О́n-boıy ar-namystan jaralǵan

Qazaq halqynyń tarıhynda ba­tyr­­­lyq, namys degen kıeli uǵym­dar­dyń alar orny erekshe. Árdaıym el úshin kúresken, otanyn qorǵaǵan tulǵalardyń arqasynda halyqtar men memleketter órkendegen jáne saqtalyp keledi. Erjúrek Baýyrjan Momyshuly solardyń qataryna jatady. Meniń Baýkeńmen tanysýym Orta Azııa memlekettik ýnıversı­te­tinde oqyp júrgen stýdenttik sha­ǵym­nan bastaldy. 1960 jyly Tash­kent pedagogıkalyq ınstıtýtynyń úlken akt zalynda eki myńnan astam qazaq jastarymen kezdesý ótti. Onda B.Momyshuly Qazaqstanda quryl­ǵan, general I.V.Panfılov basqar­ǵan dıvızııanyń Moskva úshin shaı­qastaǵy erligi týraly aıtyp berdi. Baýkeń ózi týraly emes maıdandas jaý­yngerler týraly baıandady. Stý­dent jastar yqylaspen qarsy aldy. Meniń alǵashqy alǵan áserim – syrt aıbaryna qaraǵanda ol kisi qatal minezdi, kóp sóılemeıtin, ashylmaı­tyn adam retinde kórindi. Biraq ýa­qyt óte kele, Almatyda jıi arala­syp, suhbattasqanymyzdan keıin ol kisiniń ózim degen pikirles adam­dar­men, áńgimelesýge turatyn kisi­ler­men ashyq ta adal sóılesetinine kózim jetti. Keıin men dıplomatııalyq qyz­met boıynsha Máskeýde, shet elder­de, Fransııada, Aljırde uzaq ýaqyt bolyp, Baýkeńmen kezdese almadym. 1971 jyly Aljırdegi Keńes Oda­ǵy­nyń elshi­liginde qyzmet atqaryp, elge oralǵanda maǵan Almaty qala­synyń Dos­tyq dańǵyly (bu­rynǵy Lenın pros­pek­tisi) 30-shy úıden páter bergen bolatyn. Sol úıden de B.Momyshuly páter al­ypty. Sóıtip, bir úıde turýymyz bir-birimizben jıi kezdesip, áńgime­le­sýge múmkindik berdi. Bul baılany­sy­myz Baý­­keń jeńgemiz Já­­mı­laǵa úılenip, bas­qa pá­terge kóshkende de jal­ǵasty. Osy týraly J.Eg­­em­­berdıeva “О́mi­riniń ózi dastan” roman-essesinde bylaı dep jazady: “9 mamyr – Jeńis kúni esiktiń aldyna bir jeńil aq mashına tum­sy­ǵyn tirep, toqtaı qal­dy. Terezeden “bul kim eken” dep qarap em, eki jigit tústi. Bireýi mashınanyń art jaǵyn ashyp, ishinen qaǵaz qapshyqtaǵy zatty kóterip, bizdiń úıge bettedi. Es­ikke qońyraý berildi. Ashsam, ja­ńaǵy eki jigit arqalanyp kirip keldi. Bireýi – ádemishe bıdaı óńdi, orta boıly, shashy buıra jigit, qasyn­da­ǵysy jas, orta boıly, aq qubalaý jigit. – Sálemetsiz be? – dedi qap­shyq­ty dálizdiń buryshyna qoıyp jat­yp. Menimen qol alysyp aman­dasty. – Sálemet, káne, tórletińder, – dep Baýkeń otyrǵan bólmege bas­ta­dym. Buıra shash ádemi jigit kres­­loda shalqaıyp temeki tartyp otyr­ǵan Baýkeńe eki qolyn berip sá­lem­desti. Qasyndaǵy jigit te solaı istedi..... ...Báýkeń: – Saılaý, sen elshilik adamysyń. Bul degeniń úlken adam­ger­shilik ǵylymy. Qoǵamdyq-saıası qurylysy basqa eldiń tilin, saıasa­tyn, dástúrin ıgerip, eki eldiń ara­syndaǵy qaıshylyqty jymdasty­ryp, olardyń yntymaǵyn saqtaý: eli­mizdiń beıbitshilik jáne gýmanıs­tik isin júzege asyrý, taǵy, taǵylar parasatty iri dıplomattardyń ǵana qolynan keletin “kiltıpany” kóp is. Búgingi tańdaǵy halyqaralyq jaǵdaı da qyldyń ústinde turǵandaı. Sondyqtan elshi joldastarǵa az júk artylyp turǵan joq. Olar barlyq máselelerdi sheshýge boryshty. Mundaı jaǵdaıda úlken azamat bola bilý kerek. Qaraǵym, Saılaý, men dıplomat emespin, biraq saıasattan habarym bar shalmyn. Eń árisi úıińde de mynaý sııaqty azýly áıelge de dıplomat bolmasań, kójesin tońqyldap ákep beredi, – dep kózin tóńkere maǵan jymııa qarap aldy da oıyn jalǵastyrdy. – Saılaý, dıplomat bolý úshin, birinshiden, tabıǵı aqyl, ekinshiden, sol mamandyqqa ıkemdilik, qabilet bolý kerek. Jáne barǵan el men óz elińniń tarıhyn, áleýmettik jaǵdaı­laryn jaqsy bilý shart. Úkimet pen partııa kim kóringendi elshilikke jibere bermeıdi. Saralap jiberedi. Elshilik óte jaýapty jumys. Tak chto, dıplomatııa – eto bolshaıa naýka. Saılaý tyrp etpeı únsiz tyńdady. Baýkeń ekeýi uzaq sóılesti...” Jámıla jeńgemiz Baýkeń ekeý­mizdiń Uly Jeńis kúngi kezdesýimizdi osylaı sıpattaǵan. Momyshuly ómiri birqalypty bolmady, birde sharyqtap, birde tómende júrdi. Soǵystan keıin ol kisiniń batyrlyǵyn Keńes úkimeti, KSRO Qorǵanys mınıstrligi umyt­ty, shyndyqty aıtyp, qaısarlyq bildirgen tustarynda bılik oǵan qysym jasady. Oǵan aıǵaq, soǵys kezindegi birneshe ret Keńes Odaǵy­nyń Batyry ataǵyna bergen usynysty Kremldiń bekitpegendigi. Bul tarıhı qatelikti Qazaq­stan­nyń basshysy N.Nazarbaevtyń usynysymen aqyry Máskeý moıyn­dap, 1990 jyldyń 12 jeltoqsanynda Baýyrjan Momyshulyna Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵy berildi. Prezıdentimizdiń bul isi jalǵyz Momyshulyna jasaǵan sharapaty ǵana emes, Uly Otan soǵy­synyń je­ńisine zor úles qosqan búkil qazaq hal­qynyń erligi men eńbegin sovet eli­ne kórsete bildi. О́ki­nishke qaraı, burynǵy Qazaq­standy basqarǵan bas­shylar ult múddesin qor­ǵaǵan tul­ǵalardy baǵa­laǵan joq edi. Baýkeń eshkimnen ımenbeı, bılik­ten qyzmet-ataq, esh nárse suramaı, aqıqatty bá­ri­nen joǵary qoıyp ótken tul­ǵa ekendigin osydan bilemiz. Baýkeńniń 60 jyldyq me­reıtoıy qarsańynda dıp­lo­matııalyq qyzmette júrge­nim­de, shetelden elge dema­lys­qa keldim. Almaty qala­syn­da úıine baryp, ol kisi­men má­denıet, til, jalpy respýb­lı­kanyń bo­lashaǵy týraly suh­bat­tas­tym. “Me­reı­toıyńyzdy respýblıka bas­shylary qalaı ótkiz­bek­shi?”, – dep sura­ǵanymda, ol uıymdas­ty­rýdyń bolashaq sse­na­rıı­­in kóre­gen­dikpen bylaı dep sýrettegeni áli esimde: “Dinmu­ham­med Qo­naev Qa­zaqstan Kompartııasy Or­ta­lyq Komıtetiniń ıdeo­­lo­gııa hatshysy Ima­shevqa me­niń 60 jyl­dyǵymdy ót­­kizý týraly tapsyrma be­­­re­di, ol óz kómek­shi­sine maǵan telefon soqtyr­tady. О́z­imniń rızashy­ly­ǵym­dy bildirip, men olar­dyń jasaǵan jospa­ryna eshteńe qospaımyn, esh­teńe ózgertpeımin. Qa­laı ótkizse de, ózderiniń erki”. Keıin anyqtasam, mereıtoıdyń uıymdas­ty­rylýy aıtylǵan sse­na­rııdiń sheńberinde ót­kizilipti. Esh­qan­daı orden turmaq, medal da berilmepti. Meniń jan-júregimde Baýkeńe qatysty qyzyqty estelikter óte kóp. Birde teatrda ótip jatqan jınalys­tyń prezıdıýmynda otyrǵan B.Mo­mysh­uly birneshe ret sahnanyń ar jaǵyna shyǵyp kelip júredi. Ony keıbireýler: “Bul kelgen adamdarǵa degen qurmetsizdik” dep túsinedi. Al shyn máninde, sol kezderi soǵystan al­ǵan jaraqaty qaıtadan ýshyqqan­dyq­tan ol kisige oryndyqta kóp oty­rýǵa bolmaıdy eken. Baýkeńniń kirip-shyǵyp júrgeni sol sebepti bolypty. Biraq onyń mundaı ishki máselelerin eshkimge túsindirip jatpaıtyn minezi bar edi. Ony keıin maǵan ózi aıtty. Surapyl soǵysta alǵan jaraqattary, jańbyr, qardyń astynda jatqandaǵy boıyna kirgen dertteri sońǵy jyl­dar­ǵa deıin ol kisini qatty mazalap júrdi. Bir kúni Dostyq dańǵylyndaǵy pá­terine sálemdesýge kirsem, ból­mede aǵash kýshetkada shalqasynan jatyr. Ústine qoldan jasalǵan tórt aıaqty jeńil aǵash ústel qoıypty. Otyra almaǵandyqtan, jatyp jazýǵa yńǵaıly bolý úshin ústeldiń bas jaǵyna qaraǵan aıaǵyn aramen kesip tastap, ústeldiń betin qıǵashtap, ózine qaraı ornalastyrypty. Osy jaǵdaıdy kórgenimde, sosıalıstik revolıýsııa týraly “Qurysh qalaı shynyqty” kitabyndaǵy jalyndy kom­­somol Pavel Korchagınniń qaı­sar­­lyq­pen bolashaq urpaqqa paıdaly estelik qaldyryp ketý jolyndaǵy ynta-jigeri oıyma tústi. Qarasam, janynda jatqan kúndelik, qoljaz­ba­lary orys, qazaq tilinde, al keıbir qoljazbalar qazaqsha eski arab álippesi qarpinde. Biraq barlyǵy qaryndashpen jazylypty. Baýkeń­niń túsindirýinshe, soǵys jaǵdaıynda barlyq jazbalar, raporttar qaryn­dashpen oryndalady eken. Onyń sebebi, qaryndashpen jazylǵan ja­zýlar jaýyn-shashyn tıse de, ezil­meı­di. Al sııamen jazylǵan jazbalar sýǵa tıse jaıylyp, oqýǵa kelmeı­tin­diginen sııaly qalam qoldanylmaǵan. Ýaqyt óte kele, qaryndash grıfeli óshirile bastapty. Bolashaqta osy jazbalardy oqý qıyn bolady, son­dyqtan ózim qaıta óńdep jatyrmyn dedi. Rasynda, respýblıkalyq ar­hıvte, ǵylymı kitaphanalarda jáne basqa da qorlarda arab álippesimen jazylǵan kóp qoljazbalar osy kúnge deıin oqylmaı shań basyp jatyr. Biz paıdalanyp júrgen álippeni Más­keý ámirimen kırıllısaǵa aýda­rý­yna baılanysty, búgingi urpaq eski qol­jazbalardy oqı almaı qaldy. Osy olqylyqty qolǵa alar ýaqyt keldi, biz egemen el retinde tarı­hy­myzdy muqııat qaıta zertteýimiz kerek. Muny batyrdyń soǵys ýaqytyn­daǵy qıyndyqtary men aýyrtpa­lyq­taryna keıingi urpaqqa jetkizý úshin jasap jatqan eńbegi dep túsindim. Jastarǵa shynaıy úlgi bolarlyqtaı qasıetterdi kórsete bilý ár azamat­tyń, tulǵanyń mindeti dep bilemin. Osy kezdesýimiz Jeńis kúni bol­ǵan­dyqtan, Baýkeńmen Uly Otan soǵy­sy týraly biraz áńgime órbittik. Ekinshi dúnıejúzilik soǵystyń Sovet Odaǵyna ákelgen orasan zor zala­lyn, qıynshylyǵyn aıta kelip, maı­danger batyr dushpannan góri qyzyl jaýyngerlerdiń kóp qyrylǵanyn aıtty. Ásirese esimde qalǵany, Baý­keńniń aıtýy boıynsha bul soǵys basqa halyqtardan góri qazaq hal­qy­na erekshe aýyrtpalyq ákeldi. Se­bebi, nemis armııasy Lenıngrad, Mos­kva, Stalıngrad, Kavkazǵa deı­ingi terrıtorııany basyp aldy. Endi Gıtler áskerlerin toqtatyp, qaıta Batysqa qýý úshin soldat­tar­dy okkýpasııalanbaǵan Shyǵys Reseı jáne Qazaqstannan, Orta Azııa­dan alýǵa týra keldi. Sondyq­tan da, qazaq erleriniń jasynan kárisine deıin túgeldeı soǵysqa attan­dy­ryldy, al Prıbaltıka, Ýkraına, Belorýsııa jáne nemister basyp alǵan Reseıdiń batys jer­lerinen soldat áskerge alynbady. Sol sebepti, sany boıyn­sha orys­tar, ýkraındardyń qazaq­tarǵa qa­raǵanda qyrylǵan jalpy shyǵyny kóp bolsa da, al qazaqtyń paıyz­dyq arasal­maǵy orystardan, ýkraındyqtardan kóp boldy. Qazaqstandaǵy 30-shy jyldar­dyń asharshylyǵy, odan keıingi 1937-1938 jyldardy qamtyǵan qazaq ıntellıgensııasyna jasal­ǵan rep­res­sııadan keıin esin jınaı almaı, halyqtyń burynǵy sanyn toltyra almaı júrgende, bizdiń ult basqa sovet halyqtarymen qosa álemdik urysqa kirip ketti. Sóıtip, qazaq halqynyń taǵdyry HH ǵasyrdyń birinshi jartysynda óte qaıǵyly boldy. Osy týraly Baý­­keń aıtqanda óte qatty qamyq­qa­nyn birinshi ret kórdim. Ádette, suh­batymyz qandaı máselege ar­nal­­sa da, ol kisiniń birde-bir qamyqqandyǵyn nemese bireýge degen renishin aıtpaıtyn. Al ulttyń qyrylýy, onyń bolashaǵy ol kisini úlken oıǵa salatyn. Biz kóbinde B.Momyshulynyń áskerı erligin, jazýshylyq qabi­le­tin, ol kisiniń shynshyldyǵyn, ádilettiligin aıtamyz. Bul durys. Sonymen qatar, qazaq halqynyń aty-jónin jazýdaǵy dástúrli ereksheligin saqtap qalý úlgisin, ulttyq sana-sezimin kóterýdegi eńbegin atap ótý kerek. Máskeýdegi ámirshil-ákimshil bılik bir urpa­q­­tyń ómirinde qazaq halqy­nyń álippesin úsh ret ózgertti. Qazaqtar qoldanyp kelgen arabsha jazýdan latyn álippesine, on jyl ótpeı latynnan kırıllısaǵa, ıaǵnı qa­zaq­tardy orys álippesine kó­shirip, saýatty azamattardy saýatsyzdar qataryna engizdi. Sonymen qatar, qazaqtardyń basqa shyǵys halyq­ta­ry sekildi atam zamannan kele jatqan atatek ataýlaryn joıyp, barlyq Orta Azııa respýblıkalary halyqtarynyń famılııasyna “-ov, -ev, -ova, -eva”, otchestvo qylyp “-ıch, -evıch, -evna, -ovna” jurnaqta­ryn kúshtep jalǵap berdi. Baýkeń oqyǵan-toqyǵany tereń bolǵan­dyq­tan, ol ár halyqtyń óziniń dástúrli aty-jónin saqtap qalý quqyǵyn qorǵady. Sóıtip, túrki halyqtaryn orystandyrýdyń jolyna qarsy shyqty, dástúrli aty jáne ákesiniń atynan qury­latyn ataýyn saqtap qaldy (Baý­yr­jan Momysh-Uly – buryn osy­laı jazylǵan). Osy másele týraly áńgimeleskenimizde, Báýkeń óziniń dástúrli aty-jónin saqtap qalýdaǵy kóp áreketin jáne qýdalaýǵa túskenin aıtyp berdi. Barlyq qysymǵa qaramastan, qazaq halqy ekendigimizdi kórsete biletin “uly” degendi qaldyrýy ol kisige ońaı tımedi. Soǵystan keı­in­gi jastar Momyshulynyń erligin estip, oqyp ósti. Sondyqtan da, bel­gili jazýshy Balǵabek Qydyr­bek­uly, Shona Smahanuly jáne men de boldym, olar dástúrli qa­zaqsha aty-jónin saqtady. Ult dástúrin saqtaımyn degender KPSS, KGB tarapynan “ultshyl” degen ataqqa ıe boldy. 1986 jylǵy Qazaqstandaǵy kó­terilisten keıin barlyq ultjandy azamattar ashyq túrde repressııaǵa tústi. Onyń ishin­­­­­­de osy joldardyń avtory da bar bolatyn. Egerde Baýyrjan batyr Keńes Odaǵy basshylarynyń 1986 jylǵy jeltoqsanda Almatyda jáne basqa qalalarda qazaqtarǵa kórsetken sol qorlyǵyn, sovet áskeriniń beıbit sherýge qatysqan jastardy janshy­ǵa­nyn kórgende ne ister edi? Qaıta­dan 1941 jyl sekildi Almatyda 1986 jyly halyq kúshin jasaqtar ma edi? – dep keıde oılaımyn. Zaman ózgerdi, Qazaqstan basqa respýblıkalar sekildi egenmendigin aldy, biz álemdik qaýymdastyqqa derbes memleket retinde kirdik. Mi­ne búginde táýelsizdiktiń arqa­synda ár toǵyzynshy-onynshy qazaq “-uly”, “-qyzy” degen famılııalardy aldy. Endi osy qarqynymyzdy toqtatpaı, ary qaraı eldigimizdi nyǵaıtsaq, sonda ǵana ata-babalarymyzdyń ósıetin oryndap, bostandyq týraly oılaryn iske asyra alamyz. B.Momyshuly ınternasıona­lıs­tik, halyqtar dostyǵy baǵytyn ustanǵanmen, qazaq dese jegen as­yn jerge qoıatyn ulttyń namys­shyl tulǵasy bola bildi. Tilge, ult­tyń mádenıetine, qazaq uldary­nyń Uly Otan soǵysy jylda­ryn­daǵy kórset­ken erlikterin qazaq qoǵamyna jet­ki­ze otyryp, bola­shaq urpaqqa tár­bıe berdi. Onyń ishinde qazaq tiliniń qıynshylyǵy týraly oıyn Keńes ókimetiniń bı­ligi sharyqtap, orys­ta­ný saıasaty júrip turǵan kezinde jet­kize bilýi de onyń rýhanı qaısar­ly­ǵyn ta­nyt­ty. Osydan 66 jyl buryn, 1944 jylǵy surapyl aýyr so­ǵys­tyń 19 qańta­rynda B.Momyshuly Alma­tyǵa ke­lip, qazaqtyń kórnekti jazý­shylary men ıntellıgensııa ókilderi (akademıkter Q.Sátbaev, M.Áýezov, Ǵ.Músirepov, Á.Mar­ǵulan, kınore­jıs­ser Stroeva V.P., Qazaq SSR Ishki ister halyq komıssarıatynyń Memlekettik arhıvi qyzmetkeri (NKVD) Shapıro jáne basqalar) aldynda “Psıho­lo­gııa voıny” degen ta­qyrypta lek­sııa oqydy. Sondaǵy taqyryby – Otandy qalaı qorǵaý, qazaq hal­qynyń bolashaǵy, onyń tili, má­de­nıe­ti....... Oqyǵan leksııa­synan úzindi: “Neobhodımo otmetıt odın ız vajnyh elementov patrıotızma, neızbejno sopýtstvýıýshıı emý. Eto nasıonalnyı dýh ılı na­sıonal­­nyı patrıotızm – lıýbov k svoemý narodý, s kotorym lıch­nost svıazana krovnym edınstvom ı obshnostıý proıshojdenııa, terrıtorıeı, ıazy­kom, bytom, nravamı, psıholo­gı­cheskımı ı etnografıcheskımı osobennostıamı...” “Iа schıtaıý prestýplenıem, kog­da boısy na fronte ne po­lý­chaıýt sa­mogo elementarnogo, skýd­nogo paıka ız arsenala rodnogo ıazyka, rodnoı lıteratýry, rodnoı mýzykı. ...” “Nekotorye ne ýmeıýt ezdıt verhom, boıatsıa loshadı – prosto styd­no nazyvat takıh kazahamı; le­pe­chýt kakýıý-to erýndý po-ka­zahskı, pohojýıý na neotrabo­tan­nyı ıazyk kakogo-to ınostransa. ...” “Prıezjaet novoe popolnenıe. Govorısh emý po-rýsskı – on ne ponımaet, govorısh po-kazahskı – toje ne ponımaet, v nem net nı kazahskogo, nı rýsskogo”. О́kinishke qaraı, sondaǵy aı­tyl­ǵan qasiret búgingi kúnde de kezdesedi. Ári qaraı jalǵastyrmaı, osy ki­tapty barlyq oqýshylar, stýdentter, jastar, qazaq, orys demeı, oqyp shyqsa, olardyń tár­bıesi, mádenıeti ulttyq sana sezimi kóteriler edi. Táýelsiz elge bul aýadaı qajet. Osy kitapty oqyp otyryp, Táýelsizdik aq tańy atqan shaqta da qazaq tiliniń óz memlekettik ti­line tolyq qol jetkize almaı júr­genine qynjylasyń. Bıyl Baýyrjan Momyshu­ly­nyń 100 jyldyǵyn atap ótý ke­zinde Qazaqstan Konstıtýsııa­synda beki­til­gen memlekettik qazaq tilin is jú­zinde paıdalaný búgingi memlekettik qyzmetkerler, ıntel­lıgensııa, jazýshy, ǵalym, jas­tarǵa paryz dep esepteımin. Bizdiń oıymyzsha, Almaty qa­la­synda qaharman turǵan páter­lerdiń bireýiniń de osy ýaqytqa deıin mý­zeı-páter retinde saqtal­maǵany óki­nishti jaıt. Men sońǵy ret Baýkeń­men shet elge dıplo­ma­tııalyq qyz­met­ke keterde D.Qo­naev (burynǵy Karl Marks) kó­shesindegi páterinde jolyqtym. Taǵy da ult bolashaǵy týraly áń­gime boldy. Sońynda Baýkeń, ma­ǵan “elge aman-esen oral, qalǵan máselelerdi sonda talqyl­aı­­myz”, dep qolymdy qysyp, qosh­tasty. Janymda jubaıym Hadısha men jeńgemiz Jámıla boldy. Araǵa eki jyl salyp elge oral­ǵanda, eń aldymen Almatydaǵy Baý­­keń­niń turǵan jáne sońǵy sa­parǵa shyǵaryp salǵan shańyra­ǵy­na bar­dym. Maqsatym, balalaryna kóńil aıtyp, duǵa baǵyshtaý bo­la­tyn. Sóıt­sem, onda bir jeke­men­shik saýda fırmasy jaıǵasyp alǵan eken. Meniń “osy úıdiń ıeleri, múlki qaıda?” – degen suraǵyma bıznesmen ol kisi: “A kto takoı Momyshýly? My nıchego ne znaem, osvobodıte kabınet” dep meni shyǵaryp saldy. 100 jyldyǵyn toılaýmen shek­tel­meı, bolashaq urpaqty, jas­tar­dy ulttyq sana-sezimde, patrıot­tyq tárbıe berý úshin Almaty qalasynda Qonaev pen Gogol kósheleriniń túıisindegi B. Mo­mysh­uly sońǵy turǵan úıinde mýzeı-páterin ashý ıgi shara bolar edi. Bul másele birneshe ret resmı túrde kóterilgeni týraly aıta ketý kerek. Alaıda osy salı­­qaly sharýa búgingi kúnge deıin oryndalmaı keledi. Baýyrjan Momyshulynyń iste­gen isi men aıtyp ketken na­qyl­dary, ol kisi kóterip ketken shy­naıy ári ózekti ulttyq má­se­le­­ler barlyǵy­myz­dy oılandyrady. Saılaý BATYRShAULY, dıplomat, professor. Astana qalalyq “Memlekettik til” qozǵalysynyń tóraǵasy.