Qazaǵym qaıda barasyń?

Memlekettik másele______

О́z qaıyǵymyzdy ózimiz shaıqamaıyq

El bolyp eńse kótergeli beri 20 jylǵa taıap qaldy. Bir adamnyń ómirimen ólshegende az ýaqyt emes. Bul 20 jastaǵy jigerli, óske­leń, jı­naqy jigittiń tas shaınap, muz búrketin ke­zeńi. Ekinshi jaǵynan qaraǵanda, bodan­dyq­tyń qamytynan qutylyp, oı-sanany sińir bo­lyp ketken eski súrleýden shyǵaryp búgingi jet­ken bıi­gimizge qarasaq, 20 jyl kóp ýaqyt emes. Táýbe, irgemiz bekidi, iri ekenimizdi ta­nyt­tyq. Yrys – yntymaqqa, yntymaq – bir­likke ula­syp jatyr. Iá, bizdiń halyq tekti ult ekenin dáleldedi, táýelsizdiktiń uıytqysy bola aldy. Árıne, bar men joqtyń qatar júretini bar. Biz qazir barymyzdy túgendep, baq pen taqqa, molshylyqqa, momyn malǵa kenelgen kezde ómir súrýdemiz. Biraq, dál osylaı bola beredi dep, toqmeıilsip bir orynda otyra berýge bol­maıdy. Dúnıe de, adam da, adamnyń sanasy da kóp ózgeredi jáne tynymsyz damýyn jalǵas­tyra beredi. Osy jaǵdaıda qaı qoǵam óz jaǵ­daıyn saralap, bara jatqan baǵytyn baǵdar­lap, tynymsyz túzetip otyra bilse, sol qoǵam­nyń keleshegi jarqyn da zor bolary aıqyn. Mi­ne, osyndaı sara jol urpaqtan urpaqqa, áke­den balaǵa kóship jalǵasa berýi ómirdiń zańy. Bizder halyq arasynda kóp júremiz. Sonda baıqaıtynymyz, mynaý baıtaq elge, baıtaq jerge qarap, neshe túrli oıǵa qalasyń. Burynǵy zamanda telefon, radıo, teledıdar, poshta, búgingideı jol, áýe qatynasy joq, barys-kelis az kezde ata-babalarymyz qalaı osy dalany mekendegen halyqqa ıe bolyp, qa­laı basqarǵan, munyń astarynda nendeı ke­remetter jatyr dep tańqalmasqa sharań joq. Ulan-asyr mekende bir tilde sóıleıtin, bir ándi barlyq jerde aıtatyn, bir saltty tuty­natyn, bir ádet-ǵurypty ustap, bir dinge uıı­tyn jurt álemde joq bolýy kerek. Osynyń bárin qalyptan shyǵarmaı, halyqtyń kóńilin taýyp, uıymdastyrǵan bizdiń ata-babalarymyz ne degen kemeńger, ne degen sheber bolǵan shirkin-aı, dep kóziń jetip, kóńiliń toıady. Bolmasa, ol kezde zań da joq, zań shyǵarý­shy organ da bolmaǵan, biraq sonyń ózinde san salaly ómirdiń kiltin qolda ustap, ultymyzdy órkendetýdiń órkendi jolyna salǵan sol danyshpandardyń baǵa jetpes qasıetin esińnen shyǵar­maı kúnde bas ııýge turarlyq is. Olardyń ozyq oı-sanasy el ishindegi jaqsylyqty jarqy­ratyp kórsetken, áttegen-aılardy jónge keltirip otyrǵan, ulttyń tektiligine bir mysqal da shań juqtyrmaýdy kózden tasa, kóńilden shet qaldyrmaǵan. Árbir jaǵdaıda mirdiń oǵyndaı dál tıetin maqal-mátelder qanshama deseıshi. Qazaq tilge baı halyq qoı. Sonymen birge, qyrýar, asa kúr­­deli isterdiń túıinin bir ǵana sózge ákelip telip, osy arqyly sheshimin taýyp otyrýdyń jolyn taba bilgen. Osy turǵyda búkil halyq­tyń bol­mysyn, birligin, myqtylyǵyn, tekti­li­gin dú­nıe­niń tórt buryshyndaı myǵym ustap turýda, bári de bir A árpinen bastalatyn tórt-aq sózdiń alatyn orny erekshe bolǵany baı­qa­lady. Olar – Alash, Attan, Asar, Alas sózderi. Birinshi, Alash sózi eń basynda búkil saq áleminiń bas urany bolǵanǵa uqsaıdy. Alash urany aıtylǵanda Saq eliniń túkpir-túkpirinen atqa miner azamat biri qalmaı jaýǵa attanýǵa tıis bolǵan eken. Sondyqtan da eshkimniń tisi bata almaıtyn myqty el bolypty. Bul týraly tarıhta málimet barshylyq. Sonyń tek bireýin eldiń esine sala ketýdi jón kórdik. Tarıhta úsh Maıqy bı bolǵany dáleldenedi. Onyń birinshisi – Ata Maıqy bı, ekinshisi – uran Maıqy bı, úshinshisi – uly Maıqy bı. Bulardyń árqaısysynan bizdiń halqymyz aıta júretin ataly sózder qalǵan. Máselen, Ata Maıqy bıden “Ura­ny­myz – Alash, keregemiz – aǵash, qazaqtan týǵan halyqpyz” degen sóz. Bul kesheli beri emes, sonaý myń­daǵan jyldar buryn aıtylǵan uly uǵym. Maǵynasyna qarap otyrsań, qazaq qandaı halyq ekenin aıdaı anyq aıtyp bergen. Qarańyzshy, qa­zaq­tan týǵan halyqpyz deıdi, túgel qazaq bir adam­nyń kindiginen tarapty, bir uranmen ómir súripti, bir tilmen sóılepti, bir dástúrmen ómir keshipti. Túsingen adamdarǵa bul sóz beker aıtylǵan sóz emes. Ol kisiler keleshekti kóre bilgen, kemeńger adamdar bolǵan. Sondyqtan osyny ádeıi urpaq adaspasyn dep shegelep aıtyp ketken. Árıne, keıingi shejirelerdi de bilgen jón. Biraq bárimizdiń túp-tamyrymyzdyń bir ekenin jarqy­ratyp, jarııa etken, babalardan qalǵan osy bir qasıetti sózdi árbir qazaq jadynda saqtap, jıi-jıi aıtyp júrse nur ústine nur bolar edi. Al attan degen sóz aıtylsa, sol bir aýyldyń er azamaty túgel atqa mingen. Mundaı jaǵdaıda esh­kim buǵyp qala almaǵan. Árkimniń belinde naı­za­sy men qylyshy, beldeýinde bir aty úzdiksiz baı­laýly turǵan. Attan degen sóz búkil bir eldi atqa qondyratyn, birlikti buzyp, tirlikti talqandaǵysy kelgen qara nıetterge soqqy berip, qalypty kúndi or­natatyn uran eken. Attan dep bir zulmat jaǵdaı bola qalǵanda da nemese malǵa ıt-qus shapqanda da eldi uıymdastyryp qarsy shara qoldanýǵa sha­qyryp otyratyn sóz bolǵan. Asar degen sóz qazaqtyń kúndelikti ómirinde jıi kezdesip otyratyn tirshilikti bildiretin sóz. El birigip toǵan, aryq qazsa, bireý úı salsa ne­me­se áıelder kıiz basyp, kempirler jún sabap, kúbi pisip, tary aqtasa osyndaı jumystarǵa aýyl adam­dary túgel jınalyp aqysyz járdem etýge tıis bol­ǵan. Bularǵa asar ıesi tek tamaq bergen. Mundaı ju­mystarǵa bizder de bala kezimizde jıi qatynasyp óstik. Bul ózi kóńildi ótetin, eldiń birligin nyǵaı­ta­tyn, tatýlyqqa shaqyratyn ımandy is bolatyn. Alas sózi, kerisinshe el ishinde qatań tártip ornatýǵa baǵyttalǵan sharany bildiretin aýyr sóz. Qalyptasqan salt, ádet-ǵuryptardy buzǵandarǵa qatal jazalar qoldanylyp otyrǵan. Mysaly, bir aýyldyń jetimi, jesiri qańǵyp ketse nemese ol aýyl qudaıy qonaqty qondyrmasa, jetesiz jastary jeti ataǵa jetpeı úılense, ondaı aýylǵa nemese jeke otbasyna aınalasy alas jarııalaǵan. Dene súıegimizge tańba saldy dep olarmen qarym-qaty­nas jasamaǵan. Úılerine barmaǵan, úıine kirgiz­be­gen, qyz alysyp, qyz berispegen, eshteńe bermegen, esh­teńe almaǵan. Sodan keıin bul aýyl, ne mundaı úı­ler bóten elge kóship ketýge májbúr bolǵan. Qat­ty jaza. Biraq halyqty tártipti ustaıtyn ádil jaza. Bul sózdiń ekinshi bir paıdalanylatyn jeri keı adamdardyń denesine dert kirgen bolsa ony tazalap shyǵarýdy alastaý degen. Osyndaı uǵymda sózdiń mysaly retinde de paıdalanylǵan. Mine, bulardy bilgennen adamdarǵa da, qoǵamǵa da keler paıda kóp. Búgingi kúnge kelsek, ýaqyt ózgerdi, zaman jańardy. О́zge jurttarmen qarym-qatynas kóbeıdi. Qazaq ata-salty boıynsha kelgen adamdy tórine shyǵaryp, tóredeı kútken. Osy kúni de solaı. Eldigimizdi tanytyp, kelip jatqandardy qurmet kórsete qarsy alamyz, rııasyz qabyldaımyz. Árıne, jaqsylyǵyn da kórip jatyrmyz. Biraq, biz buryn áńgime de aıta biletin, tyńdaı da biletin halyq edik. Al elikteýge joq edik. Endi ımperııalyq ezginiń ımmýnıtetimizdi joq etip jibergeni me, tipti de eliktegish bolyp kettik. Munyń zalaldary eki qulaǵy qyltıyp ár jerden kórinip te qalyp jatyr. Ishimizden biren-saran adamdardyń basqa dinge kirgen qylyǵy qansha namysymyzǵa tıse de, qoıshy bular bir shirigen jumyrtqa boldy ǵoı, ózimen ketsin dep qoıyp edik. Keshegi bir Aqtaýdaǵy túrmeden qashqan 21 balanyń oırany eldi bir dúr etkizdi. Osynyń artynsha “Jas Alash” gazetine shyqqan solardyń ishindegi bir balanyń anasynyń jan aıqaıy, bizdiń de boıymyzǵa boılap, jaıylyp bara jatqan derttiń paıda bolǵanyna kózimizdi ashyp, jaǵamyzdy ustatty. Aýrýyńdy jasyrsań, ólim áshkere qylady degendeı, alǵashqysy aýyr da bolsa joǵalǵan dúnıe edi. Al mynaý denege jaıylyp bara jatqan aýrý ǵoı. Osy eldi ishinen iritip, bólip, jaryp búldirip bara jatqan jara ǵoı. Qarshadaı ǵana balalardy qas-qaǵym ýaqytta sanasyn ýlandyryp, adamgershilikten jurdaı etip, ózgertip úlgeredi degen kimniń oıyna kelgen. Osyndaılardyń ishinen ata-anasynan, aǵaıyn-týysqan, baýyrlarynan, bala-shaǵasynan, ultynan, otanynan bezgender tabylyp jatyr deıdi. Bilimnen bas tartyp, qyzmetinen shyǵyp ketkender bar deıdi. Áke paryzy, ana paryzy, bala-shaǵanyń aldyndaǵy paryzdary bolady ár adamnyń. Bul týraly qurannyń aıattarynda, paıǵambardyń hadısterinde de anyq aıtylǵan. Osynyń bárinen bas tartqan adam, jaqynyna, ultyna, otanyna meıirbandy bolýdyń ornyna qatigezdik jasaǵan adam, qalaısha muny ımandylyq dep túsinedi, qalaısha bul Allaǵa jaǵatyn is dep oılaıdy. Bile bilgen adamǵa bul kúnániń úlkeni emes pe? “Jalǵyz júrip adasqansha, kóppen birge jol tap”, “Ý ishseń ulysyńmen ish”, “Áke kórgen oq jonar, sheshe kórgen ton pisher” degen sózder bizge ata-babadan qalǵan. Sender betteriń basqa jaqqa burylyp, bizge bóten bolsańdar, sender týǵanda nege shildehana jasalyp, jurt nege qýandy, sender birinshi qadam basqanda tusaý keserińdi jasap áke-shesheleriń nege jurtty jınap toı jasady? Sender týǵanda otandaryń nege elimizde bir azamat dúnıege keldi dep esepke alyp kýálik berdi, qaraqtarym-aý?! Mynaý eldi, jerdi bizge qaldyrǵan ata-baba jolyn kim qýady, anaý-mynaý bola ketse bul eldi, jerdi kim qorǵaıdy jaýdan? Kim senderdi osy “bul musylmandyq jol” dep aljastyryp júrgen? Durys túsingen adamǵa quran Alladan túsken ómir súrýdiń tártibi. Ol meıirbandyqqa, tazalyq­qa, ustamdylyqqa, ádildikke, rahymdylyqqa tárbıe­leıdi. Islam degen sózdiń ózi beıbit ómir degen maǵynany bildiredi. Demek, qatigezdik, zulymdyq, zorlyq-zombylyq, lańkestik, beıbit adam­dardyń ómirine qaýip tóndirý, qorqytý, úreılendirýge barǵan adamdar ıslam dinine qaıshy, jat jolǵa túskender bolyp sanalady. Olar ıslam dininen ózderi shyǵyp ketken adamdar bolyp esepteledi. Islam dinindegilerge tek qana ózin amalsyz bolǵanda qorǵaý sharalaryn ǵana jasaýǵa ruqsat berilgen. Jıi-jıi aıtylyp eldi dúrliktirip júretin “jıhad” sóziniń ózi bir qyrǵyn soǵysty emes, ár adamnyń óziniń boıyndaǵy pendeshiligin jeńý úshin júrgizetin kúresin bildiretin sóz. Bul týraly 2009 jyly Almaty qalasyndaǵa “Hıkmet” baspa úıinde ba­sylyp shyqqan Islam tanýshy ǵalym Osman Nurı Topbashtyń mahabbat jáne maǵrıfat atty kitabynyń 182-betinde: Nápsini tyıyp, sonyń jolynda shyn yqylaspen kúreske kirisý ma­ńyz­dylyǵy men qıyndyǵyna oraı, “jıhad ákbár” dep sanalǵan. Bul sózdi Paıǵambarymyz sallallahý áleı­hı ýá sállám óte qıyn bolǵan Tábýk jory­ǵynan qaıtyp kele jatqanda: “Endi kishi jıhadtan úlken jıhadqa oraldyq” – dep aıtqan eken bar bolǵany. Osydan úlken búlik shyǵarýǵa bola ma? Osy jaǵdaılardyń báriniń tonyn teris aınal­dyryp, eldi aljastyrýda ne mán bar? Ázirge kózge kórinetini, bir jasyryn kúshter osyny sheber paıdalanyp, bar aınalaǵa ıslam dinin qubyjyq etip kórsetýde. Ekinshisi, ıslam memleketiniń ishki jaǵdaılaryn shıelenistirip, óz ishinde búlik shyǵaryp, birin-biri qyrǵynǵa ushyratýda. Mundaı ártúrli aǵymdar kirip alǵan memleketterdiń bárinde de tirshiliginde bereke joq, eli ash-ja­lańash, kúnde qyrǵyn, onyń bárin ózderiń kórip, es­tip otyrsyńdar. Olardyń sany biraz el bolyp qaldy qazir. Qaraqtarym-aý, izdegenderiń osy ma? Bizdi nege osyndaı jaǵdaılar oılantpaıdy. Taǵy bir aıtatyn jaı, dindi elge túsindirgende kóp máseleni tereń oılanyp baryp, halyqtyń ómirine zııan keltirip almaıtyn jaǵyna muqııat qarap otyrý kerek. О́ıtkeni, kóp memleketterde bar aǵymdar bizge týra kele bermeıdi. Mysaly, tipti osy ıslam dini túsken eldiń ózindegi qazir oryn alǵan ustanymdar bizge qaıshy. Olar dinı mo­narhııalyq memleket. Al biz zaıyrly, demo­kra­tııalyq elmiz. Bizde zaıyrly memleket bolǵandyq­tan ár bala mektepke baryp bilim alýy kerek, al olarda mundaı talap joq. Mysaly, ilim men bilim tarazynyń eki basyndaı birge, teń jaralǵan dúnıe. Olarda ilim tereń taraýyna barlyq múmkinshilik ja­salǵan, esesine bilim kenjelep, keıin sheginip qa­lyp qoıǵan. Bilim tómen jerde ǵylym damymaıdy. Dinı kitaptardan basqa ádebıet joq. Mádenıet týraly sóz qozǵaýǵa bolmaıdy. Teatr joq, kıno joq, óleń joq, teledıdarda tek qana dinı ýaǵyz. Osymen aı­na­lysyp júrgen bir­az jigitter esh­teńe emes, bir-eki aıtqandaryn is­tep ary qaraı qu­ty­lyp ketemiz dep oılaıtyn shy­ǵar. Qatelese­siń­der! Bul zom­bylaýdyń birinshi ǵana satysy. Ary qaraı da qyr soń­daryńnan qal­maıdy, 13 sa­ty­synan túgel ótip máńgúrt bol­ǵandaryńa deıin jalǵasa beredi. Tynysh­tyǵyńnan túk qaldyrmaı tú­tip jiberedi bári. Sóz joq, ıs­lam dini túbinde barlyq adam ba­la­sy shoǵyrlana­tyn keleshegi zor, kúshti din. Ony zor­lyqpen de, qor­lyqpen de, úr­kitýmen de, al­daý­men de, aqsha­men de engizýge bolmaıdy. Ol tek qana taza jú­rek­ten shyqqan Alla­nyń aqı­qa­tyn adamdardyń sanasyna bir­tin­dep, tamshy­la­typ quıyp oty­rý ar­qy­ly ǵana taraı­tyn din. Osy baǵytta birshama durys istelip jatqan ju­mystardyń qa­ta­rynda teledıdardaǵy jańa ashylǵan dinı uǵymda áńgime júrgizetin arnany aıtsa bolady. Ásirese, aıattardy daýystap oqyp, mátinin tabıǵattyń kórinisimen qatar berip otyrý úılesimdi jáne júrekte tereń sezim qaldyrady. Áıtkenmen, ketip jatqan kemis­tikteri de az emes. Jańa ıman­dylyqqa bet burǵan adamdarǵa neden bastaý kerek, aldymen neni bilý kerek sony túsindirýdiń ornyna nemese osy búgingi qoǵamda qandaı jaǵymsyz ister, zorlyq-zombylyq, qorlyq, qastyq, adam tonaý, kisi óltirý, qaraqshylyq, jemqorlyq, urlyq jasaý, kisi jamandaý, zııandyq keltirý, sıqyrlaý sııaqty tolyp jatqan kúnálardy jasaǵandardy erteń o dúnıede ne kútip tur, aqyret degen ne, tozaq degen ne osylardy túsindirip ımandylyq jaǵyna eldi tartý ornyna basqa jaqqa ketip barady. Onyń ornyna qazaqtyń janyna qaıshy keletin, eshqandaı sharasyna syımaıtyn, ata-babańdy umyt, olardan bez, áýlıe degenge barma degen áńgimelermen eldiń záresin ushyryp, shoshytýda. Allaǵa shırik keltirýge bolmaıdy degen áńgimeni shyǵaryp aldy da, mine osydan shyǵa almaı júr. Quranda, árıne, mundaı aıattar bar. О́ıtkeni, Muhammed (ǵ.s.s.) paıǵambar ilimi jańadan bastaǵanda ol kezde jaǵdaı tipti de basqasha edi. Adamdar bir Allany bilmegen, ne bolsa soǵan sengen. Sondyqtan solardyń betin qaıtarý kerek boldy. Sóıtip, bul ol kezde óte aýyr, shıelenisken máselelerdiń biri edi. Al qazir mundaı másele joq. Adamdardyń barlyǵy da 18 myń álemniń jaratý­shysy jáne onyń ıesi bir Alla dep biledi. Senetin­der tek qana bir Allaǵa ǵana quldyq urady. Biraq, sonymen qatar, basqa uly babalarynyń, áke-sheshe­leriniń basyna baryp ta zııarat jasaıdy. Bul ekeýi bir-birine qaıshy keletin uǵym emes. Zııarat degen sóz de arabtyń sózi. Árýaqtar senderge ne beredi deıdi. Eshteńe bermese barmaý kerek pe eken? Árýaqqa birdeńe alý úshin bara ma eken? Árýaqty rıza etý úshin barady. Osy eldi, jerdi, halyqty saq­tap qaldyrǵan sol ata-babalarymyz. Endi olar­dyń basyna belgi qoımaı, eshkim barmaı atyn umy­ta­tyndaı ne jazdy olar urpaqtaryna? Sonda osy urpaqtarynyń kim bolǵany? Eger bir paqyr ne áke, ne sheshesi, nebir basqa bir jaqyny dúnıeden ótip, soǵan jetisin, qyrqyn, jylyn berip quran oqytyp Allaǵa jalbarynyp jatsa, kúnálaryn keshirip, jeńildik jasaı kór dep, qalaısha ondaı adamdarǵa Allaǵa shırik keltirdiń dep aıyp taǵýǵa bolady. Bir ýaǵyzdaýshy teledıdardan bylaı dep sóıleıdi: “tek qana bekitilgen Mekke, Ierýsalım qalalaryna ǵana zııarat etip barýǵa bolady (kim bekitken, qaıda bekitken?). Basqa qasıetti jerlerge barsa ol “ýje mnogobojıe” bolyp sanalady eken”. Kisi sóz aıtý úshin sol sózdiń maǵynasyn tereń uǵyp alýy kerek emes pe? Búkil álemniń ıesi Alla qaı­da áýlıe qaıda, “mnogobojıe” bolý úshin, adam me­niń taǵy bir basqa qudaıym bar edi dep oǵan da arnap ózgeshe namaz oqyp qulshylyq jasaýy kerek emes pe? Ondaı jaǵdaı joq. Onda nege joq jerden daý shyǵarady? Biz ǵalymdarmyz degen eki jigit, sórede jına­lyp turǵan kitaptardyń qasynda turyp: “Mine, álemdegi barlyq Gerodottan bastap jazylǵan eski kitaptar. Osylardyń barlyǵyn qarap shyqtyq. Ishinde áýlıeler, árýaqtar jáne olarǵa beriletin qudaıy tamaqtar týraly bir aýyz da sóz joq” deıdi. Osyndaı ótirik aıtatyndaı ne zor keldi eken sonsha? Maqul, onda bizder de kitaptardy ashyp kóreıik. Qytaıdyń tarıhshy-ǵalymy, professor Sý Bıhaı ómiriniń kóbisin qazaq halqynyń tarıhyn zertteýge arnaǵan jan. Sol kisiniń jazǵan “Qazaq mádenıetiniń tarıhy” degen kitabynyń 162-betinde bylaı dep berilipti: “Hannama. Ǵundar baıanynda”: “Kókek aıynda taıpa basshylary táńirqut ordasyna jınalyp tasattyq beredi. Erentuz aıynda Ajdaha qalasyna jınalyp, ata-baba rýhyna, aspan men jerge, árýaqtarǵa sıynady” dep jazylǵanyn keltirgen eken. Osy qytaı elindegi málimetterdi zertteı otyryp sol eldiń beldi tarıhshylary 1987 jyly “Qazaqtyń kóne tarıhy” degen úlken eńbek shyǵardy. Ol kitap 1993 jyly Almatyda kırıllısa árpimen bastyrylyp shyqty. Sol kitaptyń 94-betinde mynadaı bir málimet berilgen: “Qańlylar ata-analarynyń árýaǵyna tabynǵan. Qańly elinde ata-babalar mazary bar, ár jyly maýsym aıynda barlyq ıelikter jınalyp ata-babalaryna shek beredi”. Bul joldardy olar “Sýı patshalyǵy tarıhy, batys óńir shejiresi” kitabynyń 83-bóliminen alǵan eken. Endi Gerodotqa keleıik. Bul kisi de bizdiń halqymyzdy az zerttemegen. О́ziniń álemge belgili uly eńbeginiń 250-betinde ol kisi bylaı depti (Biz senimdi bolý úshin sol kitap aýdarylǵan tilinde berip otyrmyz): “Ved ý skıfov net nı gorodov, nı ýkreplenıı ı svoı jılısha onı vozıat s soboı. Vse onı konnye lýchnıkı ı promyshlıaıýt ne zemledelıem, a sko­tovod­stvom; ıh jılısha v kıbıtkah. Kak je ta­komý narodý ne byt neodelımym ı neprıstýpnym”. Beıitke belgi qoıý, qudaıy berý máselesine kel­sek, dál taýyp aıtý qıyn, biraq óte erte yqylym zamandardan beri jasaıtyn rásimder ekeni kórinip tur. Ondaı rásim bolmaǵanda biz Kúltegin, Tonykók, taǵy da basqa kisilerdiń basyndaǵy belgi tastaryn taýyp, jazýlaryn oqyp, ol kisilerdiń naǵyz bizdiń babalarymyz ekenine kózimiz jetip qýana almas edik qoı. Gerodotta bul týraly mynadaı bir áńgime bar. Parsy patshasy Darıı 700 myń ásker jınap, skıfterdi men jeńemin dep shabýyl jasaıdy. Skıfterdiń áskeri az jınalyp qalyp, amalsyz bir ádiske kóshedi. Darıımen tike shaıqaspaı, jeriniń alys shóleıt jerine olardy tarta beredi. Budan sharshaǵan Darıı, adam jiberip “senderdi batyr halyq deýshi edi, sender nege bizben ashyq soǵysqa kelmeısiń­der” depti. Buǵan osy kitaptyń 176-betinde bylaı jaýap beripti: “Eslı vy jelaete vo chto by nı stalo srajatsıa s namı, to vot ý nas est otecheskıe mogıly. Naıdıte ıh ı poprobýıte razrýshıt, ı togda ýznaete, stanem lı my srajatsıa za etı mo­gıly ılı net”. Bul soǵysta skıfter jeńiske jetken eken. Biraq áńgime onda emes, ol osy halyqtyń ilgeri zamannan babalarynyń mazarla­ryn qasterlep, ony jan-tánimen qorǵaıtyn bolǵandyqtarynda. Al skıfterdiń qudaıy tamaq berýi jóninde de Gerodot óziniń kitabynda kóp jerde qaıtalap, tereń áńgime shertedi. Sol kitabynyń 253-betiniń eń sońynda “60. Obrıady jertvoprınoshenıı vsem bogam ı na vseh prazdnestvah ý nıh odınakovy ı sovershaıýtsıa vot tak: jertvennoe jıvotnoe stavıat so svıazannymmı perednımı nogamı. Prınosıashıı jertvý, stoıa szadı, tıanet za kones verevkı ı zatem povergaet jertvý na zemlıý. Vo vremıa padenııa jıvotnogo jres vzyvaet k bogý, kotoromý prınosıt jertvý. ...V jertvý prınosıat takje ı drýgıh jıvotnyh, v osobennostı je koneı (astyn syzǵan biz – О́.B.)”. Al endi 255-bettiń ekinshi abzasy 63 pýnktinde “Takovy obrıady prı jertvoprınoshenııah ý skıfov. Svıneı (qaraıtqan biz – О́.B.) onı ne prınosıat v jertvý ı voobshe ne hotıat razvodıt etıh jıvotnyh v svoeı strane”. Taǵy da osy kitaptyń 235-beti ekinshi abzasynyń ekinshi bóliminde skıfterdiń bıeniń sútin ishetindigin áńgime etken. “Vseh svoıh rabov skıfy osleplıaıýt. Postýpaet onı tak, ız-za moloka kobylıs, kotorye onı pıýt” (kitaptyń sońynda kózderi baılaýly dep tutqynǵa túsken kımerılikterdi aıtatynyn túsindiredi). Kitaptyń 426-beti ekinshi abzasynda “...Sakı je (skıfskoe plemıa)... dep keledi de... Persy ved vseh skıfov zovýt Sakamı (qaraıtqan biz – О́.B.)”, – deıdi. Muny sol kezde sol saqtardy da, grek­ter­di de kózimen kórip, eki eldi de aralap, surap zerttegen tarıhtyń atasy dep álem ataǵan Gerodot jazyp otyr. Sol kezdegi ómirdi kózimen kórgen adam taıǵa tańba basqandaı etip anyq jazǵan. Endi sodan 2,5 myń jyl ótkennen soń bizdiń keıbir tarıh­shy­larymyz Gerodottyń ózin jóndegisi bar. О́zde­rin­she ton piship, skıfterdi basqa halyqqa aparyp, saqtardy parsylar etip dáleldeımiz dep áýre bo­lyp júr. Oǵan parsylardyń ózi kóne me, joq pa, onda sharýasy joq. Bularǵa endi ne deısiń. Osy jerde bir-birimen baılanysy joq, arasy kók pen jerdeı, qashyq Grek eli men Qytaı eliniń biz týraly aıtqandarynyń bári birdeı bolyp tur.  Gerodot grek halqymen salystyra kelip: “Olarda grekterdikindeı kóp qudaı joq, olar bir-aq qudaıǵa senedi”, dep ketken jeri bar. Sondyqtan bul jerde aıdan anyq kórinip turǵan bir-aq nárse bar, ol bizdiń halqymyzda kóp qudaılyq atam zamannan beri, buryn da bolmaǵan, qazir de joq. Patshalardyń máıitin qurmettep el aralatyp, hal­qy­men qoshtas­tyr­ǵan. Qazir de uly adamdaryn el jıy­lyp arýlap shyǵa­ryp salady, barly­ǵy bir-bir ýys to­py­raq salady. Al ólgen adamnyń máıi­tin eshkimge kórsetpeı, aıtpaı, janazasyn shyǵar­maı aparyp kóme sal degendi qazaq naǵyz anaıylyq, ba­ryp turǵan kór­gen­sizdik dep biledi. Muhıttyń: “Sen qalǵan otyz uldan ediń Záýresh, bir ýys buıyrmady-aý topyraǵyń”, dep bir ýys topyraq sala almaǵanyna ókinip, zar jylaǵan ákeniń zaryna, osy án aıtylǵanda barsha qazaq qosylyp zarlaýshy edi. Endi olarǵa, qoı, ol óleńdi aıtpańdar, olaı aıtý durys emes eken, endi máıitterdi basqasha jerleımiz deımiz be, ne deımiz? Ol dúnıelik bolǵan adamǵa, qoshtasyp, bir ýys topyraq salý, ár qazaq úshin marqumnyń árýaǵy aldyndaǵy eń úlken paryzy emes pe? Munyń “kópqudaılyqqa” qandaı qatysy bar? Dúnıeden ótken adamdardyń basyna barma, quran oqyma, basyna belgi turǵyzba, eshkimdi áspettep qalalarda eskert­kish qoıma, olardy uly adamdar dep dáripteme, ol “mnogobojıe” bolady, deıdi. Astapyralla! Endi Uran Maıqy bı babadan qalǵan bir sóz bar edi: “Aıaǵy joq, qoly joq, Jylan qaıtip kún kórer. Quıryǵy joq, jaly joq, Qulan qaıtip kún kórer”, – dep. Endi osy sózderge: Abylaısyz, Abaısyz, Qazaq qalaı kún kórer, dep qosyp aıtar kún kelip qalǵan sııaqty. Sonda osy biz­diń halqymyzdyń istep kele jatqan tirshilikteri ıman­ǵa, quranǵa qaıshy ma? Keshege deıin musylmansha osy­laı jasaý kerek dep, moldalardyń aıtýymen jasalyp keldi ǵoı osynyń bári! Joq, esh­qan­daı qaıshylyq joq. Onda bul ne tirshilik? Onda bul dinge qatysy joq basqa tirshilik. Saıasat. Bildirmeı kelip boıyńdy alyp, túbińe jetetin qý saıasat. Aldymen ata-babańnyń atyn umyttyryp, tarıhyńnan qol úzdiredi, óleń, kúıiń, ánińnen aıyrady, salt-dástúr men ádet-ǵurpyńdy túgel joıyp, joq etedi. Sodan keıin halyq tamyry sónip, úzilgen qańbaqtaı, jel qaıda qýalasa solaı zymyrap, dóńgelep usha jóneledi. Qaı saıǵa qýyp tyqsa, sonda jatady. Mine, osydan keıin halıfat bolasyń ba, basqa bolasyń ba, kim bilsin? Áıteýir, óz taǵdyryńa óziń ıe bolmaıtynyń anyq. Seniń erkindigiń ózińe kerek bolmasa, kimge kerek? Elimizde búgingi kúnge 2200-deı meshit salynyp, jumys istep tur eken. Úlken-úlken meshitter salynýyna memleket te qol ushyn berip jatyr, jer-jerdegi kishi meshitterdi el ishinen shyqqan azamattardyń ózderi-aq salyp, eshkimniń kómeginsiz jaılap alǵa jyljyp kelemiz. Bári óstip ornyna keleri sózsiz. Tek qana artyq qylamyz dep júrip, tyrtyq qylyp almaıyq. Solardyń aıtqany bola qoıdy deıik. Sonda eldiń bári tyrp etpeı úılerinde otyrady. Beıitterdiń, áýlıe, uly babalardyń báriniń basy qańyrap bos turady. Bir adam kelmeıdi. Bulardyń ishinde Ǵaıyp Eren Qyryq Shilten, Qazyǵurt, Ýkash Ata, Arystan Bab, Túrkistan, Qorqyt Ata, Pir Beket Ata, Baba túkti shashty Ázız, Áýlıe ata, Máshhúr Júsip Kópeıuly, Aısha Bıbi, Raıymbek Baba, Qabanbaı batyr, taǵysyn taǵylar bar. Bulardyń bárine úlken ınfraqurylym salynǵan, joldar, meımanhanalar, eldi kútetin, demaldyra­tyn oryndar. Jalpy aıtqanda, qaınap jatqan ómir. Osy ómir toqtap, sónip joq bola ma? Basqanyń bárin qoıǵanda bul damyp jatqan ishki týrızm ǵoı. Adam bir jerde otyryp ómir súre almaıdy, júrgisi keledi, kórgisi keledi. Esh bolmasa aýylynyń qasyndaǵy kók tóbeni kórip kelgenine máz bolatyn qazaqpyz. Qazir jol bar, kólik bar. Kórip kóńili kónshıdi, rýhanı tazalanady, ártúrli dinı, ǵylymı maǵlumattar alyp, túsinigi keńeıedi. Jaqynda ǵana Pir Beket Atanyń 260 jyldyǵy atalyp ótti. Oǵan elimizdiń kóptegen belgili azamattary baryp qaıtty. Basqa elderden de resmı qonaqtar keldi, Parlamenttiń depýtattary boldy, elimizdiń bas múftıi Derbisáli qajy da qatysty. Osy halyq tizbektelip taýdan Atanyń kesenesine júrip kele jatqanda, kádimgi túzdiń taǵysy, úlken quljasy basqarǵan baqandaı bes arqar kóldeneń kelip, elge qarap, toqtap, jol suraǵandaı ısharat bildirdi. El muny túsine qoıyp, arasyn ashyp jol berdi. Olar esh asyqpastan, júgirmeı, jáı, ádemi­lenip, kerbezdenip joldy kesip ótti. Jáne qashqan joq, sol boıynda ózderin kórsetip kóp turdy. On­daıdy, aldyńdaǵy kúnde baǵyp júrgen qoılaryń da istemeıdi. Osydan úsh-tórt jyl buryn barǵanymyzda ol jerde top-top bolyp júrgen 30-40 arqarlar júrdi qasymyzda, osynshama shamalas bul óńirde tipti bolmaıtyn, bıik taýlarda ǵana ómir súretin ularlar júrdi ushpaı, bir taýdyń qaptalynda sansyz shilder ushyp-qonyp, oınap-toılap jatty. Bir qudiret bolmasa osyndaı qubylys, jaı ýaqytta, jaı jerde kezdese qoıa ma? Sender osy áýlıelerge soǵys jarııala­dyńdar, odan basqa jumys joq pa? – degen suraq­qa, olar biz ásheıin Allaǵa serik qospasyn dep, Allanyń atyn qorǵaý úshin aıtyp jatyrmyz deıdi. Esterińde bolsyn, “Alla eshbir pendeniń ózin qorǵaýyna, qoldaýyna muqtaj emes”. О́ıtip mú­láıimsip, kúnáhar bolýǵa bolmaıdy. Kim qatelesse, Allanyń aldynda ózge emes, tek ózi ǵana jaýap beredi. On segiz myń ǵalam da, bárimiz de bir Alla­nyń alaqanyndamyz. Ol emes, biz Allanyń qor­ǵaýyna muqtajbyz, biz Allanyń qoldaýyna muqtajbyz! Alla taǵala aıtqan: “Qaharym kelse búkil álem­di bir tarynyń qaýyzyna syıǵyzamyn, meıi­rimim tússe, búkil adamdardyń kózinen nur tamy­zamyn!” — dep. Demek, Allanyń qolynan bári de keledi. Aldymen adam Allanyń qaharyna ushy­ra­maýdy oılaýy kerek. Sońǵy jyldary jıilep ketken úlken apattar men opattar, sýnamı, jer silkiný, topan sýlar men túsiniksiz órtter, janar­taýlardyń atqylaýy áli Allanyń qahary emes, es­ker­týleri ǵana. Ár osyndaı esker­tý­lerden adam­dar odan qorytyndy jasap, óz kiná­laryn moıyn­dap, Alladan keshirim suraýlary kerek. Eger budan keıin qatelerin túzemese, naǵyz qahar sonda bolýy múmkin. Keıbir jerlerge aýyrt­palyqtyń qaı­ta-qaıta, ár túrli bolyp túsýi osy­men baıla­nys­ty. Jamandyqqa jamandyq, jaq­sylyqqa jaq­sylyq degen osy. Bul ár halyqqa da, ár adam­ǵa da berip otyratyn Allanyń ádil baǵasy. Túsine bilgen adamǵa ómir osylaı rettelip otyrady. “Baq, qaıda barasyń?”, degende, “birlikke baramyn” dep jaýap bergen eken deıdi. “Sender bólinbeńder” degen Alladan túsken sóz Qurannyń aıatynda da bar. Adamnyń syrtqy kórinisi týraly Muhammed paıǵambardyń (s.ǵ.s.) óz aýzynan shyqqan birden-bir áńgimesin joǵaryda aıtylǵan túrik ǵulamasy Osman Nurı Topbash óziniń kitabynda beripti. Sol kitaptyń 112-betiniń bas jaǵynda: “Hazireti Paıǵambar... Kıimdi durystap kııýdi ámir etken. Kıimniń alabajaq, salmaqsyz bolýyn qosh kórmegen Hazireti Paıǵambar sallallahý aleıhı ýá sállám shash pen saqaldyń jalbyrap júrýin unatpaǵan. Bir kúni Rasýlýllah sallallahý aleıhı ýá sállám meshitte otyrǵanynda shashy men saqaly bir-birine shatysqan bir kisi kirip keldi. Hazireti Paıǵambar sallallahý aleıhı ýá sállám qolymen oǵan shashy men saqalyn túzetýin ymdady. Ol kisi bul ámirdi oryndaǵannan keıin Allah Rasýly sallallahý aleıhı ýá sállám: “Osy hal qaısibiriń bolsyn shashy-basy jalbyrap júrgennen góri abzal emes pe?” – dep buıyrdy. (Mýatta, Shaar, 7; Báıhakı, Shýábýl-Iman, V, 225). Jasyratyny joq, musylmandardyń kıim kııýi jóninde qazir qoǵamda pikirtalas kúsheıip tur. Osynyń da eshkim anyǵyn ashpaı, eki jaq ta ózinikin durys dep aıtýda. Shyn mánisinde bizdiń túsinigimizshe musylmandardyń kıimi bylaı bolý kerek degen nusqa joq. Kitaptarda osy aıtylǵan jaıǵa qosa aıta ketetin bir ǵana túsinik bar. Ol áıel adamdardyń uıatty jerlerin kórsetpeı, jaýyp, kıinip júrýi durys ekendigi týraly. Adam balasy jaralǵannan beri bizdiń qazaqtyń qyzdarynyń basyna oramal salynbaǵan edi. Al, áıelderiniń júzi jarqyn bolyp keldi. Biraq erkekter de, áıelder de óziniń jalańash denesin kórsetpegen. Kıim kııý tártibi jóninde de aıtylyp ketken bir baǵaly málimet bar. Ony Gerodot óziniń kitabynyń 600-betinde tórtinshi abzasynda bylaı bergen. “Zametno ıronıcheskoe otnoshenıe greka k nekotorym vostochnym obychaıam. Styd kotoryı vyzyvalo ý varvarov obnajennoe telo, mog pokazatsıa greký, provodıvshemý bolshýıý chast dnıa obnajennym na palestre, nelepym ı smeshnym predrassýdkom” – dep. Al sol kitabynyń 426-betiniń ekinshi abzasynda “Sakı je (Skıfskıe plemıa)... Onı nosılı shtany” (qaraıtqan biz – О́.B.)  dep bergen. Shyn máninde shalbar kııýdi álemge taratqan saqtar edi. Kim qalaı kıinedi, árıne, árkimniń óz jumysy. Biraq bireýlerdiń bir halyqqa óziniń salt, ádet-ǵurpyn, túri-basyn ózgerttirip, tez arada basqa eldikine kóshiremiz deýi eshqandaı aqylǵa kelmeıtin tirshilik. Biz negizinen musylmandar turatyn elmiz. Ekinshi jaǵynan biz órkenıetti eldiń azamattarymyz. Dál búgin bizdiń halqymyz dúnıe júzindegi ádemi, jarasymdy, tipti, sylqym kıim kıetin halyqtardyń biri bolyp sanalady. Ony barlyq elder de solaı baǵa berip aıtyp júr. Bir zamanda qazaqtyń dalasyna dárýishter qaptap ketken eken. Halyq ózi qabyldaı qoımaǵan soń, olar ketken eken kelmeske. Biraz jyl buryn bizdiń qyz-kelinshekter de basqa jaqqa aýytqyp, denesin jalańashtap júrýdi sánge aınaldyryp alǵan edi. Ony da halyq jaqtyrmaı, ersi tirshilik dep balaǵattaǵan soń ol da qalyp bara jatqan sııaqty. Osy ary-beri aýytqyp, astymyzdaǵy qaıyqty shaıqalta bermeı, osy jaǵdaıymyzdy saqtap, aldyńǵy qatardaǵy elderdiń biri degen ataqqa ıe bolǵanymyz durys sııaqty. Bizdiń halqymyz myqty halyq. Bizdiń halqymyz úlken qasıeti bar halyq. Bireýdiń ala jibinen attamaǵan halyq, qoı aýzynan shóp almaǵan halyq. Esikten kirip kelgen kisige kimsiń demeı, tórlet degen halyq, kórpesin tósep, dastarqanyn jaıǵan halyq. Qyryqtyń biri qydyr dep, ózi ash otyrsa da, baryn kelgen kisige bergen halyq. Dúnıege senim-nanymy kúshti halyq, ár isiniń ar jaǵynda bir kemeńgerlik pen danalyqtyń kórinisi bilinip turatyn tekti halyq. Qanshama ǵasyr qorlap, zorlap, tyrnalap, mazalap, mazaqtap, joq etemiz degende de boı bermeı osy qalpyn saqtap qalǵan halyq. Osynshama synaqtan irkilmeı ótip, Allasyn aýzynan tastamaı, dinin berik ustap qalǵan halyq. Sol úshin de Alla qolushyn berip, mańdaıynyń baǵyn ashty. Shúkir, Allanyń endi berer jaqsylyǵy mol bolar dep dep úmit etemiz. Bizdi aldymyzda jarqyn bolashaq kútip tur dep senemiz. Tek qana óz tirshiligimizdi ózimiz búldirip almasaq boldy. Ol úshin ár adymymyzdy ańdap basqanymyz jón. “Jaý joq deme, jar astynda, bóri joq deme, bórik astynda” degen. Biz biraz dúnıeni kórgen adambyz, biraz dúnıeni zerttep, zerdelegen adambyz. Biz de jas bolǵanbyz, ózderińdeı ár nársege elikteýimiz de bolǵan. Biraq myna nárse oıyn emes, munyń arty órtke aınalyp ketýi múmkin. Muny kim uıymdastyryp otyrsa da, halqymyzdyń tynyshtyǵyn ketirip, ishinen iritip, byt-shytyn shyǵarýǵa jasalyp jatqan áreket. Osyndaı bir báleniń jaıylyp kele jatqanyn baıqap, aýrýdyń aldyn al degendeı, biz aıtpasaq kim aıtady dep, Allaǵa syıynyp, qolyma qalam aldym, shyn júregimnen shyqqan senderge degen atalyq sózimdi aıtýǵa bel baıladym. Qaraqtarym, kelińder, birge jaqsylap oılanaıyq. Jaqsy men jamannyń arasyn ajyrataıyq. Durysy qaısy, burysy qaısy ekenin anyqtaıyq. Sodan keıin baryp, qaı jaq durys bolsa, sol jaqqa qaraı barlyǵymyz birigip betimizdi buraıyq. Alla adamdarǵa “myna dúnıeni jasap, senderdi ıe ettim. Osylardy durys paıdalanyp, baqytty ómir súrińder” degen eken. Keıinirek beıbit ómir degen ıslam dinin túsiripti. Mine, osy eki nárseni durys túsinseńder, qatelespeısińder. Árkim óz eline, óz jerine, óz halqyna eńbek etý kerek. Bireýdiń aldaýyna túsip, aljasyp, basqa bir eldiń qanyn tógip, kúnáhar bolǵan adam ońbaıdy. Adam balasy baqytty olaı izdemeıdi. Baqytty otanyna, halqyna, janyndaǵylarǵa jaqsylyq isteý arqyly ǵana tabady. Sondaılarǵa ǵana Alla jumaqtyń esigin ashady. Adasqan, bólingen, elin búldirgen adamdardyń aqyreti jaman bolady, qaraqtarym. Biz durysyn aıtamyz, senińder bizge. “Adasqannyń aldy jón, arty soqpaq” demeı me Abaı, qaıtyńdar raılaryńnan. Qara nárseden qashyq bolsań aman bolasyń. Onsyz da biraz bozdaq bosqa ketti dúnıeden. Bizge árqaısyńnyń ómiriń altynnan da qymbat. Bizdiń shamaly halqymyzǵa sonyń ózi de kóp bolyp otyr. Ol onyń ústine jaman úlgi. Endi Alla ondaıdy bizdiń basymyzǵa bermesin. Tynyshtyq bárinen de qymbat. Alla da bizge sony tilegen. Dúnıeden quryp ketpeýiń úshin ultyń kúshti bolý kerek, bireýge qul bolyp ketpeýiń úshin otanyń kúshti bolý kerek. Kúshti memleket bolý úshin birlik kúshti bolý kerek. Sondyqtan da, bárimiz: “Iá, Alla taǵala, bizdiń qaı ýaqytta da birligimizdi bere gór, Iá, Alla taǵala, bizdiń máńgi tynyshtyǵymyzdy bere gór, Iá, Alla taǵala, bizge ózińniń týra da, aq jolyńdy buıyrta gór”, dep tileý tileıik, aǵaıyn. О́mirbek BAIGELDI.