О́tken jyl elimiz úshin talaı aıtýly datalarǵa toly boldy. Solardyń qatarynda aqyn, kompozıtor Beısebaı Qarataevtyń 150 jyldyq mereıtoıy da bar. Beısebaı Qarataev murasyn «saz» jáne «sóz» dep eki topqa bólýge bolady. Bir jaǵynan Jetisý ánshilik mýzyka mektebiniń bastaýy – Dáýren sal Qudabaıuly, ekinshi jaǵynan Jetisý aqyndar mektebiniń negizin salýshy Súıinbaı Aronuly dástúrlerine negizdelip, B.Qarataev osylarǵa tán tereń fılosofııalyq mańyzy bar adamgershilik taqyrybyn jalǵastyrdy.
1913 jyly Sankt-Peterbýrg qalasynda shyqqan P.Rýmıansevtiń «Materıaly po obsledovanııý týzemnogo ı rýsskogo starojıcheskogo hozıaıstva ı zemlepolzovanııa Semırechenskoı oblastı» kitabynda Beısebaı Qarataev Vernyı ýeziniń Kúrti bolysynyń № 5 aýylynyń basshysy delingen. Al Qazaq Sovet ensıklopedııasynyń 6-shy tomynda (1975) «Beısebaı Qarataev (1865-1936) – Sovet ókimeti úshin kúresken bolshevık, aqyn. Almaty obl., Qastek (qazirgi Jambyl) aýd., Kúrti bolysynda týyp-ósken. Kedeı-sharýa semıasynan shyqqan. Jetisýda Sovet ókimetin ornatýǵa belsene qatysyp, Sovdeptiń ýákili boldy» dep jazylǵan. Tek ózimizdiń tól ensıklopedııamyzda bul kisi týraly bir sóz joq. О́kinishti-aq. Sonymen, patsha jáne keńes zamanyndaǵy basylymdarda aty shyǵyp, táýelsiz Qazaq eliniń basylymdarynda oryn tabylmaǵan Beısebaı Qarataev degen kim?
«Jasym bar qyryq birde, jylym sıyr,
Bul kúnde bal tilińe kimder úıir,
О́mirdiń bastalysy uıqy-tuıqy,
Aıaǵy bolar ma eken qıyr-shıyr.
Dushpannyń ushyrsam dep kókke kúlin,
Oqydym muqtasardy, aldym bilim.
Egeste eshkimge aqym ketpesin dep,
Úırendim on besimde orys tilin.
Syr uqtym qoıyndasa júrdim-daǵy
Baıqadym bar ekenin artta zilin», dep bastaıdy Beısebaı Qarataev 1906 jyly jazylǵan «Qusalyq» dastanyn.
Beısebaı Qarataev – aqyn, kompozıtor, zamanynyń qurbany. Búkil Jetisý mýzyka mektebindeı tarıhtan, ónerden, qazaq qoǵamynan birjola joǵala jazdap, qaıta túlegen tulǵa. Osy turǵyda Jetisý mýzyka mektebi týraly túsinikteme bereıin.
HIH ǵasyrda damı bastaǵan Jetisý ánshilik mýzyka óneriniń negizi aq taban shubyryndy, alqakól sulama zamanynan qalǵan muń men zarǵa toly áýender deýge bolady. Jetisý ánine tán – áýeniniń tetrahorlyq jelisi, geksatonıka maqamy sııaqty mýzyka elementteri – áıgili «Elim-aı», «Áı-áı, bópem» ánderinen bastalyp, Dáýren sal Qudabaıuly shyǵarmashylyǵynda Jetisý án dástúri tek ózine tán mýzyka elementterimen, erekshelikterimen birjola qalyptasady. Búgingi kúni ónertaný ǵylymynyń nazarynan tys qalǵan ánshi-kompozıtorlar Beısebaı Qarataev, Pyshan Jálmendeuly, Isa Tergeýsizov, Shúkitaı Ábdikerimov, Tábııa Qarajanova, Omarqul Itaıaqov, Sádiqoja Moshanuly, Qapez Baıǵabyluly sııaqty danalar, bergeninen bereri kóp shamada qaıǵy-qasiretke ushyraǵan, tragedııalyq jaǵdaıda ómiri úzilgen. Olardyń shyǵarmalary «halyq áni» delinip, basqa avtorlar atynan aıtylyp, buzylyp, búlinip, bizge úzik-úzik jetken.
Sońǵy jyldary, qandastarymyz ata-baba jerine qaıta oralǵanda, sol ánderdiń birshamasyn ala keldi. Biraq, olardyń aıtýynda, olar shyqqan eldiń úni áýen ıirilimderinde, yrǵaq sýretinde barshylyq, basymshylyq bolyp, tústikte jatqan halyqtar mádenıetiniń lebi estiledi. Sonyń bárin jiktep, taldap, óz ornyna ornatý – alda sheshetin másele.
Jetisý ánshilik mektebiniń umyt bolýyna biraz jaǵdaı sebep bolǵan. 1932 jyldyń 23 sáýirinde VKP(b) Ortalyq Komıtetiniń №97 «Ádebı-kórkemdik mekemelerdiń qaıta qurylýy týraly» qaýlysy shyqty. Onda «Pessımızm Keńes ıdeologııasyna qaıshy keledi» delingen. Sol qaýlyǵa oraı kóptegen qazaq ánderin oryndaýǵa tyıym salyndy. Jetisý ániniń basym kópshiliginiń mazmuny qaıǵyly muńǵa toly bolǵandyqtan aıtylmaı qala berdi. Ekinshi jaǵdaı: elý jyl boıy QazSSR Ǵylym akademııasy jáne konservatorııa janyndaǵy folklorlyq kabınet uıymdastyrǵan talaı folklorlyq ekspedısııa jan-jaqqa attanyp, folklor jınap, tek qana janyndaǵy Almaty oblysy tys qalǵan. Máselen, Zataevıchtiń «Qazaqtyń 1000 áni» jınaǵynda Jetisý óńirine baılanysty jıyrma shaqty ǵana án bar. Onyń ózin Tashkentte júrgende Oraz ben Fatıma Jandosovtar aıtýynda jazyp alǵan.
Beısebaı Qarataev áıgili Qazybek bek Taýasarulynyń shóberesi, jekpe-jekte qalmaq Boraldaıdy óltirgen Qasqary batyr nemeresi. О́nerli, saýatty tulǵa. Onyń aqyndyq murasynan bizge jazbasha túrde jetkeni birshama lırıkalyq óleńder jáne «Qusalyq» dastany. HH ǵasyr basynda orystardyń otarlaý saıasatyna qarsy ereýil Jetisýda údeı tústi. Qazaqtar ata-babasynan qalǵan shuraıly jerden qýylyp, onda orystardyń mujyqtary ornalastyryldy. Sol shıelenistiń naq ortasynda bolǵan Beısebaı, jaǵdaıdy poemasynda tolyq málimet etedi. Úzindi keltireıin:
Aqynmyn men Beısebaı, bek tuqymy,
Kim zerttep jatat deısiń tekti qury.
Orystar oıyp aldy bar shuratty,
Eseptep oıdy-qyrdy, tek-tuqyrdy.
Adam dep júrgenimiz qasqyr boldy,
Aýyzǵa túsetin sóz taqsyr boldy.
Qaıda barsań Qorqyttyń kóri daıar,
Qoıylǵan qanym aǵyp, saqsyr toldy.
Ornady ol Uzynaǵash, Shamalǵanǵa,
Qazaqty túrip tastap Shomqalǵanǵa.
Orystar keleke ǵyp kúle qaraıd,
Ashýmen baıqus qazaq shamdanǵanda.
Orysqa nege kerek bek bolǵanym,
Qur qolmen nege kerek kóp bolǵanym.
Myltyqtyń úńgi aýzyn qaratqanda,
Qazaqtyń kórseń edi shóp bolǵanyn...
Sol jyldary aýyl basshysy Beısebaı Qarataev tek qana dastan túrinde emes, otarshyldyqqa belsene qarsy shyǵyp, biraz jetisýlyqtar qatarynda 1915 jyly Sibirge aıdalyp ketken. Úsh jyl óte Keńes ókimeti ornap, bostandyqqa qoly jetip, týǵan mekenge qaıtyp oralǵan. О́z basyna bostandyq áperip, súıgen jarymen qosylýǵa múmkindik bergen Keńes ókimetin shyn jaqtaǵan. Negizgi kásibi múrap, Beısebaı Qarataıuly jergilikti revkom jumysyna belsene qatysty. Kóńil-kúıi joǵary bolyp, týǵan elge, jerge arnaǵan óleńder shyǵardy.
Beısebaı Qarataıuly 20-shy jyldardyń basynda VKP(b) músheligine ótip, 1927 jyly «10 let Oktıabrskoı revolıýsıı» medalimen marapattalyp, 1931 jyly Qazaq ASSR Sovetteri VIII seziniń delegaty boldy. Osy belsendilik úshin B.Qarataev 1936-1937 jyldyń qatań qysynda repressııaǵa ushyraıdy. Ol qonyp qalǵan shaǵyn razezde, temirjol jumysshysynyń úıine tún ortasynda tórt kisi aıaǵynyń ushymen kirip, ony, úı qojaıyny men sol úıdiń taǵy bir qonaǵyn uıyqtap jatqan jerinde atyp óltirip, úıge órt qoıady. Sonyń aldynda dalaǵa shyqqan jumysshynyń áıeli, tún jamylyp, tyǵylyp qalyp, bárin kórgen. Erteńine úsh shaqyrym jerde ornalasqan «Uzynaǵash» temirjol stansasy turǵyndary bul sumdyqty jumysshy áıelinen estıdi.
О́tken ǵasyrdyń 50-shi jyldarynyń sońynda reabılıtasııa bastalǵan shaqta, oǵan tek qana joǵary laýazymdy, Jandosov, Seıfýllın, Rozybakıev syndylar ilinedi. Al Beısebaı sııaqty qatardaǵy «jalańaıaq Sovettiń otyn jaqqandar» resmı túrde aqtalmaı, umyt qalpynda qala berdi. «Halyq jaýy» degen jaman at B.Qarataevtyń aqyndyǵynyń umytylýyna da sebep boldy.
1921 jyly Oraz Jandosov Almatyda aqyndar sletin ótkizedi. Buǵan bir derekte 11 aqyn, bir derekte 13 aqyn qatysty deıdi. Sletke qatysqan aqyndar bir-birimen aıtysqa túsken. Tek qana Jambyl atamen aıtysýǵa bári de bas tartqan. Búginde sol aıtystardan bizge jetken úzilgen, kesilgen fragmentteri ǵana bar. Aıtysqa túskenderdiń arasynda eki esim múldem joq. Ol Beısebaı men Maqysh. Sol aqyndar arasynda saýattysy da ekeýi edi. Keıin repressııaǵa ushyrap, aty jabylyp, istegen isteri umytylǵan da ekeýi. Eshbir aqyn Jambyl atamen aıtysqa túsken joq dedik, biraq Uly abyz sletke qatysqan ár aqynǵa óz sózin arnaǵan. Esh jerde aıtylmasa da Beısebaı Qarataevtyń sol jıynǵa qatysqanyn Jambyl arnaýynan bilemiz.
Baı qyzy Beısebaıǵa kúletuǵyn,
Beısebaı «Keńesim» dep túleıtuǵyn.
Belsendi sol kedeıdi qoldaǵan soń,
Baı, manap qadaıtuǵyn súleı suǵyn, – deı kele, Jambyl ata basqalardan jas jaǵynan ózine eń jaqyn turǵan Beısebaıǵa mynadaı sóz aıtady:
Oý, dúnıe, óte shyqty ker bulandaı,
Elýde oınaq saldyq er ulandaı.
Muń boldy endi mine qarǵa adym jer
Baýyrlap jeksen boldyq sur jylandaı.
Oý, dúnıe, óte shyqty ker júırikteı,
Bir kezde jigit boldyq aq súırikteı.
Qaýyjyp bir-aq ýys qaýdan boldyq
Jel soqsa qulap túser qaý kúırekteı.
...Beısebaı Qarataev aıtysker aqyn. Aqyn sózi jeńil ázilge toly, minezi jaıdary kelgenin eseptep uıymdastyrýshylar Beısebaıdy kóbinese qyz-jigit aıtysyna qosatyn. Respýblıkalyq aıtys qorynda Beısebaıdyń Tumar deıtin qyzben aıtysy saqtalǵan. Tumar qyz aqynnyń bet-pishini nasharlaý ekendigin basa aıtypty:
Beısebaı jambastamaı turyp otyr,
Qudaıym qaı jaǵyńnan uryp otyr.
It jaýyryn, baqa tós, shoshqa qabaq,
Saǵan kimniń obyry quryp otyr.
Beısebaı qyz sózine renjimeı kúlip, jaýap beripti:
Bul sózge doz shaqyrman aqyn Tumar,
Qaı jigitke bolsa da Tumar qumar.
Baqa tós, shoshqa qabaq bilinbes-ti,
Bolǵanda menimen umar-jumar.
Ásimhan Qosbasarov aqsaqaldyń aıtýyndaǵy Zeınepııa degen qyzben aıtysy ábden beri ótken bolý kerek. Zeınepııa:
Sen be ediń Beısebaıym medal taqqan
Sovettiń jalań aıaq otyn jaqqan.
Moınyńa medalińdi taǵyp alsań,
Quddy tazyǵa uqsaısyń qarǵy taqqan.
Beısebaı jaýaby:
Men edim Beısebaıyń medal taqqan,
Osy medal kelipti Máskeý jaqtan.
Tóreńe qapylysta til tıgizip,
Basyń sotty bolady-aý, qudaı atqan.
Budan elý jyl burynǵy áńgimeler eske túsedi. «Oý, aqyn atań sııaqty sómkeńdi ıyǵyńa ilip alypsyń ǵoı», álde «aqyn atań sııaqty qoınyńa dápter salyp alypsyń ǵoı», deıtin ájem. Ájemniń júzi jylyp, kúlimsirep eske alatyn: «Aqyn atań Almatyǵa jıi baratyn. Onyń jolyn búkil bala-shaǵa kútetin. Aýyldyń barlyq balalary sonaý Janabaı kópirine baryp qarsy alatyn. Sómkesi tolǵan kámpıt, prándik. Kúz bolsa, arbaǵa artqan qap-qap alma...». Ol kezde men úshin «aqyn ata» degen tek qana Jambyl bolatyn. Túsinbeı, «Jambyl ata bir-aq sómke kámpıtti kimge jetkizbek?» dep te suraıtynmyn. Sonda ájem qansha qınasań da, shirkin, qaınaǵasynyń atyn atamaıdy-aý! Onyń aıtyp turǵany Beısebaı ekenin ábden keıin bildik.
Beısebaı Qarataev – kompozıtor, búginde toǵyz áni belgili. Úsheýi Zataevıchtiń joǵaryda aıtylǵan kitabynda, ekeýi Kenen ata aıtýynda jetti. 1967 jyly ákeme dostary týǵan kúnine «Aıdas» magnıtofonyn syılaǵan. Sonda bastaýysh synypta oqıtyn inim Alǵatbek ekeýmiz qyzyq kórip úıge kelgenderdiń bárine án salǵyzyp, jazyp alatynbyz. Búginge Dáýren sal, Pyshan, Shúkitaı, Tábııa, Tórtken ápke bilmeıtin Kenen atanyń eki áni sol balalyq oıynymyzdyń nátıjesi retinde jetti. Ishinde Beısebaı dúnıeleri de bar.
«Úsh-Almaty», «Kórikti Balqash, kók Balqash», «Qazybek meniń ótenim» ánderi týǵan jerge, ósken ólkege arnalǵan. «Qosh, aman bol», «Oı jalǵan, altyn tań», «Jigit bolsa – shoq bolsyn!» – avtor Sibirde aıdaýda júrgende shyǵarǵan. «Úsh shoqynyń aıaǵy qum bolady» jáne «Nurjamal» Beısebaıdyń súıikti jaryna arnalǵan. Bizge «qazaq qyzdaryn kishkentaıynan aıttyryp, malǵa satyp jiberetin» dep aıtylatyn. Qazirdiń ózinde áıgili Sarany aıtysta jeńgen Birjan sal, alǵan syıyn aıyp retinde tólep, Saranyń bas bostandyǵyn alyp bergenin bireý bilse de, bireý bilmes. Beısebaı mahabbaty da erekshe bir oqıǵa. Jasy 45-ke shyǵyp, aqyn daryny dúrkirep turǵan Beısebaıǵa ózinen 30 jas kishi baıdyń qyzy Nurjamal ǵashyq bolyp qalady. Tumar qyz sýrettegendeı «baqa tósi, shoshqa qabaǵy» da elenbeıdi. Nurjamal Beısebaıdan basqa eshkimge kúıeýge shyqpaıtynyn áke-sheshesine basyp aıtady jáne sol aıtqanynan qaıtpaıdy. Jyldar ótedi, Nurjamal kári qyz bolyp qala beredi. Tipti, Beısebaı aıdalyp ketkende, ony Tarbaǵataıǵa deıin shyǵaryp salady. Keńes ókimeti ornap, túbinde ekeýi qosylady.
B.Qarataev shyǵarmashylyǵynda aıryqsha orny bar «Qaıran, Oraz» áni. Oraz Jandosov 1922 jyly Tashkentke jumysqa jiberiledi. Ata qonysy, jer-sýyn otarshylardan ózderine qaıta tartyp alyp bergen Orazdy qazaqtar qımaı, eki júzdeı atty adam Qordaı asyryp shyǵaryp salady. Jol boıy eki án dúnıege keledi: bireýi Beısebaı shyǵarǵan «Qaıran, Oraz», ekinshisi Kenen Ázirbaevtyń «Orazjan» áni. «Beısebaıdyń «Qaıran, Oraz» ánin tolqymaı, kúızelmeı tyńdaý qıyn. Onyń maqamy Beısebaı aqynnyń oıynyń, ánshilik-shyǵarmashylyq deńgeıin estir, uǵar qulaqqa birshama quıyp-aq tastaıdy, júregińniń túkpir-túkpirine jetkizedi», dep jazǵan jazýshy Balǵabek Qydyrbekuly «Beısebaı aqyn murasy» maqalasynda. Kezinde Orazǵa arnap shyǵarǵan áni keıin aqynnyń ózine, Orazǵa, búkil qazaq zııalylaryna, qýǵyn-súrgin qurbandaryna aıtylǵan joqtaý bolyp qala berdi.
Áýez, saz týraly sózben aıtyp jetkizý qıyn. Ándi tyńdaý kerek, tyńdaı bilý kerek. Osy turǵyda Qazaqstan kompozıtorlar odaǵy men Jambyl atyndaǵy Qazaq memlekettik fılarmonııasynyń ujymy birigip aqyn, kompozıtor Beısebaı Qarataevtyń 150 jyldyq mereıtoıyn 20 qańtar kúni ótkizýdi kózdep otyr. Konsertte buryn-sońdy estilmegen Beısebaı murasynan ózge Dáýren sal, Isa Tergeýsizuly, Pyshan Jálmendeuly, Kenen Ázirbaıuly ánderi oryndalady. Bul kesh ónertaný ǵylymynyń nazarynan tys qalǵan Jetisý ánshilik mýzyka mektebiniń saltanaty bolaryna kepildimiz. Konserttik materıaldy tolaıym (ánderdi notaǵa túsirý, klavır men partıtýralaryn jasaý). Elimizdiń búgingi betke ustar kompozıtorlary daıyndady. Qazaq Eliniń mádenıetine, aldaǵy urpaqtarǵa asyl mura bolýy haq.
Balnur QYDYRBEK,
kompozıtor, Memlekettik syılyqtyń
laýreaty, Kompozıtorlar odaǵynyń
tóraıymy