Musylmandardyń alǵashqy ámirshisi Ábý Bákir (Alla oǵan razy bolsyn) el basqarýdy qolǵa alǵan sátte Allaǵa madaq, paıǵambarǵa salaýat, aınalasyndaǵy serikteri men halyqqa mynadaı ósıet aıtqan:
«Eı, adamdar! Men senderge basshy boldym. Alaıda, senderden artyq jerim joq. Eger bir jaqsylyq istep jatsam, járdemshim bolyńdar. Al, jamandyq istesem, meni túzetińder. Shyndyq – amanat, al jalǵan – qııanat. Senderdiń álsizderiń meniń quzyrymda kúsh-qaıratty. Onyń aqysyn ózim alyp beremin. Al, senderdiń kúshtileriń, meniń quzyrymda álsiz. Odan japa shekkenniń aqysyn qaıtaramyn».
Bul el basqarý, basshylyq salada júrgen árbir pende úshin ómirlik sabaq, ózgermes qaǵıda bolmaq. Paıǵambarymyz Muhammedten (Allanyń oǵan salaýaty men sálemi bolsyn) bastap, musylman ámirshileri eń áýeli halyqqa sózi men amaly arqyly úlgi bolǵan.
Myna bir oqıǵa osynyń aıǵaǵy der edik. Paıǵambar zamanynda bolǵan bul jaǵdaıdyń ǵıbraty mol. Sol dáýirde bir áıel urlyq jasap qoıady. Ony jazaǵa tartpaq bolǵanda keıbir adamdar arashalap almaqshy bolady. Tipti, onyń qolyn kespeý týraly ótinishterin bildiredi. Osy jaǵdaıdan habardar bolǵan Alla Elshisi (Allanyń oǵan salaýaty men sálemi bolsyn): «Rasynda, senderden buryn ómir súrgen qaýymdardy qurdymǵa ketirgen sebepter bolǵan. Eger aralarynda aqsúıek, baı, bedeldi bireý urlyq jasasa, oǵan tıispeıtin, al álsiz bireý urlyq jasasa, qolyn kesetin. Allanyń atymen ant etemin, eger Muhammedtiń qyzy Fatıma urlyq jasasa, men onyń qolyn ózim kesemin», – dep bul máselege núkte qoıǵan.
Islamda adam quqyǵy – basty qundylyq. Islam pendeniń ómirin, jeke múlkin, densaýlyǵyn, kúndelikti tirshiliktegi qundylyqtaryn basty orynǵa qoıady. Ata dinimizde qazılyq dástúr ǵasyrdan-ǵasyrǵa jalǵasyp keledi. Bul bizdiń dástúrimizde de, ádet-ǵuryptarymyzda da jaqsy qalyptasqan. Sharıǵatymyzda zań shyǵaryp, el basqaryp, bılik jasaýdy qazılyq dep ataıdy. Qazaqta «ádilqazy» degen sóz osydan shyqsa kerek. Musylmandardyń ekinshi ámirshisi bolǵan Omar bın Hattab (Alla oǵan razy bolsyn) qazılarǵa mynadaı úndeý tastaǵan:
«Qazylyq – aıqyn mindet, árdaıym júginetin zańdylyq. Eger bul qyzmet saǵan usynylsa, uǵyp alyp, aıqyndalsa, júzege asyr. Adamdar arasynda týralyq tanyt. О́ıtkeni, aqıqat aıqyn, ony eshnárse joıa almaıdy».
Islam adamdar arasynda bılik etkende nemese olarǵa úkim shyǵarǵanda árdaıym ádildik, adaldyq, aqıqat jolyn ustanýǵa buıyrady. О́ıtkeni, Islam – aqıqat dini. Alla taǵala qasıetti Qurandaǵy «Nısa» súresinde: «...adamdar arasyna bılik etseńder, ádildikpen bılik etýlerińdi ámir etedi...» degen. Ardaqty Elshi (Allanyń oǵan salaýaty men sálemi bolsyn) bir hadısinde: «Ýa, adamdar! Senderdiń jandaryńa, mal-múlikterińe qol suǵýǵa tyıym salyndy», – dep ámir etken.
Islam – kirshiksiz, pák din, birtutas júıe, ádil úkimder dini. Ol jeke adamnan bastap, búkil qoǵamnyń múddesi men quqyqtaryn qorǵaıdy.
Halıfa Omar bir kúni túnde kele jatyp, bir úıdiń tusynan ótip bara jatyp, jylaǵan balalardyń daýysyn estıdi. Jylaǵan daýys shyqqan álgi úıge qarasa, jylaǵan 3 bala men jasy kelgen áıeldi kózi shalady. Ortada qazan, astynda ot janyp tur. Alaıda, qazannyń ishinde qara sýdan basqa eshteńe joq eken. Omar álgi áıelge jaqyndap:
– Myna balalar ne úshin jylap jatyr? – dep suraıdy. Sonda ol:
– Balalardyń qarny ash, – degende Omar:
– Oshaqtaǵy qazanda ne bar? – dep suraıdy.
– Syldyr sýdan basqa eshteńe joq. Balalarymdy aldap, qazanǵa osylaı ot jaǵyp qoıdym. Kútip jatyp, sharshap uıyqtap kete me degenim ǵoı, – deıdi.
Balalardyń bul ahýalyn kórgen musylman ámirshisiniń kózine eriksiz jas keledi. Sol zamat tez arada azyq qoımasyna baryp, maı, un, qurma, kıimdi qapqa salyp, ústine qarjy qosyp, qyzmetshisi Áslamǵa:
– Áı, Áslam, qapty kóterýge maǵan kómektesip jiber, – degende ol:
– Áı, múmınderdiń ámirshisi, qapty ózim kóteremin, – dep ótinish aıtady. Sonda Omar:
– Joq, bolmaıdy. Men ózim kóteremin. О́ıtkeni, aqyrette olar úshin men jaýap beremin, – dep qapty arqalap, álgi úıge ákelip beredi. Mundaı qaıyrymdy amalymen qatar, óz qolymen qazannyń astyna ot jaǵady. As daıyn bolǵanda balalardy óz qolymen tamaqtandyrady. Olardyń tamaq ishkenderine meıirlene qarap, qaryndary toıǵansha qastarynan ketpeıdi. Sodan keıin qyzmetshisine: «Olardyń ashtyqtan jylap jatqanyn kórdim. Qashan qaryndary toıyp, qýanǵanǵa deıin kóńilim kónshimedi. Endi ǵana kóńilim jaılandy, – deıdi.
Musylman ámirshileri árbir adamǵa osyndaı qadam jasaǵan. Olardyń kim, ıaǵnı kedeı nemese baı ekenderine qaramaǵan. Barlyq adamnyń quqyǵyna birdeı qaraǵan.
Shapsa – tulpardyń tuıaǵy, ushsa – qustyń qanaty talatyn ulan-ǵaıyr jeri bar, darhan kóńildi halqymyzǵa Alla taǵala amandyq, jerimizge tynyshtyq bergeı!
Maqsat qajy ALTYBAI,
QMDB Semeı aımaǵy boıynsha ókil ımamy.
Shyǵys Qazaqstan oblysy.