Jańarǵan Qazaqstannyń jańa baǵyty

Elimiz Táýelsizdik alǵan jyldar­dan beri talaı syndarly be­lesterden ótip, kóptegen jetis­tikterge jetti. О́rkenıetti memle­kettermen terezemiz teńesti. Eko­nomıkamyz ındýstrııalyq-ınno­vasııalyq baǵytta óristep, halyq­tyń ál-aýqaty jaqsardy. Bir shańy­raq astyna uıysqan birlik pen yn­tymaqtyń arqasynda kezdesken qıyndyqtardy eńserip, dúnıejúzinde oryn alyp otyrǵan qarjylyq-ekonomıkalyq daǵda­rystarǵa da toıtarys berip kelemiz. Álemdik saıası arenada Qazaqstan óziniń naqty orny men bedelin aıqyndady. Bul jetistikterdiń barlyǵy da eń aldymen Tuńǵysh Prezıdentimiz – Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń kóregen saıasatynyń tabysty jemisi ekeni sózsiz. Memleket basshysynyń jyl saıynǵy Joldaýy, mańyzdy strategııalyq baǵdarlamalary men aýqymdy jobalarynyń barlyǵy da el bolashaǵyn baıandy etip, ekonomıkamyzdy órkendetýge baǵyttalǵan. Elbasynyń arqasynda Qazaqstan qysqa merzimde damyǵan 50 eldiń qataryna enip, endigi kezekte órkenıetti 30 memlekettiń quramyna kirý maqsatynda jańar­ǵan Qazaqstannyń jańa baǵytyn belgilegen Ult Josparyn iske asyrmaq. Osy baǵytta Elbasy «Qazaq­stan-2050» Strategııasyn, «Nur­ly Jol» baǵdarlamasyn, 5 ınstı­týttyq reforma jáne «100 naqty qadam» Ult Josparyn qabyldady. Memleket basshysy burnaǵy jylǵy «Nurly Jol – bolashaqqa bastar jol» atty Joldaýynda «Máńgilik El» qaǵıdasyna aıryqsha kóńil bóldi. Qazaqstan qoǵamynyń bola­shaqqa degen senimin aıqyndap, qajyrly eńbek ete otyryp, kele­shekti kemel etý jolynda naqty tapsyrmalar berdi. Osynyń barlyǵy el damýynyń tuǵyrly tiregi bolyp tabylady. Innovasııalyq damý men rýhanı órkendeýdiń jańa baǵytyn usynyp otyrǵan Elbasy jýyrda ǵana «Ult Jospary – qazaqstandyq armanǵa bastaıtyn jol» eńbegin jarııalap, atalǵan máseleler tó­ńi­reginde tereń taldaýlar jasap, bar­shamyzǵa oı salyp, eldik máselelerdi sheshýde birlik pen bilimniń erekshe mańyzdylyǵyn atap ótti. Elbasynyń ótken jyldyń sońyna qaraı halyqqa arnaǵan Joldaýy álemdik daǵdarys jaǵ­daıyndaǵy Táýelsiz memle­ke­timizdiń is-qımyly men aıqyn baǵytyn anyqtap bergen bolatyn. «Qazaqstan jańa jahandyq naqty ahýalda: ósim, reformalar, damý» taqyrybyn keńinen qamtyǵan bul mańyzdy qujat – kezekti daǵdarysty eńserýdiń aıqyn joly ekeni daýsyz. Úlken maǵynaǵa ıe árbir jańa Joldaý – bul, eń aldymen, egemen elimizdiń jarqyn bolashaǵyna bastar basty baǵyt. Elbasy atap ótkendeı, Joldaýdyń ózekti túıini – Qazaqstandy álemdik qarjylyq-ekonomıkalyq daǵdarystan alyp shyǵýdyń jańa jos­paryn anyqtaý. Bul – jıyrma birinshi ǵasyrdaǵy ekinshi daǵ­darys. Birinshisi – 2007-2008 jyldary bol­ǵan edi. Ol daǵdarys AQSh-taǵy ıpotekalyq júıeniń daǵdarysynan bastaý alyp, álem jurt­shylyǵyna salqynyn tıgizdi. О́tken jyly ózektengen úlken daǵ­darys munaı, gaz ónimde­rine baǵanyń quldyraýynan bas­taldy. Tabysy shıkizatqa táýeldi memleketter osy kezeńde erekshe qıyndyqtarǵa tap boldy. Qazaqstan úshin de bul arzanshylyq kóptegen ekonomıkalyq qıyndyqtar týdyrdy. Alaıda, Memleket basshysynyń daǵdarysty eńserýge baılanysty strategııalyq josparlar quryp, is-qımyl jasaýy arqyly halqymyz bul synnan súrinbeı ótip keledi. Prezıdent «Qazaqstan-2050» baǵ­darlamasyn jarııalaǵan kezde bul mejege jetý jolymyzda qıyn­dyqtar kezdesetinin, soǵan da­ıyn bolyp, tıisti sharalar qa­byldaý kerektigin aıqyndap, maq­sattarymyzǵa myzǵymas birlik pen talmas eńbektiń, izdenistiń arqasynda jetetinimizdi aıtqan bolatyn. Osyǵan deıin de daǵdarystan shyǵýdyń kiltin tapqan Elbasynyń kóregen saıasatynyń arqasynda halqymyz kezdesken qıyndyqtardy eńsere bildi. Birinshiden, básekege qabiletti taýarlar óndiretin ekonomıka jasaý. Ol úshin ındýstrııalyq-ınno­vasııalyq damý baǵdarlamasyn júzege asyrý mańyzdy. Ekinshiden, agroónerkásip keshenin zamanǵa saı damytýdy jolǵa qoıý. Qazirgi ýaqytta Qazaqstan astyq pen undy eksporttaýda tanymal bolyp otyr. Aldaǵy ýaqytta biz et, sút, jún, teri sııaqty aýyl sharýashylyǵy ónimderin eksporttaýda zor tabystar tabatyn elge aınalýymyz kerek. Úshinshiden, biz shıkizat daıyndaýshy elden tabıǵı taza ári sapaly ónim óndirýshi memleketter sanatyna enýimiz qajet. Ol úshin bilim, ǵylym, óndiris ıntegrasııa­syn jandandyra túsýimiz kerek. Tórtinshiden, eldegi áleýmettik, etnosaralyq tatýlyqty nyǵaıtyp, bilim men ǵylymdy, mádenıet pen ónerdi damyta otyryp, óz eliniń patrıoty bolatyn maman daıarlaý­ymyz qajet. «Nurly Jol» baǵdarlamasy men «100 naqty qadam» Ult Jos­paryn iske asyrýda memleket-jekemenshik áriptestikke serpin berý, qazaqstandyqtardy jumys­pen qamtý, qoljetimdi baspana, óńirlerdi jandandyrý, halyqqa memlekettik qyzmet kórsetý sapa­syn arttyrý, kadrlar áleýetin jaqsartý, sot jáne quqyq qorǵaý júıesin jetildirý, Qazaqstanda adam kapıtalynyń sapaly ósýi, zeı­netaqy júıesin ońtaılandyrý, ındýs­trııalyq-ınnovasııalyq jobalar jáne aýyl sharýashylyǵyn damytý – osynyń bárin jańa Jol­daýda Elbasy sheshýi kezek kúttirmeıtin naqty máseleler ekenin atap ótken edi. Memleket basshysy usynǵan Ult Josparynyń bıik talaptaryn oryndaýda úgit-nasıhat sha­ralarynyń, ási­rese, jastar úshin alar orny mańyzdy. Osy baǵytta Qazaq ulttyq agrarlyq ýnı­­versıteti bilim berý isi men ǵylymı áleý­etin utymdy paı­dalaný úshin Mem­leket basshysy tap­syrmalaryn bas­shy­lyqqa alyp keledi. Bul oraı­da, ınno­vasııalyq is-shara­lar­dy júzege asyrý bilik­ti ǵalym­dar men izdenimpaz stýdentterimizge júktelip otyrǵany belgili. Qazirgi kúni bizdiń ýnıversıtetimiz eli­mizdegi agrarlyq sala mamanda­ryn daıarlaıtyn aldyńǵy qatar­ly joǵary oqý orny sanalady. Sondyqtan da, ýnıversıtet stý­dentteri, magıstranttary men doktoranttary Elbasy qoıyp otyrǵan talaptarǵa asqan jaýapkershilikpen qaraıdy. Ekonomıkany alǵa súıreıtin bilikti mamandar bolsa, sol mamandardy daıarlaıtyn joǵary oqý oryndaryna búginde erekshe talaptar qoıylýda. Bolashaqta egemen elimizdiń tuǵyrly bıikke qaryshtap damýy úshin sapaly bilimi, sanaly tárbıesi bar otansúıgish jastar men ınnovasııalyq tehnologııalardy ıgergen bilikti mamandar ǵana bar belesti baǵyndyra almaq. Qazaq ulttyq agrarlyq ýnıver­sıtetiniń ujymy Elbasynyń agrokeshen aldyna qoıǵan mindetterin óte jaqsy túsinip otyr. Ǵalymdar agrarlyq salany jańartý isine belsene atsalysýda. Qazir álem halyqtaryn alańdatyp otyrǵan ótkir máseleniń biri – azyq-túlik qaýipsizdigi. Sondyqtan, Elbasy tabıǵat resýrstarynyń azaıýy jaǵdaıynda Qazaqstan mem­leketiniń sheshetin mindetterin jeke basymdyq retinde únemi atap kórsetip keledi. Qazaqstan óziniń qolda bar tabıǵı resýrs­taryn paıdalana otyra, turaqty ekonomıkalyq damý máselelerin sheshý ústinde. Atalǵan baǵyttaǵy ınnovasııalyq jobalardy iske asyrý bilikti ǵalymdar men bilimdi jas mamandarǵa júktelip otyrǵany, belgili. Qazaqstannyń 2015 jyldyń 30 qarashasynan bastap Dúnıe­júzilik saýda uıymynyń tolyq­qandy múshesi bolýy aýyl óndi­risiniń jaýapkershiligi men sapasyn túbegeıli jaqsartýdy ta­lap etedi. Agroónerkásip keshe­ninde óndiriletin et, sút, maı ónim­deriniń sapasy álemdik standarttar deńgeıinde bolýyna qol jetkizýimiz kerek. Fermerlerdiń endi óz ónimderiniń sapaly, taza, arzan bolýyna nazar aýdarýy kóp paıda ákelmek. Aýyldyń zamanaýı talaptarǵa saı bolýy – eldiń azyq-túlik qaýip­sizdigin jáne ónerkásipke qajetti shıkizatpen qamtamasyz etýge qabi­lettiligine baılanysty. Osy tur­ǵydan alǵanda, aýyldy kórkeıtý uzaq merzimdi strategııalyq mindet­terdiń qatarynda qala beredi. El halqynyń 45,3 paıyzynyń, ıaǵnı 7,7 mln. adamnyń aýyldyq jerlerde ómir súrýiniń ózi aýyl ekonomıkasy men ınfraqurylymyn damytýdyń mańyzdylyǵyn dálel­deı túsedi. Aýyl halqy qazirgi naryqtyq qatynastar jaǵdaıynda agroónerkásip sektoryn damytýda qomaqty tabystarǵa qol jet­kizýde. Sońǵy 10 jyl ishinde aýyl sharýashylyǵy óndirisi 4 ese­ge, al aýylsharýashylyq ónim­derin eksporttaý 3 esege ósti. Bul kór­setkishter Elbasy tapsyr­mala­rynyń agrosektorda oryndalyp jatqandyǵynyń dáleli. Elimizde aýyl sharýashylyǵy sektoryn damytýǵa arnalǵan «Agrobıznes-2020», «Jaılaý», «Sybaǵa», «Qulan», «Altyn asyq» sııaqty arnaıy baǵdarlamalar bar. Búginde usaq sharýashylyqtardyń irilenip, básekege qabiletti bo­lýyn arttyrýǵa múmkindik berip, ónimdilik pen sapa deńgeıiniń ósýi­ne qolaıly jaǵdaı týǵyzatyn «Aýyl sharýashylyq kooperasııasy» týraly zań daıyndalyp jáne talqylanyp jatyr. Memleket basshysy tapsyrmasyna oraı biz ınnovasııalyq júıeniń barlyǵyn álemdik táji­rıbege saı transformasııalap, jańa tehnologııalardy engizý, ınves­tısııa tartý, agrarlyq JOO men ǵylymı-zertteý ınstıtýttarynyń ǵylym-bilim jáne tájirıbeli-konstrýktorlyq ınfraqurylymyn jetildirýde ilgeri qadam jasaýy­myz kerek. Aldymyzda mynadaı mańyzdy mindetter tur: AО́K ǵylymı jáne kadrlyq áleý­etin ulǵaıtý. Ol úshin mynadaı mindetterdi sheshý qajet: elimizdiń azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etý maqsatynda eńbek ónim­diligin arttyryp, agroóndiristik keshenniń ǵylymı, kadrlyq deńgeıin kóterý; agrarlyq ǵylym, bilim jáne óndi­risiniń jáne agrarlyq joǵary oqý oryndary men ǵylymı-zertteý ıns­tıtýttarynyń ıntegrasııasyn damytý; otandyq agrarlyq bi­lim men ǵylymdy halyqaralyq stan­dart­tarǵa sáıkestendirý; Qa­zaq­stannyń agrarlyq saladaǵy ǵylymı óndirisiniń ónimderin álem­dik naryqqa shyǵarýǵa kúsh salý; memleketaralyq ıntegrasııa jáne ulttyq azyq-túlik naryǵyn qalyptastyrý; aýyl sharýashylyǵy óndirisine jańa ǵylymı jobalar men ınnovasııalyq tehnologııalardy engizý úderisin jedeldetý. Bul, árıne, tek ǵylym, bilim jáne óndiristiń ıntegrasııasy ar­qyly júzege asatyny belgili. Álem­dik tájirıbe tilimen aıtqanda – «Altyn úshburysh». Tek osyndaı tyǵyz yntymaqtastyq qana elimizdiń agroónerkásiptik keshenin jańǵyrtýǵa kómektesedi. Búgingi kúni ýnıversıtetimiz Qazaqstanda ınnovasııaǵa negiz­delgen, básekege qabiletti aýyl sharýa­shylyǵyn uıymdastyrýǵa belsene atsalysýda. Osylaı dep batyl aıtýymyzdyń sebepteri jetkilikti. Eń aldymen, ýnıver­sıtet bilim men ǵylymnyń agrar­lyq óndiriste óz jalǵasyn tabýy­nyń sebepshisine aınaldy. Iаǵnı, aýyl sharýashylyǵyn damytýdaǵy álemdik ozyq úlgilerdi tanýda, nasıhattaýda Qazaqstan jaǵdaıyna sáıkestendirýde ýnıversıtet ǵa­lym­­dary aıanbaı eńbek etýde. Sol se­bepti, oqý ornymyzdy aýyl sha­rýa­shylyǵy ǵylymy men ınno­vasııasynyń sheberhanasy dep esepteýge negiz bar. Búginde Qazaqstannyń aýyl sharýashylyǵynyń tabysy munaı, gaz sektorynyń tabysynan da artyq bolyp otyrǵandyǵyn Elbasy erekshe atap ótti. Qazirgi kezde biz oqý ornymyzdy Ulttyq zertteý ýnıversıtetine transformasııalaý josparyn iske asyrýdamyz. Bul degenimiz, ýnıversıtet oqý prosesine qanshalyqty kóńil bólse, ǵylymı jumystardy uıymdastyrýǵa da sonshalyqty kóńil bólý degen sóz. Byltyr keń aýqymda atalyp ótken ýnıver­sıtetimizdiń 85 jyldyǵyna arnal­ǵan mereıtoılyq sharalar aıasynda uıymdastyrylǵan halyqaralyq konferensııa barysynda Prezı­dentimizdiń tapsyrmasyna sáıkes, oqý ornymyzdyń 5 jyldan beri júr­gizip kele jatqan Ult­tyq zert­­teý ýnıversıtetine trans­for­­ma­sııalaný baǵyttary tal­qy­lan­dy. Kon­ferensııa jumysyna qa­tys­qan álemniń bedeldi joǵary oqý oryndary men ǵylymı orta­lyqtarynyń bilikti mamandary ýnıversıtetimizdiń transformasııalaný prosesine saraptamalyq tujyrym jasap, oń baǵalaryn berdi. Sondyqtan, bizdiń alǵa qoı­ǵan maqsattarymyz memleket tapsyrmalarymen sabaqtas. Jańa formasııadaǵy ýnıversıtetimizdiń ǵalymdarynyń ǵylymı jetistikteri túrli óndiristik sharýashylyqtar arqyly aýyl sharýashylyǵyna neǵurlym jyldam endiriletin bolady. Bul ıgi ister Qazaqstan ekonomıkasynyń jańa tynys alýy­na yqpal etedi. Sebebi, qazirgi álemdik qarjylyq-ekonomıkalyq daǵdarys Qazaqstan ekonomıkasynan negizgi basymdyqtardy ózgertýdi talap etip otyr. Elbasy tapsyrmalaryna oraı 2015 jyldyń 22 tamyzynda Úkimettiń № 659-shy qaýlysymen «Ulttyq agrarlyq ǵylym men bilim ortalyǵy» quryldy. Ortalyq el­diń agroónerkásip kesheniniń ınno­vasııalyq damý jolyna túsirýdi maqsat tutady. Agrarlyq keshenge joǵary bilikti mamandar daıyndaý, ǵylymı-zertteýler nátıjelerin óndiriske jyldam endirý jáne ozyq sheteldik tehnologııalardy eldiń agroónerkásip keshenine tıimdi tartý máselelerin sheshý kózdelýde. Ýnıversıtet quramyndaǵy árbir ınstıtýt, kafedra, zertteý ınstıtýttary men zerthanalar ózderiniń mindetterin jańasha belgileýde. Osy oraıda, Qazaq ulttyq agrarlyq ýnıversıtetiniń ujymy Prezıdent usynǵan Ult Jospary deńgeıinde qyzmet etýge umtylyp keledi. Ýaqyt jańarýda. Tehnologııa damý ústinde. Qoǵam órkenıetke umtylýda. Endi jańa dúnıeni qabyldaý úshin kózqaras pen psıhologııany da ózgertý kerek. Álemdegi syn-qaterler aldynda bizdiń bir sát te bosańsýymyzǵa bolmaıdy.Biz, Elbasy ıdeıalaryn júzege asyrý jolynda kúsh biriktirsek, bul daǵdarysty da eńseremiz. Qazaqstan halqy Táýelsizdikten beri talaı daǵdarysty ótkerdi. Bul qıyndyqty da birigip jeńetinimizge senimdimiz. Ol úshin memleket júktegen talap, mindetterdi buljytpaı oryndaý árbir qazaqstandyqtyń paryzy bolýǵa tıis. Tilektes ESPOLOV, Qazaq ulttyq agrarlyq ýnıversıtetiniń rektory, QR UǴA vıse-prezıdenti, akademık. ALMATY.