Qazaqstan – batys pen shyǵystyń altyn kópiri

(Islam Konferensııasy Uıymy jáne Qazaqstan)

Qazaqstannyń 2010 jyly Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymyna tabysty tóraǵalyǵy jáne EQYU-nyń Astana Sammıtin ótkizýdegi tańǵajaıyp jetistikteri arqyly álem moıyndaǵan bir nátıje elimizdiń ultaralyq qatynastar salasyndaǵy mol tájirıbesin dúnıe júzinde barynsha qoldanýǵa bolatyndyǵynyń jáne qoldaný qajettiginiń áleýmettik, ekonomıkalyq jáne rýhanı paıdalylyǵy bolsa kerek. Memleketimizdiń EQYU syndy aıryqsha bedeldi uıymǵa tóraǵa bolyp saılanýynyń áýelgi sebepteriniń biri de osy dep oılaımyz. 2010 jyly EQYU-ǵa tóraǵalyq etip otyrǵan Qazaqstan 2011 jyly IKU-ǵa basshylyq jasaıtyn bolady. IKU: keshe jáne búgin Islam Konferensııasy Uıymy 1969 jyly 25 qyrkúıekte musylman memleketteri bastamasymen qurylǵan. Ashyl­ǵan jyldary «Islam konferensııasy fo­rýmy», «Búkilálemdik Islam konfe­ren­sııasy» sekildi attarmen de belgili boldy. Búgingi tańda bul uıymǵa Af­rıka, Shyǵys Azııa, Taıaý Shyǵys, Ortalyq Azııa elderimen qatar, Latyn Amerıka­syndaǵy bir­qatar elder de múshe. Osy­laısha olardyń sany 57-ge jetip otyr. Dúnıe júzindegi 1,5 mıllıard adam IKU-men qoıan-qoltyq jumys jasaıdy. Reseı, Bosnııa men Ger­se­govına jáne Taıland uıymǵa baqy­laýshy memleketter sanatynda. Uıymǵa múshe elder jer sharynyń besten bir bóligin alyp jatyr. Bul memleketterdiń ishki ónimi 2009 jyldyń ózinde 7,5 trıllıon AQSh dollaryn quraǵan. Olardyń tabıǵı resýrstary da óte baı. Taý-ken baılyǵyn óndirýde de uıymǵa múshe elder dúnıe júzinde úlken bedelge ıe. IKU búgingi kúni halyqaralyq arenada belsendi ról atqaryp, dúnıejú­zilik geosaıası jaǵdaıǵa oń áserin tıgizýde. Ol dinı emes, úkimetaralyq uıym. Maqsatyna keler bolsaq, IKU-nyń saıası saladaǵy jumysynda negizgi máse­le Palestına men Izraıl arasyndaǵy teketires pen palestınalyqtardyń jaǵ­daıy. Barlyq musylman elderi 1969 jyl­dan beri ótip kele jatqan májilis­terinde Iz­raıl­diń Palestına men Lıvannyń basyp alǵan jerlerin jáne Sırııanyń Golan qyrqalaryn azat etýin talap etip keledi. Uıym jerge jáne etnosaralyq máse­lelerge baılanysty týyndap otyratyn shıelenisti jaǵdaılardy da qarastyra­dy. Sonymen birge halyqaralyq lańkes­tik, óńiraralyq nemese jergilikti janjal, qaqtyǵystardy, BAQ jumystaryn qarastyryp otyrady. Sońǵy kezderi Eýropa elderinde etek jaıǵan ıslamofobııa men etnofobııa máselelerine nazar aýdaryp, olarmen qalaı jumys isteý kerektigin talqylaıdy jáne áreket etedi. Máselen, Fransııadaǵy hıjab, Shveı­sarııadaǵy munaralar qurylysy jáne Danııa gazetterindegi hazret Muhammed paıǵambar (s.ǵ.s.) jaıly kelemej sýretterge baılanysty tıisti qararlar nemese úndeýler qabyldandy. Eýropalyq parlament múshelerimen turaqty kezdesýler ótkizilip, osy suraqtar boıynsha pikir almasady. Hatshylyqta ıslamofobııa jáne adam quqyǵymen arnaıy aınalysatyn komıtetter jumys isteıdi. Áleýmettik-ekonomıkalyq salada bar­­lyq jumystar 2005 jyly jeltoqsanda ótken III sammıtte qabyldanǵan IKU-nyń 2006-2016 jyldarǵa arnalǵan jos­pary aıasynda júredi. Sonyń sheńbe­rinde IKU-ǵa múshe elderdiń ynty­maqtastyǵy damýda. BUU-nyń málimeti boıynsha dúnıe júzindegi 50 artta qalǵan eldiń 22-si osy IKU-ǵa kiredi. Sondyqtan Saýd Arabııasy, Malaızııa, Kýveıt, Birikken Arab Ámirlikteri sekildi memleketter nashar damyǵan baýyrlas elderdiń eko­no­mıkasyn kóterýge qol ushyn berýde. Ásirese, saýatsyzdyqty joıý men kedeıshilikti azaıtýǵa úlken mán berilýde. IKU-nyń ortalyǵy – Saýd Arabııa­sy­nyń Jıdda qalasy. Ony Bas hatshy basqarady. Ol uıymǵa múshe elderdiń syrt­qy ister mınıstrleriniń konferen­sııa­synda 5 jyldyq merzimge saılana­dy. Uıymnyń qazirgi Bas hatshysy Ek­meleddın Ihsanoǵly 2005 jyldyń birinshi qańtarynda saılanǵan. Uıymnyń 2008 jyly ótken XI sammıtinde E.Ihsanoǵ­lynyń osy laýazymdy mandaty taǵy bir kezeńge uzartyldy. Bas hatshy 2007 jyly Qazaqstanǵa kelip, Elbasy N.Nazar­baevpen kezdesip, «Ortalyq Azııa­daǵy Islam órkenıeti» taqyry­bynda ótken halyqaralyq konferen­sııaǵa qatysty. Uıym ıslam elderiniń ózara saıası-ekonomıkalyq, mádenı-rýhanı jáne bilim salasynda áriptestik qarym-qatynas ornatý úshin de qurylǵan. IKU tómende­gideı qurylymdyq bólimderden turady: 1.             Islam sammıti; 2.             Syrtqy ister mınıstrleri keńesi; 3.             Turaqty komıtetter; 4.             Atqarýshy komıtetter; 5.             Halyqaralyq ıslam soty; 6.             Adam quqyqtary jónindegi táýelsiz turaqty komıssııa; 7.             Turaqty ókilder komıteti; 8.             Bas hatshylyq; 9.             Sýbsıdıarlyq (qarjylaı kómek kórsetýshi) organdar; 10.           Arnaıy mamandandyrylǵan ınstıtýttar; 11.           Affılıırlik (birikken) ınstıtýttar. Qazaqstan Islam Konferensııasy Uıy­myna múshelikke 1995 jyly qabyldandy. Elimiz jahannyń 2 mıllıard mu­syl­mandary ishinen birinshi bolyp EQYU-ǵa, túrki jurtynan da áýelgi bolyp IKU-ǵa tóraǵa boldy. Bul úlken jetistik. Qalaı maqtansaq ta oryndy maqtanysh, úlken abyroı, zor be­del. Bul álem jáne hal­qymyz tarı­hynda da altyn áriptermen jazyla­tyn, eshqashan óshpeıtin, umy­tyl­maı­tyn oqıǵa. Jaqsynyń sharapaty degendeı, bul sóz joq Elbasynyń eren eńbeginiń, dúnıe júzi memleketteri al­dyndaǵy abyroıynyń arqa­synda bolǵan, qazaq qazaq bolǵaly me­reıin as­qaq­tatqan, tasytqan úl­ken oqıǵa ekeni daýsyz. Álem jurty muny shynynda da osylaı dep baǵalap otyr. Islam álemimen belsendi yqpaldas­tyq – Qazaqstannyń syrtqy saıasaty­nyń basym baǵyttarynyń biri. Búginge deıin Tehranda (1997 j. jel­toqsanda), Dohada (Katar 2000 j. qara­shada), Pýtradjaııada (Malaızııa 2003 j. qazanda), t.b. memleketterde IKU-nyń birqatar sammıtteri men iri jınalys­tary ótti. Qazaqstan delega­sııa­lary olar­dyń barlyǵyna qatysty. Qazaqstan – Batys pen Shyǵystyń yntymaq kópiri Elimizdiń 2010 jyly EQYU-ǵa tóra­ǵalyq etýin IKU-ǵa múshe elder rıza­shy­lyqpen qabyldady. О́ıtkeni Qazaq­stannyń halqy negizinen musylman ekenin búginde kóp jurt biledi. Ári bul IKU men EQYU arasynda tyǵyz baıla­nys ornatýdyń múmkindigi. Sondaı-aq Qazaqstan osy abyroıly orynǵa ıe bolýy, bir jaǵynan, álem memleketteri aldynda bedelin arttyrsa, ekinshi jaǵy­nan, Batys dúnıesi men Islam álemin baılanystyratyn, ymyralastyratyn al­tyn kópirge aınalmaq. Bul, árıne, ońaı kele salǵan mártebe emes. Bul halqyn, Otanyn, memleketin Musa paıǵambar (ǵ.s.) sııaqty jarqyn bolashaqqa bastap bara jatqan Elbasymyz N.Á. Nazar­baevtyń salıqaly saıasatynyń jemisi. Elimizdiń jarqyn keleshegi úshin jarǵaq qulaǵy jastyqqa tımeı júrgen Prezıdentimizdiń buǵan sińir­gen eńbegi orasan. Qazaqstannyń EQYU men IKU-ǵa tóraǵalyǵy arqyly tatýlyq pen ózara nıettestikti búkil jer betinde ornatýǵa múmkindik týyp otyr. EQYU-nyń qury­lýynyń negizgi maqsatynyń ózi de osy bolsa kerek. Sondyqtan Qazaqstan­nyń osy bedeldi uıymdarǵa tóraǵalyq etýi mem­leketimizge ǵana emes, jalpy ja­han­ǵa da ıgi áserin tıgizeri haq. Biraq Qazaqstan úshin atalǵan uıym jáne mu­sylman elderimen aradaǵy qarym-qatynastyń qaı deńgeıde bolý qajetti­gin anyqtap alý – mańyzdy is. Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne ynty­maqtastyq uıymyna jáne Islam Kon­ferensııasy Uıymyna tóraǵalyq etetin jyldary Qazaqstan túrli mádenıetter men órkenıetter arasyndaǵy baılanys­ty tereńdetýge atsalysady. Osy tusta Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń myna sózderine nazar salaıyq: «2010 jyly bizdiń el Eýropanyń qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymyna tóraǵalyq etedi. Al 2011 jyly Islam Konferen­sııasy Uıymy mınıstrleriniń konfe­ren­sııasyna tóraǵalyq jasaıtyn bo­la­myz. Qazaqstan túrli mádenıetter men órkenıetter arasyndaǵy syndar­ly is-áreket taqyrybyn jyljytýǵa ári osy jáne basqa da halyqaralyq uıymdar aıasynda naqty sheshimder qabyldaýǵa qol jetkizýge yqylasty». Demek, Qazaqstan kóptegen iri memleketter bas qosatyn uıymǵa tóraǵalyq etkende, aldymen babalarymyzdan kele jatqan ulttyq mádenıetimizdi álemge tanytýǵa jáne ekinshi jaǵynan, dúnıe júzinde ozyq rýhanı jáne materıaldyq mádenıet pen órkenıetti úırenýimizge múmkindik bermek. Al órkenıetter men dinder arasyndaǵy únqatysýdy damytý­dyń elimizge bereri mol. Bul jerde basyn ashyp ketetin má­sele – jańa mádenıet dep keıbir elderden bizdiń rýhanııatymyzǵa úsh qaınasa sorpasy qosylmaıtyn tozyǵy jetip qańsyǵan dástúrlerdi qabyldap alýdan saqtanǵanymyz durys. Odan da jańa zaman tehnologııasy men rýhanı máde­nıet­ti ushtastyra damytýdyń joldaryn qarastyrǵanymyz jón. О́ıtkeni, tek materıaldyq jáne ekonomıkalyq jetistikter eldi ushpaqqa shyǵarmaıtynyn búgin dúnıe júzinen kórip otyrmyz. Elbasymyz N.Nazarbaev «Eýropaǵa jol» baǵdarlamasyn qurýmen birge mu­sylman memleketteriniń basyn qosatyn uıymǵa tóraǵa bolýdy usynǵanda, osy másele oıda bolǵan dep oılaımyn. Bul jaıly Memleket basshysy: «EQYU-ǵa tóraǵalyq jasaýdyń qarsańynda biz «Eý­ropaǵa jol» atty arnaıy baǵdar­la­ma qabyldadyq. Onda EQYU-daǵy áriptesterimizdiń demokratııalyq damý tájirıbesin, atalmysh uıymnyń baza­lyq talaptaryn eskere otyryp, eýro­pa­lyq elderdiń ekonomıkalyq, saıası já­ne mádenı qatynastaryndaǵy keń aý­qym­dy is-áreket baǵytyndaǵy naq­ty mindetter anyqtalǵan. Sonymen bir mezgilde, mu­sylman halqynyń sany ba­sym Qazaq­stan zaıyrly memleket retinde ıslam álemindegi memleketter transforma­sııa­­synyń negizgi joldaryn anyqtaýshy Islam Konferensııasy Uıy­my baǵdar­la­masynyń 10 jyldyǵyn jaq­­taıdy. Jahandyq órkenıetter men mádenıet­ter arasyndaǵy únqaty­sý­dy jónge keltirý máseleleri boıynsha biz­diń belsendi ustanymymyz eń aldymen kóp ultty, kóp mádenıetti Qazaq­stannyń ishki qa­jet­tilikterine negizdelgen», – dedi. Demek, Eýropadan da, Islam ále­minen de Qazaqstannyń alary bar. Jańa ınnovasııalyq tehnologııalardy eýro­pa­lyq memlekettermen tize qosa oty­ryp damytsaq, eldiń rýhanı baılyǵyn Islam elderimen birige otyryp óriste­týge jaǵdaı týary sózsiz. Olaı bolsa, máseleniń tereńine úńilsek, bul eki birdeı bedeldi uıymǵa tóraǵalyq etýdiń Qazaqstanǵa keltirer paıdasy mol. Iá, Qazaqstan táýelsizdiktiń alǵash­qy jyldary sheteldik iri memleketter men bedeldi uıymdardyń qoldaýyna muqtaj boldy. Al búginde respýblıka­myzdyń tájirıbesine Batys pen Shyǵys qyzyǵa qaraıdy. Ol qazir álemdik arenada tórt aıaǵyn teń basqan salmaqty memleketke aınaldy. Qudaıǵa shúkir, endi ózge memleketterge qol ushyn berýge jaraıtyn jaǵdaıǵa jettik. Birneshe jyl buryn jurtymyz Shanhaı ynty­maq­tastyq uıymyn qurýǵa atsalysyp, búgin alys ta jaqyn elder múshe bolýǵa yntyǵa nıet bildirip otyrǵan osy bedeldi uıymnyń tizginin ustap keledi. Sóıtip, nebary 15-20 jyldyń ishinde Qazaqstan álem jurtshylyǵynyń kóz aldynda ósip, órkendep sala berdi. Res­pýblıkamyzdaǵy saıası tynyshtyq­tyń arqasynda nebir alpaýyt memleketter elimizge senim artyp, ınvestısııa quı­dy. Ekonomıkamyz ósý ústinde. Bilim berý, mádenıet salalary da gúldenýde. Buǵan tańdanyp tańdaı qaqpaıtyn el joq qazir. Kórshiles memleketterde nebir zulmat oqıǵalar oryn alyp jat­qanda, Qazaqstandaǵy tynysh ómirdiń saltanat qurýy jurtymyzǵa maqtanysh, ózge elderge úlgi-ónege dep bilemiz. Demek, Qazaqstan IKU-ǵa tóraǵalyq etý arqyly uıymǵa múshe memleketterge álemdik damýdyń birqatar joldaryn usynyp, ǵalamda tynysh ómir qalyp­tas­tyrýdyń úlgisin kórsete alady. Ǵalamdyq qaýipsizdikti nyǵaıtý má­selesinde halyqaralyq yntymaq­tas­tyq­qa jeter nárse joq. Al Qazaqstan uıymǵa múshe memleketterdi, olar arqy­ly búkil álemdi saıası turaqtylyq pen tynyshtyqty ornatýǵa, onyń qadirin bilýge shaqyratyn bolady. Bul máselede memleketimizdiń jetistikteri barshy­lyq. Islam Konferensııasy Uıymyn basqarǵanda Qazaqstan Batys pen Islam álemi arasyndaǵy únqa­tysýdy nyǵaı­týǵa atsalyspaq nıette ekendigi de sóz­siz. Búginge deıin de ol san alýan dinderdi ustanatyn halyqtar arasyndaǵy únqatysýdy nyǵaıtýǵa mańyzdy úles qosýda. Al Astanamyz Elbasy N.­Á.­Na­­zar­­ba­ev­tyń jeke bedeli men abyroıynyń arqasynda osyndaı únqatysý pen ózara ynty­maq­tastyq ornatýdyń ordasyna aınaldy. Endigi jerde Qazaqstan din­aralyq kelisim jónindegi tájirıbesine súıene otyryp, kóptegen álemdik túıtkilderdi sheshýge yqpal etetin bolady. Ultaralyq ynty­maqtastyqty nyǵaıta bilgen elimiz endi Batys pen Shyǵysqa ónege bolady. Etnosaralyq tatýlyqty saqtaýdaǵy N.­Á.Na­zar­baev saıasaty órkenıet­ter­diń ja­qyn­da­sýyna da septigin tıgizeri anyq. Demek, Qazaqstan Batys pen Shy­ǵys­ty jalǵastyryp jatatyn yntymaq-birlik kópirine aınalmaq. Qazaqstan Álemdik jáne dástúrli dinder lıderleriniń 2003, 2006, 2009 jyl­dary qatarynan úsh birdeı quryl­taıyn ótkizdi. Ol búginde jahandyq únqatysýǵa jol ashatyn iri basqosýǵa aınaldy. Onyń maqsaty da jer betin mekendegen túrli halyqtardyń beıbit únqatysýyn ornyq­ty­rý. Muny álemdik keń aýqymdaǵy asa iri oqıǵa dep baǵa­laýymyz kerek. Onyń beıbitsúıgishtik baǵyty men tatýlas­tyrǵysh áleýetine álem jurtshylyǵy rıza­shylyqpen úl­ken mán berip otyr. Islam álemimen qarym-qatynas kókjıegi Bul úlken de keleli másele. Qazaq­stan táýelsizdigin alǵaly bul baǵytta salıqaly saıasat júrgizip keledi. Dúnıe júzindegi alpaýyt memlekettermen ta­razy basyn teń ustaý úshin osylaı jasaý kerek te. Biraq Qazaqstan san ǵasyr­dan ıslam dinin ustanatyn memleket bol­ǵandyqtan, tarıhı, rýhanı tamyrla­rymyzdan qol úzip qalmaý úshin, musyl­man elderimen qarym-qatynasy­myzdy óristete berýdiń mańyzy zor. О́ıtkeni, rýhymyzdy ór etip, mádenıetimizdi zor etýdiń túp tamyry osy ata dinimizde jatqandyǵy anyq. Taǵy bir másele, qarqyndy báseke dáýi­rinde musylman elderi de álem degen úlken saraıdaǵy óz ketigin tabýǵa baryn­sha áreket jasaýda. Al Qazaqstan búgin­deri álemdegi eń mol ınvestısııa quıy­lyp jatqan memleket. El ekono­mıkasyn damyta berý úshin iri ınvestorlardy kóp­tep tartý kerektigi sózsiz. Olaı bolsa, IKU arqyly da Qazaqstanǵa kóp ınvestısııa kelmek. Qazaqstannyń musylman elderimen aqsha aınalymy shamamen 8 mlrd. dollardy quraıdy, onyń 3 mıl­lıardy – Ortalyq Azııa elderimen. Bul kórsetkish jyldan-jylǵa artyp keledi. Biz qazir musylman elderine 2 mln. tonna un tasymaldaımyz, Saýd Arabııasy, Mysyr men Týnıs respýblıkamyzdan bıdaı alady. Mamandardyń pikirinshe, munaı salasynda da eleýli aýys-túıis­ter bar. Qysqasy, IKU-nyń Qazaqstan ekonomıkasynyń artýyna septigi mol. Bul turǵydan alsaq ta, musylman el­derdiń mádenıetin, tilin, ekonomıkasyn zertteý artyqtyq etpeıdi. Qazaqstan – zaıyrly el. Alaıda turǵyndarynyń 75 paıyzy musylman memleket. Sol sebepti ata dinimiz – Is­lam­nyń qyr-syryn tanyp-bilýde, onyń qundylyqtaryn elimizge sińdirýde de bul uıymnyń bereri kóp. IKU búginge deıin jahanda bolyp jatqan kóptegen geosaıası úderisterge baılanysty sandaǵan is-sharalardyń atqarylýyna muryndyq bolyp keldi. Solardyń mańyzdy degen birnesheýine toqtala keteıik. 1. IKU sammıtteriniń birinde Birik­ken Ulttar Uıymyn reformalaý, onyń Qaýipsizdik Keńesi quramyn keńeıtý jaıly másele kóterildi. BUU-nyń ha­lyqaralyq quqyqtar men ustanymdarǵa qaıshy keletin usynystary musylman elderinde qabyl etilmeıtini aıtyldy. Bul másele jaıly qabyldanǵan qaýly­lar­dyń birinde: «BUU-nyń Qaýipsizdik Keńesi barlyq isterin tolyq ashyq túr­de júrgizýi jáne óziniń árbir zańsyz sheshimderi men musylman qaýymdas­tyǵy­na qatysty máselelerdi sheshýdegi birneshe ret qaıtalanǵan sátsizdikteri úshin jaýapty bolýy tıis», – delindi. Árbir qaýly qabyldaǵanda IKU-nyń ózinen keıingi eń iri uıym ekendigin jáne onyń quramynda jer shary turǵyndarynyń besten biri shoǵyrlanǵanyn eskerýi kerektigi de osy qaýlyda atap kórsetildi. 2. IKU-ǵa múshe memleketterdiń qaýipsizdigi men yntymaqtastyǵy, olar­dyń is-áreketterin jáne halyqaralyq forýmdar men musylman emes elder arasynda birdeı pozısııa ustanýlary jaıly keńesterdi úılestirý týraly da qaýly qabyldandy. Ony júzege asyrý formýlalary men tetikteri jasaldy. 3. IKU turaqty komıtetiniń uıymǵa múshe memleketter arasyndaǵy ekono­mı­ka­lyq jáne saýda-sattyq qyzmettes­tigi jaıly sheshimin júzege asyrý baǵy­tynda kóptegen is-sharalar ótkizdi. My­sa­ly, 2008 jyly 29 maýsym jáne 2 shil­de aralyǵynda Sırııa Arab Respýb­lıka­synda IKU týrızm mınıstrleriniń VI keńesi ótti. Al Túrkııa Standarttaý ınstıtýty 2009 jyly 28-30 sáýirde Ankara qalasynda IKU-nyń Standart­taý jaıly carapshylar tobynyń ıslamı azyq-túlik standarttaryn («halal») daıarlaý jónindegi 1-shi keńesin bastap berdi. Al ekinshi keńes 2009 jyly 28 qyrkúıek pen 2 qazan aralyǵynda Ys­tam­bul qalasynda ótti. Egıpet Arab Respýblıkasy 2009 jyly 11-16 qazanda Islam elderiniń XII Saýda jármeńkesin ótkizýge muryndyq boldy. 2009 jyly 5-9 qarashada Ystambul qalasynda XXV Ekonomıkalyq cammıt ótti. 4. IKU osy uıymǵa múshe jurttarǵa jáne ózge de memleketter men musyl­man qaýymdastyqtaryna ekonomıkalyq kó­mek berý máselesin de kóterip, júzege asyrdy. Máselen, Birikken Arab Ámir­lik­teri uıymǵa múshe birqatar memle­ket­­terge 135,52 mln. AQSh dollary kóle­minde járdem usyndy. Al Egıpet Arab Respýblıkasy arab jáne Afrıka memleketterine dári-dármek, azyq-túlik, medı­sınalyq tehnıkalar túrinde jal­py somasy 15,2 mln. Egıpet fýnty kó­le­minde kómek qolyn sozdy. Túrkııa da muqtaj memleketterge shamamen 650 mln. AQSh dollary kóleminde járdem kórsetti. Sondaı-aq Ázirbaıjan Respýb­lı­kasyna, Djammý jáne Kashmır qala­laryna IKU tarapynan eleýli kómek kórsetilgenin de atap ketýge bolady. 5. IKU-nyń ǵylymı-tehnıkalyq yntymaqtastyq jónindegi mınıstrleri uıymǵa múshe memleketter men tıisti ınstıtýttardy «IKU-nyń Hıjrı 1441 jylǵa deıingi bolashaǵy» men IKU-nyń on jyldyq baǵdarlamalarda kór­se­til­gen mindetterdi atqarý úshin COMS­TECH-pen birlese jumys isteýge sha­qyr­dy. Sondaı-aq ǵylymı-zertteý jáne óndiristik mekemeler men joǵary oqý oryndary arasyndaǵy qarym-qaty­nas­ty nyǵaıtý jáne saýda-tehnolo­gııalyq jármeńkelerin uıymdastyrý jo­lymen tutynýshylarǵa tehnologııa­lyq jańa­lyq­tardy jarııalaý maqsatyn­da IKU-ǵa múshe memleketterge tehnologııalyq parkter qurýdy usyndy. Avtomobıl, ushaqtar boıynsha mega-jobalar úshin holdıngtik kompanııa­lardy tirkeýge jáne uıymǵa múshe memleketterdi ol kompanııalarǵa qatysýǵa shaqyrdy. 6. IKU-ǵa múshe memleketterdiń joǵary oqý oryndarynyń qatysýymen ǵylymı pikirsaıystar uıymdastyrýǵa, bilim jáne ǵylym mınıstrleriniń keńe­sin ótkizýge de muryndyq bolyp keledi. 7. Qorshaǵan ortany qorǵaý baǵy­tyn­da da IKU-ǵa múshe memleketterdiń belsendi qatysýymen Marokko, Týnıs memleketterinde birqatar sharýalar atqaryldy. Qazaqstannyń IKU-ǵa múshe memlekettermen osy jáne ózge de salalar boı­ynsha tyǵyz yntyqtastyqpen ju­mys júr­gizýge múmkindigi bar. Qazaq­stan Uıym­­­ǵa múshe bola júrip álemdegi kóp­tegen túıtkildi máselelerdi sheshýge belsendi atsalysty. Máselen, Aýǵans­tan, Cheshenstan sekildi memleketterdegi ýshyqqan oqıǵalardy saıabyrlatýǵa Qa­zaq­stan kóp kúsh jum­sa­dy. Elbasy N.Nazarbaev Qazaqstan­nyń bul uıymǵa múshe bolýyn tolyq qoldaıtynyn álde­neshe ret málimdedi. 2003 jyly Malaı­zııada ótken Sammıt­te onyń IKU-ǵa múshe elderge joldaýy oqyldy. Onda Qazaqstan basshysy osy uıym aldyna kóptegen mindetterdi atqa­rý­dy usynǵan bolatyn. Ásirese, rýhanı, mádenı qun­dy­lyqtardy damytyp, ıslam dástúr­lerin qoldaýda osy uıym­nyń róli erekshe. Sondaı-aq Elbasy uıymǵa múshe memleketterdiń nazaryn ıslamı oqý-aǵartý salasyna, teńdik, ádildik, sa­byr sııaqty ıslamı joǵary qundylyq­tardy durys túsindirý kerektigine aýdardy. Keler jyly osy bedeldi uıymǵa Qa­zaqstan tóraǵalyq etý arqyly osyn­daı oılar men usynystardyń júzege asýyna múmkindik almaq. IKU-nyń elimiz ómirindegi orny men róli 1995 jyldan beri QR SIM IKU sheń­berinde qarastyrylatyn halyq­ara­lyq máselelerge aralasyp, elimizdiń múd­de­sine saı ustanym men bastamala­rymyzdy ilgeriletýde belgili bir jumys atqarýda. Atap aıtar bolsaq, IKU-nyń sońǵy sammıtteri men Syrtqy ister mınıstrleri keńesiniń otyrystarynda qabyl­dan­ǵan qararlarda Azııa Keńesi men Álem­dik jáne dástúrli dinder lıderleri sezi sekildi Elbasynyń bastamalary, sonymen birge, musylman álemi men Ba­tys, 2010 jyldy «Mádenıetterdiń ja­qyndasý jyly», 29 tamyzdy «Iаdrolyq synaqtarǵa qarsy halyqaralyq is-qı­myl kúni» dep jarııalaý týraly usy­nystar Uıymǵa múshe elder tara­pynan qoldaý tapty. Sonymen qatar, Aral jaǵdaıy men Semeı ıadrolyq polıgony máselesi IKU sammıtteri men syrtqy ister mınıstrleri keńesterinde qabyldanǵan qarar­lardan oryn alyp otyr. Elimizde iske asyrylyp otyrǵan áleý­mettik-ekonomıkalyq jobalarǵa IKU-nyń arnaıy organdary men ınstıtýtta­rynyń qarjylyq múmkinshilikterin tar­typ, olardy elimiz múddesine paıdalaný jumystary atqarylýda. Osynyń sheńbe­rin­de, ǵaryshty ıgerý salasynda Qazaq­stannyń IKU elderimen yntymaqtas­tyǵy damý ústinde. Mysaly, 2009 jy­ly jeltoqsanda Ulttyq ǵarysh agent­ti­giniń basshysy Talǵat Musabaev basta­ǵan delegasııa Saýd Arabııasynda bol­dy. Sapar barysynda eki eldiń ókilderi jer serigi tehnologııalaryn jasaý jó­nindegi mega jobasyna qatysý týraly ýaǵdalastyqqa qol jetkizdi. Elimizde strategııalyq mańyzy bar «Batys Qytaı – Batys Eýropa» tranzıttik kólik dálizin salýǵa IKU-nyń arnaıy organy bolyp tabylatyn Islam damý bankiniń (IDB) qarjylyq múm­kin­shilikteri men sarapshylarynyń áleýe­ti keńinen paıdalanylýda. Aıta keterlik jáıt, búgingi kúnge deıin IDB elimizge jal­py somasy shamamen 497 mln. AQSh dollaryn quraıtyn qarajat bólip otyr. Ol Qazaqstan aýmaǵynda kóptegen jo­ba­lardy iske asyrýǵa kómek bolýda, Mysaly Syzǵanov atyndaǵy ınstıtýt­qa 10 mln., Gúlshat-Qaraǵandy tas jo­ly­na 10 mln., Osakarovka-Vıshnevka avtomobıl jo­lyna 20 mln., kishi jáne orta bıznesti qoldaýǵa 15 mln. dollar qarjy jumsaldy. Qazirgi kezeńde Elbasy N.­Á.Na­­­zar­­­ba­ev­tyń osy tóraǵalyq ju­mysty aby­roımen atqarý kerek degen tap­syr­masyna sáıkes Syrtqy ister mınıstrligi tıisti jumystar atqarýda. Aldymen tóraǵalyq bir jyl ishindegi ǵana emes, sonymen qatar 2010-2012 jyl­dar arasynda ótetin barlyq is-shara­lar josparyn mınıstrlikter men mekemelermen birlese túzýi Úkimet ókimimen bekitilmek. Mysaly, Qazaqstan 2011 jyly Dúnıejúzilik ıslam ekonomıka­lyq forýmynyń VII otyrysyn ót­kizýdi kózdep otyr. О́tkizý deńgeıi boıyn­sha shveısarııalyq Davosta ótetin álemdik sammıtke teńdes bul kezdesý elimizdiń Azııa qurlyǵyndaǵy eleýli ekonomıka­lyq ortalyqtarymen tikeleı qarym-qatynastar ornatýǵa, Qazaqstan­nyń eko­nomıkalyq áleýetin barynsha damytýǵa jáne saýda salasyndaǵy yn­tymaqtas­tyqty jańa satyǵa kóterýge múmkin­shilik týdyratyny anyq. Baǵdarlamaǵa sáıkes 2011 jyly qyr­kúıekte ótilýi josparlanǵan IKU den­­saýlyq saqtaý mınıstrleriniń III kon­fe­rensııasy, Sý máselesi jaıly kon­feren­sııasy jáne Azııa-Tynyq muhıt sheńbe­rin­degi qorshaǵan ortany qorǵaý mınıs­trle­riniń VI otyrysynda «Islam memleketterindegi jasyl tehnologııanyń da­mýy» atty konferensııasyn atap ótýge bolady. Bulardan basqa da túrli konferensııalar men semınarlar ótkizý jos­parlanǵan. Islam Konferensııasy Uıymyna Or­ta­lyq  Azııanyń birqatar memleketteri mú­she. Olardyń halqy ejelden musyl­man­dyq­ty ustanyp, onyń asyl qundylyq­ta­ryn urpaqtan-urpaqqa jalǵastyryp keledi. De­mek, bul keń baıtaq dalany alyp jatqan Or­talyq Azııa mem­le­ket­teriniń Islam ále­mine usynatyn jáne bólisetin ortaq ıgilikteri de mol. Islam mádenıe­tiniń damý tarı­hynda olardyń róli úl­ken bolǵandyǵy anyq. Mu­syl­man álemi erekshe qaster­leı­tin Ábý Nasyr ál-Fa­rabı, Ábý Álı ıbn Sına, ál-Horezmı, az-Zamahsharı, Hafız ad-dın ál-Kerde­rı, ál-Býharı, át-Tırmızı, M.H. Dýla­tı, Q. Jalaıyrı sııaqty ataq­ty ǵu­la­malardyń kópshiligi Ortalyq Azııa men Qazaqstan topyraǵynan shyq­qany belgili. Endigi mindet sol ǵula­ma­lar shyqqan elder perzentteriniń bo­ıy­na patrıot­tyq sezimdi sińirip ósirý. 2010 jyly Uıymǵa Tájik­stan­nyń tór­aǵa­lyq ja­saýynan osy baǵytta kóp ister kútkeni­miz ras. Sondyqtan bul el bas­shylyǵy ke­zinde kótergen ózekti má­se­leler jaıly da az-kem toqtala ketelik. Sońǵy jyldary BUU nemese ózge de osy sekildi bıik halyqaralyq minberlerden IKU batystyq keıbir jelókpe­lerdiń Islamǵa jaýyp jatqan jalala­ryna toıtarys bererlik kúshti ýáj aıtpady degen sózderdi estip qalamyz. Ke­risinshe, bul rette Islamnyń lań­kes­­tik pen lańkesterge záredeı de qa­ty­sy joqtyǵyn aıtyp, úzbeı ata dinimizdi qorǵap kele jatqan N.Á. Nazar­baev ekenin halyq bilip, baǵalap otyr. Qazaqstan IKU-ǵa tóraǵa bolatyn 2011 jyly túrli májiliste búgingi álemdegi Islam memleketteriniń róli, IKU-ǵa múshe elderdiń ekonomıkalyq turǵydan birigýi, lańkestik, ekstremızm, esirtki saýdasy, t.b. qasiretti másele­ler­ge qarsy kúsh biriktirýdiń mańyzdy ekeni únemi este bolýy kerek. Bul jáıtter bir jylda sheshile qoıatyn da ońaı túıinder emes.Tilegimiz osy máseleler de Uıym májilisiniń kún tártibinen túspese. Dýshanbe májilisinde Qazaqstan­nyń Memlekettik hatshysy – Syrtqy ister mınıstri Qanat Saýdabaev ta birqatar oılaryn ortaǵa saldy. Onyń pikirinshe, sońǵy on jyl Islam álemi úshin syn­darǵa toly óte aýyr boldy. Islam ja­handa bolyp jatqan nebir úlken ǵalam­dyq máselelerdi aqtaýǵa tyrysqan jat aǵymdardyń nysanyna aınaldy. «Osynyń nátıjelerin qazir ashyq kórip otyrmyz. Irak, Aýǵanstan, Sý­dan­daǵy qandy qaqtyǵystar, memleket­terdiń ishki kelispeýshilikteri, Islamǵa qarsy oı-pikirlerdiń ósýi jáne Batys­taǵy musylmandardyń quqyqtaryna nuqsan keltirýshilik, t.b. munyń aıqyn dálelderi», – dedi mınıstrimiz. Al osy­lardyń barlyǵyna toıtarys berýdiń birden-bir joly yntymaqtastyq, ózara túsinýshilik pen nıettestik qaǵıdala­ryna negizdelgen jańa qaýipsizdik paradıgmalaryn qurý ekeni sózsiz. Jalpy izgi nıetpen qurylǵan bul Uıymnyń ıslam memleketteriniń basyn qosyp, bir maqsatqa jumyldyra alýy­nyń ózi úlken jetistik. Al Qazaq­stan­nyń oǵan tóraǵalyq etýi, birinshiden, musyl­man áleminiń bizdiń elimizge degen syı­lastyǵy men qurmetin, onyń jetisteri men tabystaryn moıyndaıtyn­dyǵyn tanytsa, ekinshiden, Qazaqstan­nyń da ıslam elderimen óse túsken baı­lanystary men qarym-qatynasyn kórsetedi. Alla taǵala ıgi bastamamyzdy qaıyr­ly etkeı! Sheıh Ábsattar qajy DERBISÁLI, Qazaqstan musylmandary dinı basqarmasy jáne Orta Azııa múftıler keńesiniń tóraǵasy, Bas múftı.