Munaı-gaz ónerkásibi – ekonomıkanyń qozǵaýshy kúshi

Keshe Elbasy Nursultan Nazarbaev  Ázirbaıjannyń astanasy — Baký qalasynda ótetin Kaspıı jaǵalaýy elderi memleket basshylarynyń basqosýyna barar jolda jumys saparymen Atyraý oblysyna aıaldady. Prezıdent Nursultan Nazar­baev Atyraýdaǵy sapary bary­syn­da al­dy­men “Kaspıan tehnıkal re­sorsız” oqý ortalyǵyna (bas­qa­rý­shy dırek­to­ry – Braıan Ol­son) baryp, mu­naı-gaz sektory úshin kadrlardy qaı­ta daıarlaýmen aınalysatyn or­ta­lyqtyń jumy­sy­men tanysty. Atal­mysh oqý or­ny – Qazaqstanda álem­dik deń­geıdegi mamandandy­ryl­ǵan jalǵyz oqý ortalyǵy. “Kaspıan teh­nıkal re­sorsız” oqý ortalyǵy 2005 jyly ashylǵan ýaqyttan beri munda 5000-nan astam adam, sonyń ishin­de “Jol kartasy” baǵdarlamasy boıynsha 570 maman oqý kýrsynan ótti. Budan soń Elbasy máshıne jasaý ónerkásibin damytý maq­sa­tynda salynǵan gaztýrbına qon­dyr­ǵylary men jabdyqtaryn jón­deý jáne ser­vıstik qyzmet kór­setý zaýytynyń jumysymen ta­nysty. Bul joba “Kaz­Týrbo­Re­mont” servıs ortaly­ǵy” JShS-niń tapsyrysy boıynsha sa­lynǵan (bas dırektory – Ashat Ýserov). Zaýyttyń quny – 6 mlrd. teńge. Onyń qurylysy tapsyrys be­­rý­shiniń 660 mln. teńge kólemindegi óz qarajatyna jáne 5 mlrd. 340 mln. teńge nesıelik qarajat ese­bi­nen sa­lynǵan. Memleket bas­shy­syna nysannyń gaztýrbına qon­dyrǵy­laryn jylyna 18 kúrdeli jóndeýden jáne 12 aǵymdaǵy jón­deýden ótki­zetin jo­ba­lyq qýaty tanystyryldy. Qazirgi ýa­qytta zaýyt munaı-gaz jabdyqtary­nyń ar­tyq bólshekterin shyǵarýmen aınalysady. Sonymen birge bir rettik tapsyrystardy oryndaıdy. Qyzmet­ker­ler­diń jalpy sany – 157 adam. Nursultan Ábishuly osy zaý­yt­ta el ekonomıkasynyń jetekshi salasy – munaı-gaz ónerkásibin, son­­daı-aq, munaı hımııasy keshe­nin órkendetýge qatysty keńes ót­kizdi. Munaı-gaz salasy Qazaqstan ekono­mıkasyn damytýdyń taıaý jyldarǵa arnalǵan perspektıva­syn­da negizgi lo­komotıv bolyp qala beredi. Osy salaǵa salynǵan ınvestısııa kólemi men tabıǵı resýrstyq áleýetti, jal­py munaı-gaz ónerkásibiniń múmkin­digin ózge salalardy qosa damytý ba­rysynda tıimdi paıdalana bilý qa­jet. Bul sala ındýstrııalandyrýdyń negizgi qozǵaltqyshy bolýy tıis, dedi Elbasy keńeste. Alaıda, ázirge dál bulaı bolyp otyrǵan joq. In­dýs­trııalandyrý kartasynda agroó­ner­kásip kesheni, metallýrgııa sa­la­lary keńinen qamtylǵanmen, mu­naı-gaz sektoryna qatysty jo­ba­lar qalys qalǵan. Elimizge mu­naı-gaz sektoryna, sonyń ishinde, hımııalyq reagentterdi, munaı-gaz jabdyq­taryn shyǵaratyn shaǵyn jáne orta kásipkerlik jobalar qajet. Elbasynyń aıtýynsha, elimizde munaı-gaz ónerkásibin órkendetýge negiz qalaıtyn mol áleýet bar. Má­selen, “Teńizshevroıl” birles­ken kásiporny munaı óndirýdi 22,5 mıllıon tonna deńgeıine jetkizdi. Al bıyl ónim óndirý deńgeıi budan da joǵary bolatyny aıqyndalyp otyr. Bıylǵy 10 aıda atalǵan ká­sip­oryn 21,3 mıllıon tonna munaı óndirip, jyldyq jospar­lan­ǵan ónim óndirýdiń 97 paıy­zy­na qol jetkizdi. Atyraý munaı óń­deý zaýytynda eýrostandarttarǵa sáıkes ashyq tústi munaı ónim­de­rin shyǵarýdy ulǵaıtý­ǵa, sonymen birge shyǵarylatyn ónimder túrin kóbeıtýge keń jol ashatyn moder­nı­zasııalaý jobasy júrgizilip ja­tyr. “Ulttyq munaı-hımııa teh­no­parki” arnaıy ekonomı­kalyq aı­ma­ǵy quryldy. Bul shaǵyn jáne orta kásipkerliktiń damýyna ja­ńasha serpin beredi. Keńeste Munaı jáne gaz mı­nıs­tri­niń orynbasary Áset Ma­ǵaýov Qa­zaqstandaǵy munaı-gaz ónerkási­bi­niń perspektıvalyq jo­balarynyń mańyzy týraly ha­barlama jasady. Onyń aıtýynsha, Elbasynyń tap­syrmasyna oraı Indýstrııalandyrý kartasyna engizilgen munaı-gaz salasyndaǵy ın­vestısııalyq jobalar­dy iske asy­rý barysynda 5 trıllıon teń­geden asa qarjy ıgerilmek. Buryn tek qurlyqtan ǵana munaı-gaz ón­dirip kelgen Qazaqstan munaıshy­la­ry úshin taıaýdaǵy jyldarda erekshe joba iske asyrylmaq. Bul – Kaspıı teńizinen munaı-gaz óndirý. Qazaqstanda munaı óńdeý zaý­yt­taryn modernızasııalaý jobala­ryn iske asyrý qolǵa alyndy. Qa­zir Atyraý munaı óńdeý zaýytynda hosh ıisti kómirsýtekter shyǵara­tyn qon­dyrǵy qurylysy bastal­dy. Osyǵan oraı Atyraýda munaı hımııasy kesheniniń de qurylysy bastaý aldy. Bul árıne, elimizdegi munaı hımııasy salasyn órken­de­týge tyń serpin be­rip qana qoı­maı, ózge de salalardyń qosa da­mýyna yqpal etkeli otyr. – Munaı-gaz salasynyń damýy, – dedi Elbasy Nursultan Nazarbaev keńesti qorytyndylaı kele, – ózi­men birge ózge de sala­lardyń ósýine jol ashýy qajet. Ol úshin jumysty du­rys uıym­das­tyrý kerek, tıisti baqylaý da bo­lýy shart. Bizdiń ken baılyǵy­myz­dy ekologııalyq talapqa saı ıger­gen jón. Bul másele únemi birinshi kezekte turýy kerek. Olaı bolma­ǵan jaǵdaıda ken oryndaryn ıge­rý ekologııalyq apattarǵa uryn­dy­rýy múmkin. Meksıka buǵazyn­da­ǵy apatty umytýǵa bolmaıdy. Mun­daı apat Kaspııde qaıtalanar bol­sa, onyń úlken zardaby bola­ryn úne­mi este ustaǵan jón. Mun­daı apatty jaǵdaıda áreket etýge qajetti kúsh pen quraldar áli de jetkiliksiz. Buǵan Adjıptiń baza­synda Tótenshe jaǵdaılar jónin­degi mınıstrliktiń oqý-jattyǵý qorytyndylary dálel bolady. Qazir qurylǵylar men tehnıkalar, olardyń senimdiligi men múmkindigi Kaspıı teńizindegi munaı opera­sııalaryn júrgizýdegi qaýipsiz­dikti qamtamasyz etý úshin is júzinde tekserilgen joq. Osyǵan baılanysty Elbasy Adjıp KQO jáne TShO (“Te­ńiz­shev­roıl”) kompanııalarynyń mu­naı tógilgen jaǵdaıda shuǵyl áreket ete­tin Batys Qazaqstan qaýymdastyǵyn qurýdyń mańyz­dy­lyǵyna toqtaldy. О́ıtkeni, ázirge joba retinde qa­ras­tyrylǵan qaýymdastyqtyń maq­sa­ty qur­lyqta da, sýda da tógilgen munaı­dy shuǵyl jınap alýdy, zardabyn joıý úshin kúsh biriktirýdi kózdeıdi. Elbasy budan ózge jáne bir má­se­lege aıryqsha toqtaldy. Mysaly, dedi Nursultan Nazarbaev, apat­tyq tó­gil­gen munaıdy joıý jónin­degi mekeme ken paıdalanýshy bir kásiporynmen kelisimge kelgennen keıin, ózge telimdegi tógilgen mu­naı­dy joıýǵa qu­qyǵy joq. Bul – aqylǵa syıym­syz. Bul tyǵyryq­tan shyǵatyn bir jol – Kaspıı teńizinde bolýy múm­kin tótenshe jaǵdaılarda shuǵyl ári tıimdi áreket etetin mamandan­dy­ryl­ǵan ekologııalyq baza qurý. Árı­ne, bul úshin tıisti zańnamalarǵa óz­ge­ris­ter engizý qajettigi de týyndaıdy. – Munaı-gaz sektory men mu­naı hımııasy ónerkásibin damytý, – dedi Elbasy odan ári, – iri jo­ba­lar­syz múmkin emes. Sol se­bep­ten so­lar­ǵa baılanysty aıtqaly otyr­myn. “Teńizshevroılǵa” baı­la­nysty. Bıylǵy jyly bul kom­panııa re­kord­tyq kórsetkishterge jetti. Bul – zańdy tabys. Biraq alda munaı óndirýdiń turaqty jo­ǵary deńgeıine shyǵý úshin oryn­dalatyn qıyn tap­syrmalar bar. Bul jerde tehnolo­gııa­lyq sheshim­derdi atqarýda, Qa­zaq­stannyń múd­desin saqtaýda óte oń­taı­ly qadam­dar jasalýy tıis. Alaý­larda jana­tyn gaz kólemin azaıtý jáne kúkirtke baılanysty másele­ler áli de mańyzdylyǵyn joıǵan joq. Budan basqa TShO Munaı jáne gaz mınıstrligimen birge ishki ry­nok­­ty gazben qamtý máselesin oılas­tyrýy kerek. Budan ári Elbasy Qa­shaǵan jobasyna baılanysty barlyq merzimder bekitilgenine, ol merzimin­de oryndalýy tıis eke­nine, joba ope­ratory jumystardy merziminde atqarýy qajettigine toqtaldy. Al munaı hımııasy ke­sheni­niń quryly­syn bastaýǵa bir jarym jyldaı ýa­qyt ketkenin basa aıtty. О́zim qar­jy tartqan jobany iske asyrýdy dál osylaı kesheýildetýge bolmaıdy. Úkimetke osyndaı kesheýildetýdiń se­bep­te­rin saraptaýdy, naqty merzi­min belgilep, baıandaýdy tap­syramyn, dedi Nursultan Nazarbaev. Elbasy oblystyq ákimdiktiń tapsyrysy boıynsha “Teńizshevr­oıl” JShS qarajatyna salynǵan №3 jańa sý tazartý stansasyna da bardy. Onyń qurylysyna shetel­dik­termen birlesken kásiporyn 1 mlrd. 670 mln. teńge kóleminde qarajat bóldi. Qazir qurylysy aıaqtalǵan sý ta­zartý stansasy “Atyraý Sý Arna­sy” KMK-niń (dırektory – Serik Jumashbaev) menshigine berildi. Jo­balyq qýaty táýligine 30 myń tekshe metr quraıtyn №3 súzý stansasy joǵar­ǵy qabattaǵy sý kózin óńdeýge arnalǵan. Aralastyrý kamerasy, flotatorlar, jedel súzgiler stansa keshenine kiredi. №3 fıltrleý stansasynda sý úsh reagent arqyly birneshe deńgeıden ótip óńdeletin­dikten, odan shyǵatyn sýdyń sapa­sy barlyq sanıtarlyq normalar men standarttarǵa saı bolady. Ekonomıka­sy qarqyndy damyǵan, soǵan oraı tutynýshylarynyń qata­ry óse túsken aımaqqa mundaı sý tazartý kesheni asa qajet bola­tyn. Endi qalalyq bılik úshin ob­lys ortalyǵyndaǵy turǵyn­dardy aýyz sýmen tolyq qamtamasyz etýge jańa múmkindik týdy. Budan keıin Elbasy Atyraý qala­synyń irgesine ornalasqan jylyjaı men kókónis qoıma­syn­da boldy. Jańa joba 2010 jyl­dyń kúzinde paıdalanýǵa berildi. Nysan tapsyrys berýshi “Jaıyk Agro” KMK-ine 766 mln. teńgege shyq­ty. Nysannyń menshikti qa­zan­dyǵy, sý saqtaıtyn rezervýa­ry, kárizdik sor­ǵy stansasy, qal­dyqtarǵa arnalǵan qoımasy, ól­sheý orny jáne ákim­shi­lik ǵıma­raty bar. Kókónis qoıma­sy­nyń qyzmetin kez kelgen kásiporyn paıdalana alady. Oblys ákimi Ber­geı Rysqalıev Elbasyna óńirdiń áleýmettik-ekonomıkalyq damý barysyn naqty kórsetkish­ter­men baıandap berdi. Al Elbasy aýyl sharýashylyǵy qyzmetker­leri­men pikirlesip, sapaly aýyl sharýa­shy­lyǵy taýaryn óndirý, azyq-túlik qaýipsizdigin qamtama­syz etý mańyzyna toqtaldy. Jaqsybaı SAMRAT, Joldasbek ShО́PEǴUL, Atyraý oblysy.