Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń janyndaǵy Strategııalyq zertteýler ınstıtýty men Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti janyndaǵy Ortalyq kommýnıkasııalar qyzmeti birlesip, «Ortalyq Azııa-2016: trendter men syn-qaterler» atty taqyrypta tusaýkeser jıyn ótkizdi. Tusaýkeser dep otyrǵanymyzdyń jóni bar, sebebi, bul yńǵaıdaǵy basqosý strategııalyq ınstıtýt tarapynan alǵash ret uıymdastyryldy.
«Negizinde tájirıbede kóptegen ekonomıkalyq qurylymdar jańa jyldyń alǵashqy aıynyń birinshi jartysynda sol jylǵa qatysty óziniń boljamdaryn, ózderi shuǵyldanatyn baǵyttarǵa baılanysty sholýlar jasaıtyn dástúr qalyptasqan. Osy dástúrge sáıkes biz de óz sholýymyzben tanystyrǵandy jón kórdik. Mundaı boljamdardyń mindeti sarapshylar qaýymdastyǵyn basty taqyryptarǵa baǵdarlaý, olardyń nazaryn belgili bir qyzyǵýshylyq týdyratyn taqyryptarǵa aýdarý bolyp tabylady», – dedi óz sózinde Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń janyndaǵy Qazaqstan strategııalyq zertteýler ınstıtýtynyń dırektory Erlan Qarın.
Onyń pikirinshe, 2016 jyldyń basty oqıǵalarynyń ishinde álemdik naryqtar konıýnktýrasynyń nasharlaýy jáne Ortalyq Azııa elderindegi ekonomıkalyq ósim qarqynynyń tómendeýin aıtýǵa bolady. Sondaı-aq, Eýrazııalyq keńistiktegi ekonomıkalyq ózara is-qımyldardyń jańa joldaryn izdeý de bıylǵy jyldyń enshisine tıedi. Bul zańdy da bolar. О́ıtkeni, álemdik daǵdarys, Reseı ekonomıkasynyń báseńdeýi óz kezeginde tyǵyryqtan shyǵýdyń basqa da joldaryn izdeýge májbúrleıdi.
Qazaqstan strategııalyq zertteýler ınstıtýty usynyp otyrǵan 10 negizgi oqıǵanyń úshtigin – Ortalyq Azııada Qytaıdyń ınvestısııalyq qatysý úrdisiniń keńeıýi túıindeıdi.
«Qytaı Ortalyq Azııa elderi úshin burynnan da basty saýda seriktesi bolyp tabylady. Alaıda, osy jyly atalǵan mártebesinen bólek Qytaı basty ınvestısııalyq seriktes mártebesin de nyǵaıta túsedi», – dedi E.Qarın. Ol sondaı-aq, qytaılyq ınvestısııa Ortalyq Azııada keıbir óńirlik mańyzdy jobalardyń negizgi qozǵaýshy kúshi bolyp tabylýy múmkin. Osy tusta Qazaqstan Prezıdenti N.Nazarbaevtyń ótken jyly qyrkúıek aıyndaǵy Qytaıǵa sapary barysynda 23 mıllıard dollarǵa kelisim jasalǵanyn eske salyp ótti.
Endi ári qaraı Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń janyndaǵy Qazaqstan strategııalyq zertteýler ınstıtýty sarapshylary aıqyndaǵan Ortalyq Azııa elderine qatysty qalǵan basty oqıǵalarmen oqyrmandy tanystyra ketelik.
Aýǵandyq faktordyń aımaqtyq qaýipsizdik ózekti bolýy da nazardan tys qalmaq emes. Osy rette kúrdeli áskerı-saıası jaǵdaıdyń aıasynda bıliktiń shoǵyrlanýy men úkimettiń turaqty jumys isteý máseleleri mańyzdy bola túspekshi.
Sırııa shıelenisindegi terrorlyq qaýip-qaterlerdiń ulǵaıýy Ortalyq Azııa elderi úshin jańa syn-qater bolýy múmkin.
Aımaqtyq qaýipsizdik salasyndaǵy Ortalyq Azııa elderiniń kúsh-jigeriniń belsendenýi. Iаǵnı, 2016 jyly aımaqtyq qaýipsizdiktiń ózekti máseleleri talqylanatyn birqatar basqosýlar men kezdesýler ótkiziledi dep kútilýde.
Ortalyq Azııa elderiniń kezekti elektoraldy júıege enýi. Aýǵanstan bıligi úshin salmaqty synaq bolatyn parlamenttik jáne jergilikti keńes saılaýlary ótpekshi. Qyrǵyzstanda saıası kúshterdiń ornalasýyn anyqtaıtyn jergilikti kenesh saılaýy da mańyzdy oqıǵa qatarynda bolmaq.
Aımaqtyq kólik jáne energetıkalyq jobalardyń damýynyń jańa kezeńi. Eń mańyzdy oqıǵalardyń biri Túrikmenstan – Aýǵanstan – Pákistan – Úndistan gaz qubyrynyń qurylysy jáne «CASA-1000» Ortalyq Azııadan Ońtústik Azııaǵa elektr berý jelisi qurylysynyń bastalýy bolmaq. О́zbekstanda Qytaı – Ortalyq Azııa – Eýropa halyqaralyq kólik dáliziniń basty baǵyt sanalatyn «Angren-Pap» temirjol magıstrali iske qosylady dep kútilýde.
Irannyń aımaqtyq úderisterge qaıta oralýy. Halyqaralyq sanksııalar alynǵannan keıin Iran ekonomıkalyq jáne syrtqy saıası qyzmetin belsendi júrgize bastady.
2017-2018 jyldary BUU Qaýipsizdik Keńesine Qazaqstandy turaqty emes múshelikke saılaný boıynsha daýys berý. Halyqaralyq qarym-qatynastar júıesiniń transformasııasy men ósip kele jatqan jahandyq syn-qaterlerdiń aıasynda BUU Qaýipsizdik Keńesine turaqty emes múshe quramyna kirý Qazaqstannyń ǵana emes, tutastaı alǵanda ortaazııalyq aımaqtyń halyqaralyq derbestigin kúsheıtedi.
«Atalǵan máselege baılanysty naýqan qyrkúıek aıyna deıin jalǵasyp, qyrkúıek-qazan aılarynda daýys berý ótýi múmkin. Qazaqstannyń kandıdatýrasyn kóptegen el qoldaıdy. О́ıtkeni, Qazaqstan óńirdegi iri oıynshynyń biri bolyp tabylady. Qazaqstannyń salıqaly halyqaralyq uıym tarapynan jańa mártebege ıe bolýy búkil ortaazııalyq óńirdiń aımaqtyq, halyqaralyq saıası prosesterde róliniń artýyna septigin tıgizedi» dedi qorytyndy sózinde E.Qarın.
Sonymen, Ortalyq Azııa elderiniń saıası jáne ekonomıkalyq damýy, turaqtylyǵy men qaýipsizdigi úshin mán-mańyzy joǵary 10 negizgi oqıǵaǵa baılanysty Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń janyndaǵy Qazaqstan strategııalyq zertteýler ınstıtýty sarapshylarynyń sholýynan jan-jaqty habardar boldyq. Atalǵan tanystyrylym barysynda J.Sarabekov, V.Dodonov, S.Kóshkimbaev, E.Hon sııaqty sarapshylar óz oılaryn ortaǵa saldy.
Jaqsy tájirıbeniń jalǵasy qalaı bolatynyna, sarapshylardyń boljamy qanshalyqty aqıqatqa jaqyndaıtynyna aldaǵy ýaqytta kýá bolamyz. Keler kúnderi qaýip-qaterlerdi emes, izgilikti oqıǵalarǵa tanystyrylym jasaıtyn saraptamalar kóp bolsyn. Al ázirge halyqaralyq ınstıtýttardyń tájirıbesi qazaq topyraǵyna da juǵysty bolǵaı degimiz keledi.
Ǵabıt ISKENDERULY,
«Egemen Qazaqstan».