimimiz ben tıgi­zer shapa­ǵatymyz kóbirek bola­dy, deıdi. Ol óziniń Malaı­zııaǵa bar­ǵanda kýá bolǵan oqıǵa­syn aıtyp berdi. Malaızııada halal ónimin óndiretin kásiporyn­dy kórý­ge barǵanda keli­se almaı tur­ǵan eki adamǵa nazar aýdarady. Janyn­daǵy aýdarmashy­dan aýda­ryp berýin ótinedi. Sóıtse, jumy­syna ashýly kelgen áıel adam­nyń kúndik jalaqysyn saqtaý-saqtamaý týraly áńgimelesip tur eken. Mu­nyń jóni qalaı degen suraqqa ká­sip­oryn basshysy álgi ashýly áıel óziniń bar negatıvin, ıaǵnı teris áserin jasaǵaly turǵan taǵa­myna beredi. Al bul agressııaly taǵamdy jegen adamǵa da ý sekildi teris áser etedi, dep jaýap qaı­tarypty. Halal-haram máselesi atam za­man­­nan beri kele jatyr. Mynaý adal as, adal azamat, adal ul, ana sútin arda emgen ul-qyz, mynaý asyl­dyń synyǵy degen tirkes­ter­diń barlyǵy adaldyqqa meńzeı­di. Sondaı-aq mynaý aram, las, haram deý arqyly adal emes las nárseden jırendiredi. Adalǵa ózimiz jaqsy biletin tórt túlik mal – sıyr, túıe, qoı, jylqy jata­dy. Qustarǵa kelsek, oǵan taýyq-qaz, úırek kire­di. Olardy bizge asqa paıda­laný­ǵa, jeýge bolady. Al endi tipti sol adal etti janýar­lardyń ózi ólip qalatyn bolsa, uryp nemese elektr togymen ólti­re­tin bolsaq, onyń eti adalǵa jatpaıdy. Ol ólekse. “Bısmılla, allaý akpar” aıtylmaı baýyzdal­ǵan mal eti de ólekse sanalady. Mine, Allanyń atymen soıylma­ǵan dep osyny aıtamyz. Baýyz­daǵan kezde maldyń moınyn­daǵy tamyr­dan aqqan qan haram bolyp esep­telinedi. Al baýyzdaý ar­qyly so­ıyl­ǵan maldyń denesin­de, qabyrǵa­synyń astynda qalyp qoıatyn qandar bolsa ol haramǵa jatpaıdy. Haramǵa munan ózge jyrtqysh qus­tar, búrkit, qarshyǵa, ańdar ishinde arystan, jolbarys, qasqyr sııaqty jyrt­qyshtar jata­dy. О́ıtkeni, olar bir-birin ustap jeıdi. Úı janýar­lary­nyń ishinen ıt, qashyr (mýl), esek aramǵa jatady. Sondaı-aq, adal men aram aralasyp ketse ony 7 qaıtara jýyp tazalamaıyn­sha haram sana­la­dy. Qazir saýda dúken­derindegi sóre­lerde bári aralasyp ketken. Kóp jerlerde óziniń assortımen­tin kóbeı­tem dep halal men haramdy aralastyryp jiberedi. Etke baıla­nysty mundaı aralas­tyq haram bolady. Kolbasa, túrli shu­jyq­tar, syrtynda ydystary bar jartylaı fabrıkattardy syrtyn jýyp baryp jegen durys. Syrtyn jýmaıynsha ol haram bolyp tura beredi. Paıǵambary­myz dońyzdyń silekeıi nemese t.b juǵyp ketetin bolsa deneńizdi jeti ret jýyp, bir ret tuzdy topy­raqpen ysqylańyz degen eken. Bir qyzyǵy, buny ǵy­lym da qýattap otyr. Muhıt zert­teý­shileri, son­daı-aq Nobel syı­lyǵy laýreat­tary muhıttyń tuzdy sýy óziniń tuzdylyǵy arqyly ót­ken aqparat­tan qulan-taza taza­lap shyǵatyn­dyǵy týraly jańalyq ashty. Eger bir jerde dońyz jatsa ony qandaı da bir tazalaǵysh qu­ral­darmen jýǵanyńyzben ol tazar­maıdy, onyń bolǵandyǵy týraly aqparat qala beretin kórinedi. Oǵan qosa paıǵam­barymyz haram nárse asy­ńyzǵa túsip ketse nemese jese­ńiz qyryq kún duǵańyz qabyl bol­maı­dy degen eken. Qazirgi ýaqytta ǵylymnyń “tolqyndy genetıka” deıtin túri bar. Ony zerttegen Kanada, Reseı ǵalymdary ydysqa kez kelgen dońyz genin salyp tájirıbe ótkiz­gen. Bir ýaqyttardan soń gendi alyp tastap, ydysty qaraǵan mezgilde onyń áli de tol­qyn shyǵaryp tur­ǵany anyqtal­ǵan. Onyń qanshalyq­ty tolqyn shyǵara beretindigin kútken ǵalymdar onyń 40 kúnnen keıin tolyq toqtaǵan­dyǵyn ashqan. Bul úlken jańalyq. Sonda Quran Kárimde aıtylǵan nárseler búgingi ǵylymı turǵyda da aınymaı dál keletindigi, nelikten dońyz etin jegen nemese haram nár­seni jegen adamnyń oqyǵan duǵasy 40 kún qabyl bolmaıtyn­dyǵy týra kelip otyr. Allanyń qarǵys atqan nárse­si deneńizden shyq­qanymen onyń tolqyny 40 kúnge deıin ketpeı, duǵańyzdy qabyl etpeıdi. Qazaqta ıt ustaǵan úı ishine perishte kir­meıdi deıdi. Ǵylymda trı­hanellez dep atalatyn jaman vırýs osy ıt pen dońyzdan tabylady. Halal kásiporyndar Qazaq­stan­da keń taralyp kele jatyr. Shyǵys Qazaqstanda ǵana sál kenjeleý. Ońtústik Qazaqstan, Astana, Qosta­naı, Petropavl óńirlerinde halal kásiporyndar aıtarlyqtaı damy­ǵan. Qostanaı oblysy halal ónim­derin jaqsy óndiredi. Biraq olar­dyń negizgi tutynýshylary Reseı. О́ıtkeni, ónimderi Reseıge eksport­talady. О́timi jaqsy bolǵandyqtan, óndirýshiler jergilikti jerge kóp turaqtatpaı syrtqa satýdy jón kóredi. Qazaqstannyń halal stan­darty TMD kóleminde joǵary dárejede moıyndalady. Elimizde óndiriletin halal ónim­derge sertıfıkat berýshi mamandar týraly aıtar bolsaq, TMD el­derin­de moıyndalatyn, tipti óndirisiniń 95 paıyzy halal Malaızııańyzdy tańdandyryp kelgen elimizdiń mamandary sertı­fıkat berýge óte muqııat qaraıdy. О́ıtkeni, halal ataýynyń ózi úlken jaýapkershilik júkteıdi. Jaqynda ǵana Qazaqstan­nyń halal ındýs­trııa­sy qaýymdas­tyǵy ózge de múddeli mekemelermen biri­ge oty­ryp elimizde halal taǵam­dar men Qaz Fýd kórmesin ótkizdi. Kórmege 11 memleketten kel­gen 70-ten astam kompanııa qatys­ty. Olar ákelgen taýarlar men usyna­tyn qyzmetter aıasy óte keń. Azyq-túlik ónimderi men sýsyn­dar, as qos­pa­lary, oramalar, ydys-aıaq, halal kosmetıka, dári dármek, qo­naq úıler men týrıstik agenttikter, ıslamdyq qarjylan­dyrý, halal saqtandyrý, musylman kıimin óndirýshiler boldy. Kór­mege halal sý men jumyrt­qalar da qoıyldy. Sý men jumyrtqa da halal, ne aram bolyp bóline me dersiz? Biz aıta­ıyq. Damyǵan elderde jumyrtqa óndirýshi kom­panııalarda ólekse­lerdi untaqtap nemese basqadaı joldarmen taýyq­tarǵa aram as beredi. Nemese gendik modıfıka­sııa­ny alaıyq. Kúrish, bıdaı sekil­di azyq-túlik ónimderi tuqymdary­na tiri aǵza­nyń genin qosý arqyly ónimdilikti kúsheıtý. Mysaly, bıdaıǵa mysyq geni qosylsa, tyshqan jolamaı­dy. Kúrishke adam geni qosylady. Gendik modıfıka­sııa nemese tekti ózgertý arqyly alyn­ǵan ónim ýa­qyt óte kele tuqym ber­meıdi eken. Iаǵnı, ony jegen adamǵa da solaı áser etetini daýsyz. Al sýǵa baıla­nysty halal túsinigine keler bol­saq, sýdyń ydysyndaǵy táńir­shil­dik, ıaǵnı kúpirshilik bolyp sana­la­tyn Rım sý qudaılarynyń sýre­ti saly­nýy­nan onyń halal emestigi anyq­talady. Elimiz 2005 jyly álem tájirıbelerin eskere otyryp halal standarty ereje­lerin ja­saqtap, bekitti. 135305 atty Qazaq­­stannyń mem­lekettik stan­dar­­ty 2005 jyl­dyń qarasha aıynda bekitildi. Sony­men qatar burynǵy In­dýstrııa jáne saýda mınıstr­liginiń qura­mynda ár sala boıyn­sha qurylǵan 49 qomı­tettiń biri retinde №57 halal stan­darttaý teh­nı­kalyq komıteti quryl­dy. Búkil álem júginip otyr­ǵan, halyq­aralyq halal standarty­nyń lıderi Malaızııa bolyp taby­lady. Islam dúnıesindegi 4 mázhab ta Ma­laızııa standartyna kelisim bergen. * * * DEREK PEN DÁIEK – Halal standartyn álemniń ıslam dinin ustaıtyn 148 elde ómir súretin 1,6 mlrd. halyq tutynady; – 2005 jyldyń ózinde-aq jahandyq halal ındýstrııasy 500 mlrd.AQSh dollarynan asyp ketken; – Halal ónimderdi óndirýde, tutynýda Eýropa elderi men ózge de musylman emes memleketter alda eken. – Halal korporasııalary Latyn Amerıkasynda, Argentına, Brazılııa, Qytaı, Kanada, Taı­land, Úndistan, Ulybrıtanııa jáne basqalarda jıi ornalasqan; – Halal ónimderin tutynýshy ózge din ókilderiniń barlyǵy ony tazalyǵy ári adam aǵzasyna paıda­lylyǵy úshin qoldanatyn­dyq­taryn aıtady; – Halal ashyq markasynyń álemdik áleýeti 6,6 mlrd. adamǵa jetedi; – Malaızııanyń “Halal Journal” basylymynyń málimetin­she, álemdik rynoktyń azyq-túlik salasynyń 16%-y halal belgisimen óndiriletin ónimder; Dúnıe júzinde halal stan­darty­na sáıkes qoı etimen qam­tama­syz etetin №1 el Jańa Zelandııa. Venera TÚGELBAI.