Kez kelgen ult, el úshin ózindik ósý, ózindik talpynys, ózindik ómir súrý baǵyty kerek jáne mundaı áreket mindetti túrde bolady. Onsyz ulttyń ómir súrýi de múmkin emes. Al Qazaq eli úshin bul – tipten, qajettilik. Ult Josparynyń bolýy bolashaq úshin belgili bir ómirlik baǵytty ustanatyn «Temirqazyq» ispettes. Sondyqtan, Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti N.Nazarbaevtyń «5 ınstıtýttyq reformany júzege asyrý boıynsha 100 naqty qadam» atty Ult Jospary resmı, saıası, ekonomıkalyq, áleýmettik, mádenı, bilimdik mazmundy tutastaı qamtıtyn iri tarıhı qujat bolyp tabylmaq. Bul jospardy Elbasynyń 2015 jylǵy «Qazaqstan jańa jahandyq naqty ahýalda: ósim, reformalar, damý» atty halyqqa Joldaýynyń ishki qurylymdyq tarmaǵy dep te, Joldaýdyń taqyryptyq jalǵasy dep te qabyldaýǵa bolady.
Joldaý da, Ult Jospary da – 25 jyl óz erkimen ómir súrip otyrǵan Qazaq eliniń, ondaǵy halyqtyń HHI ǵasyrdaǵy ómir súrýin tarıhı turǵydan ashyp kórsetetin urpaq aldyndaǵy derekti dálelimiz. Endigi jerde ár qazaqstandyq josparlyq baǵdarlamanyń árbir qadamyn keleshekke túsindirip, júzege asyrylýyna óz kásibimen, mamandyǵymen, sheberligimen, bilimimen, qabiletimen, iskerligimen atsalysa bilýi tıis. Sebebi, ony jeke Úkimet nemese Memleket basshysy ǵana iske asyrýy múmkin emes. Eń bastysy, baǵyt bar, sol baǵytty qoǵamdy jańasha qurýda qoldana bilý – qajetti nárseni kóre bilý degen sóz. Elbasynyń ulttyq damý úshin osyndaı naqty jumys josparyn usynýy halyqty alǵa serpilispen, senimmen ómir súrýge jeteleıdi. Bul talqylanyp otyrǵan Ult Josparynyń árbir jolynda aıqyn kórinis taýyp otyr. Onyń astarynda memleket jasampazdyǵy, ult damýy men halyqtyń rýhanı, mádenı, bilimdik jaǵynan ósýi jatyr.
Jospar jaıdan-jaı quryla salmaǵany túsinikti. Munda el jaǵdaıy, memlekettiń ishki-syrtqy saıasaty, bilimdik, ǵylymdyq, áleýmettik, mádenı, dáýlettik, tabıǵı qor faktorlary tutastaı eskerilgen. Eldi oılandyratyn túıtkilder jospar mazmunynan tys qalmaǵanyn qujatty tereń zerdelep, saralaý arqyly kóz jetkizýge bolady. Josparǵa ilikken árbir zańdyq qadam eldiń kókeıkesti máselesimen saı keledi. Al tarıhı qujattyń basty maqsaty da sol – halyq, el oıynan shyǵa bilý. Naqtylasaq, Ult Jospary baǵdarlamasynan táýelsiz, erkin ómir súretin memlekettiń jáne ondaǵy qoǵamnyń jańa kózqarasta ómir súrýine yqpal jasap, negizin jasap berý maqsatyn túsinemiz.
Ult Jospary 5 reformalyq mazmunda belgilenip, sonyń árqaısynda aýqymdy máseleler qozǵalady.
«Memleketti kásibılendirý» 1-reformasy on bes ózekti máseleni negizgi nysanaǵa alyp, Qazaqstandaǵy laýazymdyq quzyrettilik tanymyn sheshýdi kózdeıdi. Laýazymdyq quzyrettilik úshin atalǵan qadamnyń árqaısysy mańyzdy, onyń ishinde nátıje – eńbekaqy; nátıje – tólem; óńirlik úılestirý koeffısıenti, Ádep kodeksi satylary memlekettik qyzmettegi laýazymdyq júıeni retteýde negizgi ólshem bolyp tabylmaq, ári kez kelgen qyzmetkerdiń kásibıligi men biliktiligi jaǵynan laýazymdyq quzyrettiligine saı bolýyn talap etedi.
«Zań ústemdigin qamtamasyz etý» 2-reformasy on toǵyz basty ólshemdi belgilep, zańdyq quzyrettilikti arttyrý men soǵan oraı biliktilikti jetildirý máselesin ońtaılandyryp, qoǵamdyq qatynasty quqyqtyq, zańdyq turǵydan retteýdi ońtaılandyrýǵa jeteleıdi. «Zań ústemdigi» reformasynda 3 satyly sot tóreligi, halyqaralyq zańgerlik keńestiń qurylý máselesi, qoǵamdyq keńes júıesi; qylmystyq quqyq buzý kartasy; áleýmettik ońaltý júıesiniń alǵa qoıylýy halyqtyń ómirlik talabymen saı keledi. Árbir qoǵam múshesi qoǵamdaǵy qarym-qatynas, zań bilý quzyrettiligin osy ekinshi reforma arqyly keńeıte alady.
«Indýstrııalandyrý jáne ekonomıkalyq ósim» 3-reformasy elý satyly ólshemdi qamtyǵan. Atalyp otyrǵan reformada adam kapıtaly sapasy men 12 jyldyq bilim berýdiń kezeńdik engizilýi, tabysty mektepterdi yntalandyrý; 10 aldyńǵy qatarly kolledj ben 10 JOO-da bilikti kadr daıarlaý; «Nazarbaev Ýnıversıtet» tájirıbesimen JOO-ynyń akademııalyq jáne basqarýshylyq derbestigin kezeń-kezeńmen keńeıtý; bilim berýde joǵary synyp pen JOO-da aǵylshyn tilinde oqytýdyń kezeńdik júıesi ólshemdik qaǵıdattarynyń da umyt qalmaýy kóńildi jadyratady. Munda pedagogtar men ǵalymdar úshin mańyzdysy oqý, oqytý, ǵylymı kadr, aǵartýshylyq, ǵylymı jumys quzyrettilikteriniń artýy bolyp tabylady. Sondyqtan, pedagogtar men ǵalymdar bul qadamdardy iske asyrýda bilgirlikteri men iskerlikterin barynsha tanytýǵa kirisedi de, bilimdik, ǵylymdyq aıada quzyrettilikterin júrgize alady.
«Birtektilik pen birlik» atty 4-reformasynda alty satylyq ólshem qarastyrylyp, birlik, yntymaqtastyq, ulttyq, buqaralyq aqparattyq baılanys talaptaryn ıgertý kózdeledi. Budan el basshylarynyń ulttyq, tatýlyq pen birlestik, til, sóz bostandyǵy úshin quzyrettilikti keńeıtýge jol salyp otyrǵanyn kóremiz.
5-reforma «Esep beretin memlekettik qalyptastyrý» baǵytynyń mándiligi memlekettik apparat jumysyn baǵalaýdyń jańa júıesiniń; «Ashyq úkimet» máselesiniń; memlekettik basshylar men JOO basshylary esebiniń; memlekettik pen ákimdik janyndaǵy qoǵamdyq keńestiń halyq aldynda onlaındyq turǵyda qoıylýymen kórinedi. 5-reformany oqyp, tarazylaý arqyly memlekettiń, memleket basshylarynyń esep berý quzyrettiliginde biliktilik jáne taldaý jasaı bilý talap etiletinin baıqaımyz.
Jalpy, talqylaýǵa túsip otyrǵan Ult Jospary baǵdarlamasy Qazaqstan halqyna ómir súrý quzyrettiligin jan-jaqty ıgertip, adamzattyq, ulttyq baǵyt ustanýyna yqpal jasaıdy.
Yrysgúl ShAQAMAN,
Pavlodar memlekettik pedagogıkalyq ınstıtýty qazaq tili jáne
ádebıeti kafedrasynyń professory,
fılologııa ǵylymdarynyń
kandıdaty.