Elbasynyń «Ult Jospary – qazaqstandyq armanǵa bastaıtyn jol» atty baǵdarlamalyq maqalasyna oraı oı
Jyl basynda Elbasy «Ult jospary – qazaqstandyq armanǵa bastaıtyn jol» atty baǵdarlamasyn jarııa etti. Prezıdentimiz tarapynan «100 naqty qadam» Ult Jospary 2015 jyly usynylǵan bolatyn. 30 qarashadaǵy Prezıdenttiń Qazaqstan halqyna kezekti Joldaýynda da bul jospar naqtylanǵan. Endigi másele jańa jyldyń basy – jospardy oryndaýdyń praktıkalyq kezeńi bolǵandyqtan, aldaǵy turǵan maqsattar men mindetterdi odan ári naqtylandyra túsetin kez keldi.
Munda qandaı máseleler aıtyldy?
Aldymen osy reformalardy júzege asyrýǵa baǵyttalǵan 59 zańnyń qabyldanyp, qoldanysqa engizilgeni, budan bylaı reformalardy júrgizýge quqyqtyq kedergi joqtyǵy atalyp ótildi.
Birinshi, memleketti kásibılendirýge qatysty reformadaǵy mindetter.
Bul boıynsha memlekettik apparatty jetildirýge, tıimdiligin arttyrýǵa baǵyttalǵan «Memlekettik qyzmet týraly» zańnyń jańa nusqasy qabyldandy.
Ákimshilik memlekettik qyzmetshiniń qyzmet satysynda órleýi onyń biliktiligi men tájirıbesiniń deńgeıine qaraı anyqtalýy belgilendi.
Memlekettik qyzmetshige eńbekaqy men syıaqy tóleýde burynǵy teńgermeshilikten arylyp, onyń atqarǵan naqty jumysynyń kólemi men sapasyna oraı anyqtalmaq. Asa nátıjeli qyzmet úshin bonýstar tóleý júzege asyrylatyn boldy.
Memlekettik qyzmet týraly zańnyń negizgi normalary quqyq qorǵaý organdary qyzmetkerlerine qatysty da qoldanylmaq.
Ekinshi reforma máni quqyq tártibin jáne zańdylyqty ornyqtyrýǵa baǵyttalǵan. Ondaǵy naqtylyqtar mynalar:
– Joǵarǵy Sot keńesi túbegeıli ózgeredi, onyń óz apparaty, quramy, ókilettiligi naqtylanady;
– sot tóreligi bes satyly júıeden úsh satyly júıege – birinshi, apellıasııalyq jáne kassasııalyq júıege kóshedi;
– iri ınvestorlar qatysatyn daýlardy sheshýge arnalǵan mamandandyrylǵan alqa qurylady;
– Sot jıýrıi túbegeıli qaıta qurylyp, ol sýdıalardyń is-áreketinde Etıkalyq kodekstiń buzylý máselelerin qaraıtyn bolady;
– sottardyń tóraǵalarynda basqa sýdıalar qabyldaıtyn sheshimge yqpal etý múmkindigi joıylady;
– memlekettik sot oryndaýshylary birtindep qysqartylyp, jeke sot oryndaýshylary damytylady;
– jergilikti polısııa qyzmeti qurylady.
Úshinshi reformatorlyq baǵyt – ındýstrııalandyrý men ekonomıkalyq ósimdi qamtamasyz etý.
– ekonomıka qyzmetindegi tranzaksııalyq (málimetter qorynyń bútindigin qamtamasyz etetin operasııa) shyǵyndar udaıy qysqartylady.
– Salyqtyq jáne kedendik júıeler kiriktiriledi, tekserýler ońtaılandyrylady, elektrondyq baqylaý engiziledi;
– 2017 jyldyń 1 qańtarynan bastap baǵany retteý alynyp tastalynady, onyń ornyna monopolııaǵa qarsy retteý men baqylaý quraldary ǵana paıdalanylady;
– 2017 jyly 1,7 mıllıon memlekettik kásiporyndar men mekemelerdiń, ulttyq kompanııalardyń qyzmetkerleri deklarasııalanýǵa jatatyn bolady, 2020 jyly barlyq jeke tulǵalar deklarasııalaýmen qamtylady;
– shaǵyn jáne orta kásipkerlikti qoldaý EYDU (Ekonomıkalyq yntymaqtastyq jáne damý uıymy) tájirıbesine saı júrgiziledi;
– 224 myń agroónerkásiptik keshen sýbektileri bar, solardaǵy jalǵa berilgen 97,4 mıllıon gektar jerdi ózderi satyp alýyna (onyń ústine kadastrlyq qunynyń 50 paıyzyn 10 jyl ishinde bólip tóleýge) múmkindik beriledi;
– 102 mln. gektar zapastaǵy jerdiń aýyl sharýashylyǵy óndirisin júrgizýge bolatyn 85,3 mln. gektary aýksıon arqyly satylatyn bolady;
– «Samuryq-Qazyna» UÁQ, «Báıterek» AQ jáne «QazAgro» AQ-tyń memleket menshigindegi asa iri 65 kompanııasy, «Samuryq-Qazyna» UÁQ, «Báıterek» AQ jáne «QazAgro» AQ-tyń quramyndaǵy 173 enshiles jáne táýeldi uıymdar básekelestik ortaǵa beriletin bolady;
– táýelsiz sot júıesi, aǵylshyn tilin qoldaný jáne ınvestısııalyq rezıdenttik qaǵıdatyn engizý quqyǵymen jańadan qurylǵan «Astana» Halyqaralyq qarjy ortalyǵynyń jumysy jandandyrylady;
– 7 myń shaqyrym avtomobıl joldary qaıta jańǵyrtylady, olar aqy alý júıesi boıynsha jumys isteıtin bolady;
– 2022 jylǵa qaraı jol júrýden túsken alymdar 41 mlrd. teńgeni quraýy kózdelýde;
– Tranzıttik tasymal 2020 jyly 33 mıllıon tonnaǵa (qazir 18 mln.), 2030 jyly 50 mln. tonnaǵa deıin ulǵaıtylady;
– Almaty qalasynyń mańynda halyqaralyq avıasııalyq hab qurylady;
– qurylystyń smetalyq qunyn anyqtaý resýrstyq ádiske kóshiriledi, saraptaý isi jeke sektorǵa beriledi.
Tórtinshi baǵyt – ult birligi.
– Birlik joly jáne azamattyq birtektilik negizinde ulttyq dáıektilikpen qalyptastyrý úrdisi jalǵasady. Bolashaǵy Birtutas Ultty dáıekti túrde nyǵaıtý júzege asyrylady;
– Qazaqstan halqy Assambleıasynyń qyzmeti qazaqstandyq birtektiliktiń negizi retinde jetildirile túsedi;
– Máńgilik El jalpyulttyq qundylyq retinde nyǵaıa túsedi;
– Jalpyǵa Ortaq Eńbek Qoǵamy ıdeıasy júzege asyrylady.
Besinshi reforma – Qoǵamǵa esep beretin ashyq memleket.
«Halyqqa qyzmet kórsetý ortalyǵy», «Jyljymaıtyn múlik ortalyǵy», «Zeınetaqylar tóleý jónindegi memlekettik ortalyq» biriktirilip, solardyń negizinde «Úkimet – azamattar úshin» Memlekettik korporasııasy qurylady;
– barlyq memlekettik qyzmetshiler ózderiniń basshylyǵy bekitken jeke josparlar boıynsha jumys atqarady;
– memlekettik organdardyń baǵdarlamalyq qujattaryna revızııa jáne ońtaılandyrý júrgiziledi;
– aldaǵy kezde baǵdarlamalardy josparlaý, ázirleý jáne júzege asyrý EYDU usynymdaryna negizdelgen 5 sheshýshi qaǵıdat – negizdilik, sabaqtastyq, transparenttilik, monıtorıng jáne baqylaýdy saqtaý arqyly jasalady;
– azamattar men zańdy tulǵalardyń saýaldary boıynsha, memlekettik qupııalar men ózge de zańdarmen qorǵalatyn qupııalardan basqa, memlekettik organdardyń barlyq aqparattaryna qoljetimdilik qamtamasyz etiledi;
– 2016 jyldan bastap ortalyq jáne jergilikti memlekettik organdarda avtonomdy, derbestik, jarııalylyq, merzimdi rotasııa qaǵıdattaryna negizdelgen jańa Qoǵamdyq keńester qurylady;
– 4500-ge jýyq memlekettik fýnksııalar básekelestik ortaǵa jáne jergilikti ózin-ózi basqarýǵa beriledi;
– jaqyn onjyldyqta jergilikti ózin-ózi basqarý organdaryna úsh deńgeıli (2016-2017, 2018-2020, 2020 jyldan ári qaraı) qosymsha ókilettikter beriledi.
Naqtylaı tússek, jergilikti ózin-ózi basqarý organy 2016-2017 jyldary:
– aýdan ákiminiń ózinen tómengi ákimdikter ákimi laýazymyna usynatyn kandıdatýrasy aýdan máslıhatyna jáne saılaý ótkizýge engizý úshin kelisiletin bolady;
– ákimdi bosatý týraly máselege bastamashy bola alady;
– aýdan ákimi usynǵan qolma-qol aqshanyń baqylaý shoty esebinen alynǵan múlikti ıelikten shyǵarý máselesin qaraıdy;
– óz aýmaǵyndaǵy jer telimderiniń paıdalanylýyn baqylaıdy;
– jergilikti jerdegi memlekettik mekemelerdiń basshylaryn taǵaıyndaý boıynsha usynystar engize alady;
– jergilikti ózin-ózi basqarýdyń salyqtyq áleýetin, kólik jáne zańdy tulǵalardan jer salyǵyn alý quqyn alý jolymen kúsheıtetin bolady.
2018-2020 jyldary:
– jergilikti ózin-ózi basqarý bıýdjetin aýdan máslıhatyna bekitken soń ony óz betinshe satylap qalyptastyrady;
– ákimniń aýdandyq máslıhatqa bekitý úshin engizgen jergilikti qoǵamdastyq bıýdjetiniń jobasyn jınalystyń kelisýi jáne olardyń oryndalýy týraly esepti máslıhatqa usyný úshin qoldaıdy;
– jergilikti qoǵamdastyqtyń kommýnaldyq menshikti basqarý máselelerin qarastyrady;
– turǵyndary 2 myń adamnan asatyn ákimshilik-aýmaqtyq birlik úshin bıýdjetti aýdandyq máslıhattyń bekitýine usynady;
– «Jergilikti ózin ózi basqarý kommýnaldyq menshigi» ınstıtýty engiziledi;
– áleýetin ulǵaıtý maqsatynda selolyq okrýgter deńgeıinde ákimshilik-aýmaqtyq birlikti nyǵaıtý máselesin qaraıdy.
2020 jyldan bastap:
– jergilikti ózin ózi basqarýdyń ókildi organy qurylady;
– halqynyń sany 2 myń adamnan kem emes eldi mekenderde jergilikti ózin ózi basqarýdyń derbes bıýdjeti engiziledi;
– qoǵamdyq mańyzdy máselelerdi qamtıtyn jergilikti bıýdjetterdiń jobalary boıynsha azamattardyń usynystaryn jergilikti ózin-ózi basqarý organy derbes qaraı alady.
El arasynda, túrli aýdıtorııalarda bolǵan kezimde: «Bul maqalada bálendeı jańashyldyq tappadyq» deıtinderdi kezdestirdim. Sondyqtan «100 naqty qadamda» jáne Elbasynyń sońǵy Joldaýynda aıtylmaǵan erekshe ózgerister jaıynda tyńdaýshylarymdy jáne oqyrmandardy qulaǵdar ettim.
Myrzageldi KEMEL,
ekonomıka ǵylymdarynyń doktory, professor.