Jańa zań ǵylymnyń kókjıegin keńeıtedi

Álemdegi bolyp jatqan qıyn­shy­lyq­tarǵa qaramastan elimizdiń ekonomıkasy qalypty damyp keledi. Qazaqstan azdaǵan jyldardyń ishinde álemge tanylyp úlgerdi. Orta Azııa mem­leketteriniń ishinde kóshbasshy bolyp da­ralandy. Bul – Elbasymyzdyń syndarly saıasatynyń jemisi. Sonyń nátıjesinde bıyl Qazaqstanǵa EQYU tizgini berildi. Elordada elý alty eldiń basshylary jı­nalǵan Sammıt ótti. Qazaqstandy osyndaı bıik belesterge je­teleýdiń bir kilti – ekonomıkacynyń qýattylyǵynda. Al, memleketimiz óz bıiginen tómendemeı, jańa qyrlardy baǵyn­dyrý úshin qandaı jumystar atqarylýy kerek?! Atap aıtar bolsaq, ekonomıkamyz úde­meli, qarqyndy bolýy úshin, joǵary teh­no­logııalardy paıdalanýǵa, ıntellektýal­dy kapıtaldyń ósýine jáne ınnovasııa­lardyń taralýyna negizdelgen damýdyń jańa modeline kóshý qajet. Ekonomı­ka­nyń joǵary sapaly damýyna qol jetkizý úshin bilim berýdiń ǵylym men tehno­logııanyń zamanaýı ınnovasııalyq ınfra­qurylymyn qalyptastyrý máseleleri sheshilýi tıis. Mundaı ınfraqurylym eli­mizdiń ıntellektýaldy kapıtalynyń ke­ńi­nen ósýin, jańa bilim men jańalyqtardyń paıda bolýyn, olardyń kapıtalıza­sııa­la­nýyn (qarjyǵa aınalýyn), jańa ónimder­ge, qyzmetter men tehnologııalarǵa túr­lenýin, keń taralýyn jáne naryq tara­pynan tutynýyn qamtamasyz etedi. Bul is-áreketterdi is júzine asyrý­dyń quqyqtyq negizderi bolýy shart, ıaǵnı tıisti zańnamalar aıasynda atqarylady. Naqty aıtqanda, jańa dáýirde ınno­va­sııa­lardy dúnıege ákeletin «Ǵylym týraly» jańa zań qajet. Búgingi kúni «Ǵylym týraly» zańnyń naqtylanǵan jobasy bar. Ol búgingi eko­nomıka men qoǵamnyń talaptaryna saı jáne QR básekelestikke qabilettiligin kó­te­rýge baǵyttalǵan ulttyq ǵylymı júıe­ni qalyptastyrýdyń quqyqtyq negizderin anyqtaıtyn zańnyń jobasy. Zań jobasy álemdik tájirıbeden ótken zańnamalar­dyń negizinde qalyptasty. «Ǵylym týraly» zańnyń jobasy ǵy­ly­mı ujymdarda, joǵary oqý orynda­ryn­da egjeı-tegjeıli talqylanyp, ǵa­lym­darmen ǵylymı qoǵam tarapynan aı­tylǵan, elimizdiń erekshelikterin eskeretin, qosymshalarmen, birqatar ózgeris­termen tolyqtyryldy. Atalmysh zańdy elimizdiń ǵalymdary, mamandary óndiris pen bıznes ókilderimen qatar sheteldik áriptesterimiz taǵatsyzdanyp kútip otyr. Zań jobasy qurylym jaǵynan da, mazmuny jaǵynan ózgeshe jańa shyǵar­ma­shylyq tabysty dúnıe. Ǵylym zertteýlerdi uıymdastyrýdyń, jalpy ǵylymdy bas­qarýdyń zaman talabyna saı jańa modeli. Sheshimder qabyldaýda ǵalymdardyń ró­lin arttyrý men ǵylymı izdenisterdi qar­jylandyrýdyń jańa júıesin engizýge negizdelgen ǵylymdy basqarýdyń júıe­si­niń jańa modelin «Ǵylym týraly» Zań­nyń deńgeıi men tiregi dep aıtýǵa bolady. Ǵylymdy basqarýdyń jańa modeli ǵy­lymı baǵdarlamalardyń josparlanýyn, túzilýin, olardyń jáne ǵylymı joba­lar­dyń daıyndalýy men qaralýyn ońaıla­ta­tyn jaǵdaıdy qalyptastyrady. О́ıtkeni barlyq qorytyndy sheshimderdi ǵylymı qoǵamdastyq ózi qabyldaıdy. Eshkimge qupııa emes, eski júıe boı­yn­sha árbir baǵdarlamanyń kózge kórinbeı­tin «óz egesi» bolatyn. Sheshim qabyl­danarda ǵylymı jobalardyń mazmuny emes, olardyń jetekshileriniń «atyna» kóp kóńil bólinetin. Kóp jaǵdaıda ózekti máselelerdi kóteretin aty belgisiz – jas ǵalymdardyń joly bola bermeıtin. Zań jobasynda qazaqstandyq jáne sheteldik, basshylardan emes, ǵalymdardan quralatyn Ulttyq ǵylymı keńesterdiń róli men orny erekshe bolmaqshy. О́ıtkeni ǵylymı baǵdarlamalar men jobalardyń oryndalýy týraly qorytyndy sheshimdi qabyldaý osy Ulttyq keńesterge júk­te­lýi kózdelip otyr. Bul degenimiz sheshim­der­diń obektıvtiligin (shynaıylyǵyn), oryndalatyn ǵylymı zertteýlerdiń ózek­tiligi men sapasyn qamtamasyz etedi. Memlekettik, oǵan teńestirilgen ǵyly­mı uıymdar men joǵary oqý oryndaryn qýantarlyq jaǵdaı – qarjylandyrý kóz­deri shekteriniń naqty anyqtalýy. Ǵyly­mı uıymdardy «ustaý» úshin – bazalyq qarjylandyrý, al ǵylymı jobalar úshin – granttyq jáne baǵdarly-maqsatty qar­jylandyrý kózderi qarastyrylǵan. Muny zań jobasynyń úlken jańalyǵy jáne artyqshylyǵy dep bilemiz. Qalyptasqan jaǵdaıda memlekettik ǵylymı uıymdar men joǵary oqý oryndarynyń tapqan qara­jatynyń birqatar bóligi ınfraqury­lym­ǵa, kommýnaldyq tólemderge, ákimshilik jáne qyzmet kórsetý maqsattaryna jum­salatyn. Jobaǵa sáıkes bul shyǵyndar bazalyq qarjylandyrý jolymen qam­ta­masyz etiletin bolady. Bul ǵylymı mekemeler men ýnıversıtetter, tikeleı alǵan­da ǵalymdar úshin úlken qarjylyq jáne áleýmettik qoldaý. Oryndalyp jatqan baǵdarlamalar men jobalardan túsken qar­jy esebinen aılyq kóleminiń mólshe­rin jáne materıaldyq yntalandyrý má­se­lelerin sheshýge múmkindikter týyndaıdy. Jobadaǵy qarastyrylǵan ǵylym men ınnovasııalyq qyzmetti qoldaýdyń jańa mehanızmderdi úlken jańashyldyq jáne der kezinde kóterilip otyrǵan másele dep baǵalaý qajet. Mysaly, memlekettik jo­ǵa­ry oqý oryndaryna ınnovasııalyq ın­fra­qurylymdy arnaıy sýbektiler, kons­trýktorlyq-jobalaý uıymdar jáne ǵyly­mı-bilim beretin konsorsıýmdar qurýǵa quqyq berilip otyr. Burynǵy zańnamalar boıynsha qolbaılaý bolyp kelgen bir­qa­tar máselelerdi keńinen sheshýge múmkin­shi­lik týyp otyr. Mysaly, ýnıversıtette qurylys materıaldaryn shyǵarý, hımııa­lyq reaktıvter shyǵarý, bilim berý uı­ymdaryna kúndelikti qajet bor (mel) shy­ǵarý jáne t.b. taýarlar óndirý múmkin bolady. Konstrýktorlyq-jobalaý uıy­myn ashý quqyǵy birqatar máselelerdi sheshedi. Mysaly, qyzmet kórsetý baǵasy joǵary ózimizge kúndelikti qajet kons­trýktorlyq-jobalaý jumystaryn ýnıversıtet aıasynda oryndaı berýge bolady. Qoldaýdyń jańa mehanızmderiniń eń ut­ym­dy jeri – ol atalǵan óndiristerde jáne konstrýktorlyq-jobalaý uıymynda stýdentter tájirıbeden ótip, qajetti ıkemdilikterin jetildiredi. Stýdentterdiń oryn­daı­tyn kýrstyq jáne dıplomdyq joba­laryn óndiriske endirýge bolatyn dáre­jege jetkizýge bolady. Álemdik tájirıbede keńinen oryn al­yp otyrǵan zertteýlerde ýnıversıtet­ter­diń zań jobasynda qarastyrylyp otyrǵa­ny Qazaqstan ǵylymyn damytýdaǵy úl­ken jáne senimdi qadam. Mundaı ýnıversıtetter ǵylymı kadrlar daıyndaýdyń or­ta­lyǵy bolady. Zertteýlik ýnıversı­tet­ter­diń saı bolý maqsatynda joǵary oqý or­yndary arasynda básekelestik ar­typ, bilim berý sapasynyń joǵary­laı­tyny olar­dy yntalandyratynyna kámil senemiz. «Ǵylym týraly» zań jobasynda qa­rastyrylyp otyrǵan ózekti suraqtardyń biri ǵalymdardyń áleýmettik máseleleriniń sheshilý joldary. Mysaly, ǵylym dok­tor­larynyń eńbek demalysynyń merzimi 56 kúntizbelik bolyp, ǵylym kandıdat­tarynyń, fılosofııa doktorlarynyń (PhD), beıin boıynsha doktorlardyń eń­bek demalysy 42 kúntizbelik bolyp, basqa ǵylymı qyzmetkerleriniń eńbek dema­ly­sy 35 kúntizbelik bolyp jáne densaý­ly­ǵyn durystaýǵa bir aılyq járdemaqy qarastyrylǵan. Memlekettik ǵylymı uıymdardyń, olarǵa teńestirilgen ǵylymı uıym­dar­dyń, memlekettik joǵary oqý orynda­ry­nyń turǵyn úı jaǵdaılaryn durystaý qa­jettigi bar qyzmetkerlerine jer telimi tegin berilýi qarastyrylǵan. Ǵalymdarǵa mundaı jaǵdaılar buryn-sońdy bolma­ǵa­nyn aıta otyryp, ǵalymdar arasynda úlken rızashylyq týǵyzyp otyrǵanyn atap ótý qajet. Ǵalymdar qoǵamy qaras­ty­rylyp jatqan «Ǵylym týraly» zań jobasyn úlken úmitpen qarap otyr jáne ǵalymdar arasynda zor belsendilik týǵy­zyp otyr. Bilim jáne ǵylym mınıstri Baqytjan Jumaǵulov shyn máninde úlken ǵalym. Ǵylymdy órkendetýge neniń qajet ekendigin biledi. Soǵan saı júıeli ju­mystardy qolǵa alyp jatyr jáne ol baǵdarlamalarynyń túpki nátıjege jeterine senemiz. Jalpy, eldiń keleshegin oılaǵan memleket basshylary ǵylymnyń órisin keń ashýǵa múmkindik jasaıdy. Bilim – mem­le­kettiń aldyna dańǵyl jol salyp beredi. Bizdiń Elbasymyz da jas Táýelsiz Qa­zaqstandy ózgelermen teńestirýde bilim men ǵylymnyń orny ólsheýsiz ekendigin aıtyp, soǵan oraı memlekettik baǵdar­la­malar daıyndalýyna jaǵdaı jasaǵan edi. “Qazirgi zamanǵy ekonomıkada ekpin búginde materıaldyq taýarlar men qyzmet kórsetýlerden góri, ıntellektýaldyq ále­ýetke túsirilip keledi. Qazaqstan jahandyq bilim berý júıe­sine ıntegrasııalaný úshin aıtarlyqtaı kúsh-jiger jumsaý ústinde. Sońǵy bes jyl­da bilim berýdi damytý úshin mem­leket­tik bıýdjetten 2,5 trıllıon teńgege jýyq qarjy bólindi” degen bolatyn El­basymyz Fransııanyń “Interneshl Ge­rald Trıbıýn” basylymyna bergen suh­batynda. Elbasynyń syndarly saıasaty qazaq ǵylymyn jańa belesterge udaıy kóterip keledi. Ony ǵalymdarymyz naqty sezinip keledi. Kúni keshe elordada ótken EQYU Sam­mıtinde elý alty eldi bir pátýaǵa keltirgen Astana deklarasııasyn qabyldaýda da Qazaqstannyń álemdegi orny aıyryqsha ekendigi aıtyldy. Adam men adamdy, el men eldi te­ńes­tiretin – bilim. Qazaqstan bıik belesterge ǵylymyn órkendetý arqyly jetedi. “Ǵy­lym týraly” zań osy mereıli mindetke qyzmet etpek. Ýálıhan BIShIMBAEV, Ulttyq ǵylym akademııasynyń akademıgi, M.Áýezov atyndaǵy Ońtústik Qazaqstan memlekettik ýnıversıtetiniń rektory. Shymkent.