El tutas bolmaı, jer tutas bolmaıdy

Eldiktiń erteńin oılaǵanda, búginginiń kedir-budyr kemshilikteri ádira qalady. Birtutas degen eldiń irgesinen sodyr saıasattyń sýyq jeli soqqanda, el ishinde kádimgideı dúrbeleń bastalady. Oǵan Taıaý Shyǵystaǵy aýyr ahýal arqyly ábden kózimiz jetip otyr. Keshegi birtutas Ýkraınanyń búgin Qyrymnan aıyrylýy da kóp jaıdy ańǵartady. Alasapyran myna dúnıede ár eldiń ózine tıesili nesibesi bolǵanymen, yqpaldylardyń basqalarmen sanasa qoıýy qıyn. Olardyń óz múddesi bar. Bizdiń de, Qazaq eliniń de aldyna qoıǵan ózindik jón-jospary bar. Aldaǵy kúnnen kútken arman-ańsardyń da jóni basqa... Qarańǵy bólmeden qara mysyq izdegen sııaqty, AQSh bastaǵan alpaýyt elderdiń Iraktan ıadrolyq qarý izdegeninen túk shyqpady. Qarý tabylmady. Kerisinshe, el ishi búlindi, birneshe bólikke bólinip ketti. Bildeı bir memlekettiń basshysy jaý qolynan qazaǵa ushyrady. Onyń qunyn suraǵan kisi bolǵan joq. AQSh jaǵy ıadrolyq qarý tabylmady dedi de, qoıa saldy. Aıt, aıtpa, eldiń ishi bir búlingennen keıin ony úılestirý ońaı emes. Qııýy ketken kelissózdiń aqyry qarapaıym halyqtyń elden bezip, jatjurttan pana izdeýine týra keldi. Syrtqy yqpaldy kúshterdiń Irak halqyn ózara qyrqystyrýy, Saddam shyqqan súnnıttiń azshy­lyǵyna kópshilik shııtterdi qar­sy qoıyp, qalyń shoǵyrlanǵan kúrd­terge dem berýi arqyly beıbit ómir keshken halyqtyń berekesi ketip, týǵan jerinen bezgender qatary kóbeıdi. Adam balasy óz yrysyn ózi tebetini ras sııaqty. Qazekeń «semiz­dikti qoı ǵana kóteredi» degendi beker aıtpaǵan bolar. Áıtpese, «adam kóteredi» dep aıtqan bolar edi ǵoı. Olaı deıtinimizdiń jóni bar. Basqasy basqa, lıvııalyqtardyń beıbit qana emes, baqýatty ómir súrgeni de belgili. Túlen túrtti me, álde amerıkalyqtardyń aıtaǵyna erdi me, áıteýir yrysty taıqaza­nyn Kaddafıdiń qandastary ózderi tóńkerip tastady. Kaddafı bılegen kezeńde Lı­vııa halqy tómen deńgeıde emes, tómen­degi­deı deńgeıde ómir súripti: Ishki jalpy ónim jan basyna shaqqanda 14 192 dollar; memleket tarapynan otbasynyń árbir múshesine jyl saıyn 1000 dollar shamasynda dotasııa tólendi; jumyssyzdyq járdemaqysy 730 dollar; medbıkeniń jalaqysy 1000 dollar; árbir týǵan nárestege 7 000 dollar tólenedi; otaý qurǵan jastarǵa páter satyp alý úshin 64 000 dollar syıǵa tartylady; bilim berý men medısına tegin; avtomobıl satyp alý úshin qarapaıym adamdar úshin 50 paıyzyna deıin, halyq jasaǵy jaýyngerlerine 65 paıyzyna deıin memleket tóleıdi; avtomobıl jáne úı salyp alý úshin nesıe paıyzsyz beriledi; 1 lıtr benzınniń quny – 0,14 dollar. Keremet derlik jaǵdaıda ómir súrgen lıvııalyqtar qan­daı jumaqty ańsaǵanyn kim bilsin, áıteýir «kommýnızm ornatqan» kósemderin qorǵaı almady. Kó­sem­derin ǵana emes, ózderiniń baqýatty ómirinen baz keship, jatjurttyqtardyń qolshoqparyna aınalǵanyn ózderi de ańǵarmaı qaldy-aý... Osyndaıda halyqqa ta­ǵylymyn kórse­ter ult zııaly­larynyń mem­lekettilik máse­lesi men ulttyq ıdeologııa tó­ńi­­regindegi ustanymynyń jaqyn­dyǵy óte mańyzdy. О́tken tarıh­tyń ashy sabaǵy osyǵan úndeıdi. Qansha jerden eldik múd­deni, ulttyń bolashaǵyn kóz­dedi degenmen, tóńkeristi jaq­tap, sosıa­lızmniń soıylyn soqqan qazaq tulǵalarynyń qımyl-áreketi qaıda aparyp soqtyrǵanyna kýá bolyp otyrmyz ǵoı. Tóńkerisshilerdiń saıa­sı kózqarasy tutas bir ult­tyń qyrǵynǵa ushyraýyna ákel­­di. Kommýnıstik rejimniń qazaqqa ákelgen jaqsylyǵynan tartqyzǵan zardaby kóp ekeni qasiret jylnamasynda jazýly tur. Aqyry qalaı bolatynyn bir Alla biledi, alaıda, búginde Reseıdi túsiniksizdeý bir eles kezip júrgen sekildi. Osy oraıda atap kórsetetin bir jaıt, Reseıde demokratııalyq kúshterdiń úni báseńsidi. Osy jerdi qor­ǵaý jolynda, jat jurtqa toqymdaı jer bermes úshin babalarymyz qynadaı qyryldy, qýǵyn-súrginge de ushy­rady. «Myń ólip, myń tirile» júrip aqyrynda táýelsizdikke qol jetkizdik. Kópvektorly saıasatqa jú­ginýdiń qıyndyǵy osy tusta bastaldy, óıtkeni, «qam­qor­shylar» kóbeıe tústi. Burynǵydaı yqpaldy kórshilerge qosa, endi álemdik arenada «sóz qozǵaıtyndar» da ózine qaraı jáýkemdegisi bar. Bylaı qarasań, BUU bastaǵan irgeli uıymdar tórtkil dúnıede bolyp jatqan oqıǵalarǵa oraı óz pikirin bildirip jatady. Áıtse de, irgeli uıymnyń ózi de jar­nasynyń 75 paıyzyn tóleıtin AQSh sekildi yqpaldy elderdiń qanjyǵasynda ketetin sáti az emes. Sol sııaq­ty, halyq­aralyq quqyqtyq nor­ma­lardyń da aıaqasty bolyp jatqanyna kýá bolyp júrmiz. BUU bastaýynan buzylǵannan keıin basqa uıymdar jóninde ne aıtýǵa bolady? Sol sebepti irgeli uıymdarǵa túbegeıli úmit artýdyń aqyry jańsaqtyqqa uryndyratyny sózsiz. Demokratııanyń kóshin alǵa bastaǵan alpaýyt elderdiń ózi jeke múddesine kelgende adam quqyǵyn aıaqasty ete salatynyn, mıllıondaǵan adamnyń taǵdyryn qurbandyqqa shalatynyn kóz kórip otyr ǵoı. Sondyqtan basqa­lar jarylqaıdy deý balań oıdan týǵan soqyr senimniń serigi ispettes. Keıde «ysqyryǵy jer jaratyn aǵaıyndar» demokratııaǵa, pikir alýandyǵyna qatysty kóńil tolmastyǵyn jetkizip jatady. Demokratııalyq úrdisi damyǵan, pikir alýandyǵyna ár bergen memleketterdiń syrtqy saıasat múd­de­sine kelgende neni búldirip otyr­ǵa­nyna kýá bolyp otyr emespiz be? Ame­rıkalyqtar «Irak­tyń, Lı­vııanyń, jalpy, Taıaý Shyǵystyń halqyn nege qyryp jatyrsyńdar» dep bıligine toqtaý nege salmaıdy? Memlekettik múddege kelgende, alpaýyt elderdiń halqy bıligimen únsiz kelisedi eken... Basqalardyń tájirıbesine den qoıar bolsaq, pikir alýandyǵy degenimiz – syrtqy yqpaldy kúshterdiń erejesimen «oınaıtyn», solardyń upaıyn túgen­deıtin pikirge basymdyq berý degen sóz emes eken. О́ıtkeni, qazirdiń ózinde «orystyń oqýy ótip ketkenderdiń» búı­regi qaıda buratyndyǵyna kózi­miz ábden jetti. Batystyń «demokratııalyq qundylyqtaryn boıyna sińirgender» de solardyń «qasıetin» qazaq topyraǵynan kórgisi keledi. Onyń ber jaǵynda arab áleminiń yqpalymen «ta­za musylmandyq joldy mu­rat tutqandar» da ózderiniń ar­man-muratyn júzege asyrýǵa janushyryp júr. Osynyń bári eldiń tutastyǵyna selkeý túsirip, tipti, syna qaǵýǵa deıin aparatyn áreketter dep ashyq aıtýǵa týra keledi. Alash qaıratkeri Amangeldi Aıtaly­nyń: «Ártúrli múddelerdi úılestirý, memlekettik turǵyn­dardan memlekettiń azamatyna aınaldyrý, terrıtorııadan elge aınaldyrý – bizdiń eń bas­ty maqsatymyz boldy jáne bola beredi», dep aıtqany bar edi. Bizdiń oıymyz da osyǵan qońsylas qonady. Birtutas terrıtorııada ómir súrgen turǵyndar óz memleketiniń naǵyz azamatyna aınalmaı, eldiktiń tutas bolýy neǵaıbyl. Eldik tutas bolmaǵan jerde jerdiń tutas bolýy taǵy qıyn. Endeshe, naǵyz otanshyl azamatty tárbıeleý baǵytynda ártúrli múddelerdiń memlekettik múddeniń aıasynda úılesim tabýy eń mańyzdy másele bolmaqshy. El tutas bolmaı, jer tutas bolmaıdy. Endigi jerde qazaq ulty bas bolyp, óziniń yntymaq-birligin kórsetip, bas­qa etnos­tardy aınalasyna toptastyryp, shyn máninde eldiktiń tutastyǵyn qam­tamasyz etetin sharalardy jalǵastyra berýi tıis. Uranshyldyq úshin emes, naǵyz memlekettilikti ornyqtyrý úshin! Ǵabıt ISKENDERULY, «Egemen Qazaqstan». Kollajdy jasaǵan Amangeldi Qııas.