Tarıhy
Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq jónindegi uıym (EQYU) (burynǵy ataýy – Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq jónindegi keńes (EQYK)) – qaýipsizdik máselelerimen aınalysatyn jáne Soltústik Amerıkanyń, Eýropa men Ortalyq Azııanyń 56 elin biriktiretin álemdegi asa iri óńirlik qurylym.
EQYK 33 eýropalyq derjava ókilderiniń, sondaı-aq AQSh pen Kanadanyń áskerı qarsy turýshylyqty azaıtý sharalaryn jasaý jáne Eýropadaǵy qaýipsizdikti nyǵaıtý úshin turaqty jumys isteıtin halyqaralyq forým retinde shaqyrylǵan. 1975 jyldyń 30 shildesi - 1 tamyzynda Fınlıandııa astanasy Helsınkıde 35 memlekettiń basshysy Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq jónindegi keńestiń Qorytyndy aktisine (Helsınkı kelisimine) qol qoıdy.
Qurylymy EQYU-nyń negizgi organdary: Sammıt (joǵary deńgeıdegi kezdesý) – qatysýshy elder memleket jáne úkimet basshylarynyń merzim saıyn ótkizilip turatyn kezdesýi.
Syrtqy ister mınıstrleriniń keńesi (SIMK) – qatysýshy memleketter syrtqy ister mınıstrleriniń jyl saıynǵy (joǵary deńgeıdegi kezdesýden basqa jyldary) kezdesýi.
Turaqty keńes – jyl boıy osy laýazymdaǵy tóraǵanyń jetekshiligimen turaqty negizde saıası konsýltasııalar ótkizip, sheshim qabyldaıdy (apta saıyn Venada, Uıymnyń shtab-páterinde jınalady).
Qaýipsizdik salasyndaǵy yntymaqtastyq jónindegi forým – qarýlanýdy baqylaý jáne Senim men qaýipsizdikti nyǵaıtý jónindegi sharalar (SQNSh) máselelerin turaqty talqylaıdy (Venada apta saıyn jınalady).
Ulttyq azshylyq isteri jónindegi Joǵarǵy kommısar. EQYU-nyń Demokratııalyq ınstıtýttar jáne adam quqyqtary jónindegi bıýrosy. EQYU-nyń Parlamenttik assambleıasy. BAQ bostandyǵy máseleleri jónindegi ókil – qatysýshy memleketterdegi buqaralyq aqparat quraldary salasyndaǵy jaǵdaıdyń damýyn baqylaıdy.
EQYU basshylyǵy Tóraǵa – EQYU-nyń aǵymdaǵy qyzmetin basqarady. EQYU mekemeleri/ınstıtýttarynyń jumysyn úılestiredi. Uıymnan ókildik etedi, qaýipsizdik salasyndaǵy úderisterdi baqylaıdy jáne janjaldar men daǵdarysty jaǵdaılardy sheshýge yqpal etedi.
Bas hatshy – hatshylyqqa jetekshilik etedi. Mınıstrler keńesimen 3 jyl merzimge taǵaıyndalady. Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq jónindegi uıymnyń resmı tilderi: aǵylshyn, ıspan, ıtalıan, nemis, orys, fransýz tilderi bolyp tabylady.
Negiz qalaýshy qujattar Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq jónindegi keńestiń qorytyndy aktisi, 1975 jyl. Jańa Eýropa úshin Parıj hartııasy, 1990 jyl. Eýropadaǵy kádýilgi qarýly kúshter týraly shart, 1990 jyl. Bonn qujaty, 1990 jyl. Kopengagen qujaty, 1990 jyl. Eýropa qaýipsizdigi hartııasy, 1999 jyl. Negizgi mindetter men maqsattar Birinshi «sebet» nemese áskerı-saıası ólshem: qarýlanýdyń taralýyn baqylaý; janjaldardyń aldyn alý jónindegi dıplomatııalyq kúsh-jiger; senimdi qarym-qatynas qurý jáne qaýipsizdik jónindegi sharalar. Ekinshi «sebet» nemese ekonomıkalyq jáne ekologııalyq ólshem: ekonomıkalyq-ekologııalyq qaýipsizdik. Úshinshi «sebet» nemese adamı ólshem: adam quqyn qorǵaý; demokratııalyq ınstıtýttardy damytý; saılaýlar monıtorıngi. Barlyq qatysýshy memleketter teńdeı mártebege ıe. Sheshimder konsensýstyq negizde qabyldanady. Olar zańdyq mindetti sıpatqa ıe emes, biraq úlken saıası mańyzy bar.
Uıym shtaty – basshylyq organdarda jumys isteıtin 370-teı adamnan, sondaı-aq 3 500 adam shamasyndaǵy dalalyq mıssııalar qyzmetkerlerinen turady.
EQYU-nyń jaýapkershiligi aýmaǵy Qazaqstan – burynǵy KSRO respýblıkalarynyń ishinen EQYU tóraǵalyǵy laýazymyn ıelengen tuńǵysh el. «Qazaqstandyq tóraǵalyqtyń urany tórt «T» – «trast» (senim), «tradıshn» (dástúr), «transparensı» (ashyqtyq), «tolerans» (toleranttylyq) bolyp tabylady. Birinshisi – bir-birimizge degen bizge asa qajetti senimdi bildiredi. Ekinshisi – EQYU-nyń negizgi qaǵıdattary men qundylyqtarynan turady. Úshinshisi – halyqaralyq qarym-qatynastarda «qosarlanǵan standart» pen «jikteý shekterinen» azat, barynsha ashyqtyq pen transparenttik qaýipsizdikke tónetin qaýip pen qaterlerdi eńserýde syndarly yntymaqtastyqqa umtylý. Al tórtinshisi – búgingi álemde barǵan saıyn mańyzy artyp otyrǵan mádenıetter jáne órkenıetter arasyndaǵy únqatysýdy nyǵaıtý jónindegi jahandyq trendtiń kórinis tabýy. Prezıdent Nursultan NAZARBAEV, Qazaqstan Respýblıkasynyń Uıym tóraǵalyǵy laýazymyna kirý oqıǵasyna oraı EQYU Turaqty keńesi ınaýgýrasııalyq májilisine qatysýshylarǵa beıneúndeýinen. Qazaqstannyń EQYU tóraǵasy laýazymyndaǵy sheshýshi maqsattarynyń biri – 2010 jyly Astanada Eýroatlantıkalyq jáne Eýrazııalyq keńistikte keń aýqymdy, bólinbeıtin jáne kooperatıvti qaýipsizdik qurýdyń kókeıkesti máselelerin talqylaý úshin Uıymǵa qatysýshy elder Memleket jáne úkimet basshylarynyń sammıtin shaqyrý bolyp tabylady. Bul maqsatqa QOL JETKIZILDI!
EQYU sammıtteri 1975 – Helsınkı, 1977-78 – Belgrad, 1980-83 – Madrıd, 1984 – Stokgolm, 1986 – Vena, 1990 – Parıj, 1992 – Helsınkı, 1994 – Býdapesht, 1996 – Lıssabon, 1999 – Ystambul, 2010 – ASTANA.