Elimizdiń órkendeýine súbeli úles qosyp júrgen azamattardyń biri dep ekonomıka ǵylymdarynyń doktory, professor, Aýyl sharýashylyǵy ǵylymdary akademııasynyń akademıgi Qýanysh Qabıdenuly Abýovty maqtanyshpen aıtýǵa bolady. Ol 1946 jyly 14 qańtarda Soltústik Qazaqstan oblysyndaǵy Aıyrtaý aýdanynyń Jumysshy aýylynda kóp balaly otbasynda dúnıege keldi.
Orta mektepti támamdaǵan Qýanysh Qabıdenuly 1962 jyly Selınograd aýyl sharýashylyǵy ınstıtýtyna oqýǵa tústi. Ony «aýyl sharýashylyǵyn mehanıkalandyrý» mamandyǵy boıynsha 1967 jyly aıaqtady. Sodan soń Selınograd oblysynyń «Lavrovskıı» sovhozynda, keıin Kókshetaý oblysynyń «Syrymbet» sovhozynda bas ınjener bolyp jumys istedi. Osy qyzmette júrgende túrli aýyl sharýashylyǵy mashınalarynyń irkilissiz júrýine kóp eńbek sińirdi. Mashına-traktor parkiniń qalypty jumys isteýine, óndiristiń tıimdiligin arttyrýǵa yqpal etti. Bul Qýanysh Abýovtyń ǵylym jolyna soqpaq salǵan alǵashqy qadamy edi.
Bilimin odan ári tereńdetýine baılanysty 1971 jyly Qýanysh Qabıdenuly Selınograd aýyl sharýashylyǵy ınstıtýtynyń aspırantýrasyna qabyldandy. Arada úsh jyl ótkennen keıin ekonomıka ǵylymdarynyń kandıdaty dárejesin oıdaǵydaı qorǵady. Osy ýaqyttan bastap búkil ǵumyryn ǵylym jolyna arnap, pedagogıkalyq qyzmetten de qol úzgen joq.
Ol 1975-1980 jyldar aralyǵynda osy ınstıtýt rektorynyń syrttaı oqý bólimi jónindegi orynbasary qyzmetin atqardy. Atalǵan ýaqyt ishinde syrttaı oqý bóliminiń jumysyn barynsha jandandyrdy. Sóıtip oqý úderisin, bilim sapasy men úlgerimin jetildirip qana qoımaı, syrttaı oqý fakýltetiniń ashylýyna negiz qalady.
Biraz jyl ekonomıkalyq kıbernetıka kafedrasynyń meńgerýshisi, keıin ekonomıka-matematıkalyq modeldeý kafedrasynda oqytýshy qyzmetin atqarady. Kýrstyq jáne dıplomdyq jumystardyń jazylý tártibin, oqýlyqtar men oqý quraldaryna qoıylatyn talaptardyń, ózara sabaq almasýdyń ádis-tásilderin, biliktilikti kóterý men ǵylymı jumysty jetildirýdiń joldaryn qarastyrdy. Osy kezeńde 35 kitap, onyń ishinde 10 monografııa men 25 oqý quralyn daıyndady. 1991 jyly jazylǵan «Ekonomıka-matematıkalyq ádis» atty kitaby Qazaq KSR Bilim mınıstrliginiń usynysymen basylyp shyqty. Bul kitap JOO ekonomıka fakýlteti stýdentteriniń negizgi oqýlyǵyna aınaldy.
Qýanysh Qabıdenuly toǵyz jyl boıy ekonomıka fakýltetiniń dekany boldy. Atalǵan qyzmetti abyroımen atqaryp, ujymnyń joǵary jetistikterge jetýine kúsh-jigerin aıamady. Qashanda izdenispen júretin ol osylaısha úlgi tanytty. Oqytýshylar men stýdentterdiń ǵylymı-zertteý jumystary jemisin berdi. Oqytýdyń barlyq talaptary boıynsha ekonomıka fakýlteti aldyńǵy orynǵa shyqty. Tárbıe berý máselesine oraı óz usynysyn batyl engizdi. Máselen, stýdentter jataqhanasynda ózin-ózi basqarý júıesin qurdy. Fakýltettiń shyǵarmashylyq jáne sporttyq jetistikteri de aıtarlyqtaı ósti. Bir sózben aıtqanda, barlyq másele oń sheshimin tapty.
Al 2005-2009 jyldar aralyǵyda Qýanysh Abýov Kókshetaý qalasyndaǵy jeke oqý ornynyń shaqyrýymen rektor qyzmetin atqardy. Mol tájirıbesiniń arqasynda az ýaqytta ýnıversıtettiń ǵylymı áleýetin kóterdi. Onyń iskerligi nátıjesinde 13 ǵylym doktory men professor, 46 ǵylym kandıdaty men dosent qyzmetke tartyldy. Ýnıversıtette istegen tórt jylda kóptegen oqýlyqtar, oqý-ádistemelik quraldar men nusqaýlyqtar jazyldy, ondaǵan zerthanalar men arnaıy jabdyqtalǵan kabınetter ashyldy, kompıýterlik baza tolyǵymen jańartylyp, oqý ornynyń ekinshi qabaty turǵyzyldy.
Osydan alty jyl buryn Qýanysh Qabıdenuly Qazaq agrotehnıkalyq ýnıversıtetine oralyp, kafedra professory laýazymyna taǵaıyndaldy. Tájirıbeli ustaz ǵylymı-zertteý jáne oqý-tárbıe qyzmetine kirisip, kóptegen maqala, ekonomıka mamandyǵy boıynsha magıstranttarǵa arnalǵan bir oqýlyq, tehnıka salasyndaǵy doktoranttarǵa arnalǵan eki oqý quralyn jáne oqý-ádistemelik nusqaýlaryn baspadan shyǵardy.
Qýanysh Qabıdenuly óz ǵylym mektebin qalady. Ol 4 ekonomıka ǵylymdarynyń doktoryn, 3 PhD doktoryn, 26 ǵylym kandıdatyn daıyndap, qazir 2 magıstrantty oqytyp jatyr. Ǵalymnyń tálimin alǵan shákirtteri búgingi tańda S.Seıfýllın atyndaǵy Qazaq agrotehnıkalyq ýnıversıtetinde, Pavlodar zamanaýı ýnıversıtetinde, Pavlodar pedagogıkalyq ýnıversıtetinde, A.Baıtursynov atyndaǵy Qostanaı memlekettik ýnıversıtetinde, Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Kókshetaý memlekettik ýnıversıtetinde, Kókshetaý gýmanıtarlyq-tehnıkalyq ýnıversıtetinde, Shymkent, Almaty qalalarynyń joǵary oqý oryndarynda jáne Mońǵolııadaǵy bedeldi ýnıversıtette, sondaı-aq, memlekettik mekemeler men uıymdarda qyzmet etedi.
Ǵalym-ustaz qoǵamdyq negizde Bilim jáne ǵylym mınıstrligi Baqylaý komıtetinde ekonomıka mamandyqtary boıynsha sarapshylar keńesin basqardy, Qazaqstan men Germanııa arasyndaǵy úkimetaralyq kelisimge sáıkes aýyl sharýashylyǵyndaǵy naryqtyq ekonomıkanyń damýy jóninde ǵylymı jumystardy úılestirip, S.Seıfýllın atyndaǵy Qazaq agrotehnıkalyq ýnıversıtetiniń dıssertasııalyq keńesine jetekshilik jasady.
Qýanysh Qabıdenuly 170-ten astam ǵylymı eńbek jazdy, onyń ishinde 10 monografııa, 30 oqýlyq pen oqý quraldary bar. Onyń eńbekteri tek Qazaqstan ǵylymy aıasynda ǵana emes, shetel oqý úderisinde qoldanylady.
Ǵylym salasyndaǵy oqý-ádistemelik, tárbıe jumystary úshin Qýanysh Abýov «Qazaqstan Respýblıkasynyń bilim úzdigi», «Qazaqstan ǵylymynyń damýyna qosqan úlesi úshin», «Qazaqstan Respýblıkasy bilim salasynyń qurmetti ustazy» tósbelgilerimen, «Joǵary oqý ornynyń qurmetti qyzmetkeri» ataǵymen marapattaldy. Budan bólek basqa da syı-sııapattarǵa ıe boldy. Qýanysh Qabıdenuly jetpis jyldyq mereıtoıyna zor tabyspen kelip otyr. Buǵan onyń atqarǵan adal eńbegi dálel. Ol ónegeli shańyraqtyń otaǵasy. Otanasy Ǵalııa Qabıdenova mektepke deıingi tárbıe berý salasynda kóp jyldar boıy jumys istedi, qazir zeınet demalysynda. Otbasynda úsh balany úlgili etip ósirdi. Olardyń bári joǵary bilimdi mamandar. Balalarynan órbigen nemerelerin óbip, qyzyqtaryna toımaıdy.
Qýanysh Qabıdenuly qashanda halqyna aıanbaı eńbek etip, el ıgiligin eseleý jolynda talmaı izdenispen kele jatqan ǵalym. Endeshe, ulaǵatty ustaz, ardaqty azamatqa aldaǵy kezde de bıik belesterden kórinýine tilektespiz.
Aıtjan ÁBDIROV,
S.Seıfýllın atyndaǵy
Qazaq agrotehnıkalyq ýnıversıtetiniń birinshi prorektory,
pedagogıka ǵylymdarynyń doktory, professor.