О́tken senbide Taıvanda prezıdent jáne parlament saılaýlary boldy. Bul shym-shytyryq tarıhy bar Taıvan elinde alǵash ret áıel azamat prezıdent bolyp saılandy – Demokratııalyq progressıvtik partııanyń kósemi Saı Inven jeńiske jetti.
Taıvan týraly aıtqanda, ásirese, resmı adamdar baıqap sóıleıdi. Álem elderiniń kópshiligi «Bir Qytaı qaǵıdatyn» moıyndaǵandyqtan da, Taıvandy resmı túrde jeke memleket sanamaıdy. Biraq álemde talaı myqty deıtin eldermen taıtalasatyn Taıvan deıtin ekonomıka barlyǵyn moıyndamaı jáne tura almaıdy. Kóp el onymen ekonomıkalyq qarym-qatynas jasaıdy, saýdasyn júrgizedi, halyqaralyq qoǵamdyq, mádenı uıymdardyń da onymen baılanysy bar. Aıtalyq, sportshylary álemge tanylǵan.
Munyń mánin tereńirek túsiný úshin tarıhqa júgingen jón. Ekinshi dúnıejúzilik soǵystan keıin Qytaıda buryn agressorlarǵa qarsy kúreste Chan Kaıshı basqaratyn Ultshyldar partııasy (Gomından) men Mao Szedýn basqaratyn Kompartııa birlesip qımyldasa, soǵystan keıin bılikti bólise almaı, elde azamat soǵysy etek alǵan. KSRO-dan kóp kómek alǵan Kompartııa jeńdi de, Chan Kaıshı Taıvan aralyna baryp panalady. Al bul kezde 1949 jyly Qytaı Halyq Respýblıkasy jarııalanyp, keıin alyp elge aınaldy. Bul el Taıvandy óziniń bir bólshegi sanaıdy. Al bul araldaǵy memleket ózinshe ómir súrip jatyr: myqty ekonomıkasy óz aldyna, prezıdenti, parlamenti bar, saıası partııalar eldiń saıası júıesin aıqyndaıdy.
Aral-memlekette jetekshi eki partııa bar, basqalary olarmen koalısııaǵa birigedi. Chan Kaıshı negizin qalaǵan Ultshyldar partııasy (Gomından) uzaq merzimde bılik basynda bolsa, sońǵy kezde Demokratııalyq progressıvtik partııa (Mınszından) aıtarlyqtaı bedelge ıe boldy. Olar 2000-2008 jyldarda bılikke jetse, 2008 jyly Gomından bılikke qaıta kelgen. Mine, endi taǵy da bılik aýysyp otyr.
Osy jerde bul partııalardyń ustanymyna toqtalý qajet-aq. Kezinde Taıvan antıkommýnıstik qamalǵa aınalsa, búgin gomındanshylar ómirge birshama shynaıylyqpen qarap, materıktik Qytaımen baılanysty jaqsartýdy qalaıdy. Bul – ómirdiń talaby, tirese bergenmen mán shyqpaıtyny belgili. Taıvannyń derbestigin, táýelsizdigin uranǵa shyǵardy. Jalpy, halyqqa táýelsizdik ıdeıasynyń unaıtyny belgili. Mınszındanshylar aral-memlekettiń táýelsizdigin jarııalaımyz demegenmen, materıktik elmen múmkin bolǵansha arada alshaqtyq saqtaýdy qalaıdy. Osy ıdeıa olarǵa jeńis ákeldi.
Saı Inven kánigi saıasatshy qaıratkerdiń, parasatty tulǵanyń sózin aıtty. Jeńiske jetip, táýelsizdik týyn kóteremiz degen joq, materıktik Qytaımen baılanysyn úzbeıtinin málimdedi. О́z kezeginde Beıjiń de jańa prezıdentti oılanbaǵan qadamdardan saqtandyrdy. Al jańa prezıdent eń aldymen AQSh-pen baılanysyn nyǵaıtýǵa umtylatynyn jasyrǵan joq. Vashıngton da dıplomatııalyq tilmen sóıledi. Aldymen ketken prezıdent Ma Inszıýge jaqsy áriptestigi úshin rahmetin aıtty. Bir jaǵynan bul jańa prezıdentke de qulaqqaǵys. Saıdyń ózin quttyqtap, AQSh pen Taıvan halqynyń beıresmı baılanysyn nyǵaıtýǵa múddeliligin bildirdi.
Bul – syrtqy jaqqa qatysty jaı. El ishi aıtarlyqtaı tolqydy. Saıǵa halyqtyń 56,28 paıyzy daýys berse, Gomından kandıdaty Jańa Taıbeı meri Erık Chýdy 31,04 paıyz saılaýshy qoldapty. Ásirese, jastar jaǵy saılaý nátıjesin óz jeńisindeı qabyldaǵan. Chý bolsa, birden partııa kósemi ornyn tastap ketken. Qalaı degende de, bul aral-eldegi jaǵdaı shekten shyqpaıtyny ańǵarylady.
Shengen aımaǵy tarylatyn túri bar
Jaqynda gazetimizde Avstrııada Shengen kelisimi ýaqytsha toqtatylatyny týraly federaldyq kansler Verner Faımannyń málimdemesi jaıynda
jazyldy. Bul qazir jalpy Eýropalyq odaq elderi úshin ótkir problemaǵa aınalyp otyr.
Bul problema sonaý Afrıka, Azııa qurlyqtaryndaǵy elderdegi saıası turaqsyzdyqtan Eýropaǵa aǵylǵan mıgranttardyń kelýinen týyndap otyr. Máselen, sońǵy 5 jylda Sırııadan Eýropaǵa 507 myń mıgrant keldi. Soǵystan berekesi qashqan halyq tynysh elderge umtylady. Qansha baqýatty bolǵanmen, Eýropadaǵy elder negizinen óz halqyna laıyqty yryzdyq daıyndaıdy. Syrttan kelgenderdiń birazyna ryzdyǵynan bóliskenmen, artyq adamdy asyraýǵa Avstrııa sııaqty aýqatty eldiń de shamasy kele bermeıdi. Sodan da olar kelimsekter tasqynyn toqtatýǵa májbúr.
Birshama aqparat quraly Eýropa elderi syrttan kelgen bosqyndardy jóndep qarsy almaı jatyr dep aıyptaýǵa qumar. Ádildikke júgingende, qaıyrymdy kári qurylyq – Eýropanyń syrttan kún kóre almaı kelgenderge qolynan kelgenshe qamqorlyq kórsetip jatqanyna rahmet aıtqany jón shyǵar. Syn aıtsaq, aıyptasaq, óz halqyna jaǵdaı jasaı almaǵan, amalsyzdan basqa jaqqa bosyp ketýine ıtermelegen elderdi, olardyń bıligin aıyptaǵan jón shyǵar.
Shengen kelisiminiń keıbir elde toqtatylýyna kelsek, bul endi – májbúrlik áreket. Qazirgi kúnde óz elderiniń shekaralarynda qujattyq baqylaý engizgen el jalǵyz Avstrııa emes, bul tártip budan buryn-aq Norvegııa, Shvesııa, Danııa, Germanııa, Fransııa jáne Maltada da engizilgen.
Osy jerde jalpy Shengen kelisimi týraly az-kem aıta ketken jón. Kelisimge 1985 jyly 14 maýsymda qol qoıyldy. Alǵashynda oǵan bes el – Belgııa, Nıderland, Lıýksembýrg, Fransııa jáne Germanııa múshe boldy. Bul kelisimniń negizdi de tıimdi ekenine kózderi jetken soń, oǵan basqalar da qosyldy. Qazir oǵan Eýropanyń 26 eli múshe.
Elderdiń bir-birimen shekarada tekserý-baqylaýdy alyp tastaýy ekonomıkalyq baılanysty óristetýge jol ashatyny óz aldyna, ózara senimdi de nyǵaıtady, bul elderdiń saıası birligin de kúsheıtedi. Buǵan buryn basqa aımaqtaǵylar qyzyǵa da qyzǵana qarasa, endi soǵan selkeý tústi. Áste de bul Shengen aımaǵyndaǵy elderdiń yntymaǵynyń álsiregeninen emes, syrtqy jaǵdaıdyń, basqa jaqtardaǵy turaqsyzdyqtardyń saldarynan bolyp otyr.
Eýroodaq elderiniń buǵan qatty mazasyzdanýy da shyndyq. Eýropalyq keńestiń tóraǵasy Donald Týsk eýroparlamentarııler aldynda sóılegen sózinde óziniń syrtqy shekarasyn qorǵaı almasa, Eýroodaq saıası joba retinde kúıreýi de múmkin dese, Eýrokomıssııanyń basshysy Jan-Klod Iýnker de Shengen aımaǵynyń joıylýy Eýroodaqtyń ózine de qaýipti degendi aıtyp jiberdi. Bul endi qatań aıtyp, qaýippen saqtandyrýdyń da joly shyǵar.
Degende, qaýip úlken. BUU-nyń esebinshe, bıyl, 2016 jyly Eýropaǵa aǵylǵan mıgranttar tasqyny eki ese, al Eýroodaqtyń esebi boıynsha úsh ese artpaq. Onyń salqyny búkil álemge tıedi. Keıbireýlerdiń Shengen aımaǵynyń setinegenine qýanǵandaı tabalaýy – pendeshilik pıǵyl.
Mamadııar JAQYP, jýrnalıst.