Kekti besik

nemese «kekti qatyndar» men «kekti jatyrda» uıyǵan handyq Toǵannyń inisi Esen han­nyń tusynda oırattar órleý dáýirin bastan keshti. Ol Shyńǵys áýletiniń sońǵy hany Daıdı handy óltirip, búkil mońǵolǵa tutas bılik qurdy. «Toqash toıynan» soń aıyrylǵan ımperııanyń basyn qaıta qosty. Shúrshitterdi jaýlap aldy. So­dan keıin qytaı ımperatory In-szýndy – Chjý-sıjeni (1436-1450 jj. taq ıesi) tutqynǵa alyp, basqa patshany taqqa otyrǵyzdy. Biraq, qaıyr­syz kelgen bılik – qaıyrsyz ajalǵa alyp keldi. Shúrshit (mánjý) pen qytaı ımperııa­syn titirentken, «batysta – Zaısan kóli men Qarashar kentin, shyǵysta – Qan­ǵaı taýynyń batys etegin, ońtús­tikte – Turfan, Hamı, Barkól kólin, soltústikte – «Ertistiń joǵarǵy aǵysy men Enıseıdiń arasyn atajurt etken, qa­zaqtarmen, qyrǵyzdarmen sheka­ra­lasqan» (I.Iа.Zlatkın) Esen han óziniń oırattarynyń ishindegi usaq ulystan jeńilip, dala bezip ketti. Qańǵyp júrgen kezinde qolǵa túsip, qashqynnyń kebin keship óldi. Mine, «altyn uryqtyń jıenderi» qontaıshylar osylaı han taǵyna kóte­rilip, zańdy murager atandy. Endigi ke­zekte Samýr hanshaıymnyń nemeresi Esentaıshy 1453 jyly taqqa otyrdy. Sheshe jaǵynan tikeleı Qubylaıdyń jıeni, jıensharlary bolǵandyqtan da, taqqa qontaıshylardyń otyrýy, ne taqtan dámetýi tolyqtaı oryndy dep tabyldy. Oırattyń tórt taıpasynyń biri shorostan shyqqan Toǵan men Esen taı­shylar keıinnen kóshpelilerdiń sońǵy ımperııasynyń – Jońǵar handyǵynyń negizin qalaǵan «altyn uryq» dep tanyldy. Mine, biz túp tamyrynan tektep kele jatqan, áfsana basynda «sanda – sanaty, eldigi – este joq jońǵarlar qaıdan shyǵa keldi?» dep saýal qoıǵan «ata jaýy­myzdyń» tarıh alańyna shyǵý jo­syǵy osyndaı. Árıne, olar Toǵan taıshy men Esentaıshynyń tusynda uly jońǵar emes, jaı ǵana qontaıshy – qan tamshy – jıen ǵana bolatyn. Olardy qatardaǵy qontaıshydan jońǵar hany etken, oıdaǵy oırattyń basyn tórge – bılikke shyǵaryp, Jońǵar handyǵyn quryp bergen taǵy da «kekti besiktiń» ıesi – qyz, shoros qyzy, Toǵan men Esen­niń qaryndasy, «rýh patshalyǵy» Tıbetti basqarǵan kekti bılik ıesi, Temir-shınsan noıannyń qyzy – Mandýhaı edi. Sondyqtan da, Mandýhaı ári «altyn uryqtyń», ári «qasıetti rýhtyń» hanshasy retinde Qubylaıdyń nemeresi Meńdiǵulǵa (1463-1467 jj. taq ıesi) uza­tylady. «Shońmuryn Meńdiǵul han­nyń tósek toıy kezinde sirespesi ustap qalatyndyqtan da, onymen (Man­dýhaımen) qosylysa almapty» («Altyn topshy»). Meńdiǵuldyń ózin de taqqa otyrǵyzǵan oırat kósemi Begersin-taıshy bolǵandyqtan da, apaly-sińili Júńken men Mandýhaıdan bas tarta almaıdy. Handyqtyń basqa tuqymǵa, ne oırattarǵa aýyp ketýinen seskengen Meńdiǵul – óziniń ornyn shóberesi Baıan-Móńkege amanattaıdy (1467). Taǵdyrdyń tosyn tálkegi degen osy, Qazaq handyǵy qurylǵan jyly Baıan-Móńke, handyq nyspysy – Bolqy-jan da taqqa muragerlik etti. Bul da Meń­diǵuldyń qatynyn tartyp al­maq bolǵanda, pıǵyly jarııa bop, qý­ǵynǵa ushyraıdy. Meńdiǵul da dúnıe salady. Baıan-Móńke qańǵyp júrip qaraqshylardyń qolynan ólim qushady. Sóıtip, uly Shyńǵys ımperııasy muragersiz qaldy! Bul qaǵanattyń qara shańyraǵynyń kúıreýi degen sóz! Tipti, Joshy, Shaǵataı, Úgedeı ulystary da muragerlikten dáme etpedi. Onyń esesine Mın (qytaı) men Túrkistan ámirshileri kóz suǵyn kadady. Sonyń ishinde, Qazaq handyǵy da qanatyn Shyǵys Túrkistanǵa qaraı jaıyp kele jatty. Demek, qazaq pen jońǵar handyǵy qatar tuıaqtanyp, bir-birine betpe-bet baǵytta sheńgelin jaıa qozǵaldy. Aralaryn baǵy taıa bas­taǵan Shaǵataı ulysynyń juqa ǵana shymyldyǵy bólip turdy. «Qara shańyraq» ortasyna túse shaı­qalǵanda, shońmuryn, sirespe Meń­diǵuldyń balasyz qalǵan jesir hanymy, shoros qyzy Mandýhaı bar tizgindi qolyna aldy. Qaǵanatty qars aıyryp qaharyn tókti. Mandýhaıdyń mysynan yqqan Mın patshasy: qytaı pat­shalyǵyn moıyndasań, qaýipsiz, qamsyz ómir súrýińe kepildik beremiz dep múláıim hat joldady. Biraq, Mandýhaı jesir: «Men baısyz qalsam da, qara shańyraq qaǵansyz qalmasyn. Qaǵanatty – baılyqqa aıyrbastamaımyn» degen mazmunda ýáj aıtty. Sóıtip, Shyńǵys ımperııasynyń basyn jutqan áıel emes, qaǵanatty ekinshi ret tizesinen tik turǵyzǵan «qatyn» – ımperatrısa atanýdy qalady. Sol úshin búkil qaǵanatqa jaýshy jiberip, Shyńǵys áýletine tıesili tuqymdy izdetti: «Sol tuqymnyń taqqa otyrýyna bar kúshimdi jumsaımyn» – dep salaýat aıtty. Izdegeni – tabyldy. Biraq, kútkeni ol emes edi. Kiltıpan mynada: tabylǵan tuqym­nyń jasy bes-alty mólsherinde ǵana edi. Baı bop ta, han bolyp ta jarytpaıtyn, taǵdyry – tul, jasy – kenje, ózi jetim Batý-Móńke – Mandýhaıdy, ne onyń ápkesi Jónkeni Meńdiǵuldan tartyp almaqshy bolyp qashqynǵa aınalǵan Baıan-Móńkeniń uly bolyp shyqty. Batý-Móńke bir jasqa tolǵanda Qashqardyń Hamı ólkesiniń Ismal-taıshysy sha­byn­dyǵa túsirip, Shyǵyr-janandy emshektegi ulymen qosyp alyp ketipti. Shyǵyr-janandy qatyn etip, kishkene sábıdi Baqaı degen bireýge asyraýǵa beredi. О́geı áke balanyń ókpesin ókpege toltyrǵan. «Asqazany as qorytpaıtyn, terisin teńbil temiretki basqan» jetim Batý-Móńkeniń múshkil jaǵdaıyn esti­gen Mandýhaı astyrtyn jaýshy jiberip, dertin sonda emdetip jazady. Qas­tandyqtan saqtaný úshin balany arnaıy sandyqtyń ishine salyp, qazaq arbamen aldyrtady. Sodan bastap bolashaq Batý-Móńke han «Qobdıdaǵy han» (Úkekte qaǵan) atalyp ketedi. Endi Mandýhaı sol jetim muragerdiń atynan jarlyq shyǵarady. Alaıda, «jesir qatyn men jetim hannyń» dárgeıi kimge ótsin? Mandýhaı dereý sheshim qabyldap, áskerı joryqqa attanady. Anaý-my­naý elge emes, týra óziniń ulysyna – oı­rat­tarǵa tutqıyldan shabýyl jasaıdy. Shaıqasqa Mandýhaıdyń ózi tikeleı qatysady. Urys qyzǵan kezde Mandýhaıdyń dýly­ǵasy ushyp ketedi. Mu­ny kórgen jaýynger shorostyń biri óz dýlyǵysyn kıgize salady. Sóıtip, Mandýhaıdy ajaldan qutqaryp qana qoımaı, áskerdi úreılene sheginýden saqtap qalady. Eń birinshi jáne eń mańyzdy jeńiske jetken Mandýhaı jik shyǵarýshy taıshylardyń kózin joıyp, handyqty moıyndattyrady. Oljany jomarttyqpen bólip beredi de, oırattardyń dástúrin oırandap, ıaǵnı, eldik qasıetin umyttyratyn: «Osydan bastap kıiz úılerińdi orda dep ataýdy qoıasyńdar, bas kıimderińe eki eliden artyq jyǵa taqpaısyńdar, maldas quryp otyrmaısyńdar, tizelerińdi búgip otyrasyńdar. Aırandy – kóje deısińder, etti kesip jemeı, tistep jeı­sińder» – degen jarlyq shyǵarady. Keıin etti pyshaqpen týraýǵa kelisimin beredi. Tarıhshylar: «Nege Mandýhaı óziniń jurtyn shapty?» dep suraq qoıady. Birinshi, oırat – «tórt taıpa birlestigi» ol kezde joq edi. Torǵaýyt, dúrbit, teleýit, shoros – óz betterinshe derbes ulys edi. Demek, Mandýhaı shorostan basqa, handyqty moıyndamaǵan qalǵan úsh taıpany, ne solardyń moıynsunbaǵandaryn shapqan. Ekinshiden, taqqa otyrǵan qontaı­shylardyń barlyǵy da óz týys­tarynyń, ıaǵnı, oırattardyń arandatýynan qaza tapqan bolatyn. Úshinshiden, buryn-sońdy taq ıesiniń eń senimdi keshiktenderi – hannyń qaıyn jurty, qatynynyń tórkini, qudalary edi. Al Mandýhaı úshin osy tórt jurt – bir jurt, oırattar edi. Sondyqtan da, handyqtyń qalǵan qarashy taıpalary men rýlaryn qaımyqtyrýy úshin eń áýeli óziniń irgesin bekitip, ıaǵnı, tórkinderin tuqyrtyp alýy tıis-tin. Bul úsh maqsatqa qoly jetip, handyqtyń hanymy atanǵan soń, árıne, taq ıesi – handy tańdaýy zańdy edi. «Tósek kórse sirespesi ustaıtyn» Meń­diǵuldan jar qyzyǵyn kórip jaryt­paǵan Mandýhaı Shyńǵystyń baýyry Hasardyń úrimi, ejelden jaqattas О́ne-Bolatpen kóńil qosady: «Oǵan resmı kúıeýge tıse – О́ne-Bolat zańdy taq ıesi atanady. Sóıtip, umytylǵan taq talasy qaıta qozady, handyqtyń ishindegi bylǵaqty endi Hasardyń tuqymdary bastaıdy. Shyńǵys áýletinen basqa áýletke kúıeýge shyqsa – «qatyn» aty joıylyp, «qara shańyraqtan» aıyrylady, mońǵoldarǵa sózi ótpeıtin bolady» – degen týǵan aǵalary Jyǵa men Meńdi-О́rliktiń ýáji kóńiline qona ketedi. Urǵashylyq dolylyǵy ustap, О́ne-Bolatqa tııýge keńes bergen Sataı saramestiń basyna ystyq shaıdy quıyp jiberedi. Eti úırengen О́ne-Bolatty ókpeletip almaýdyń amalymen Shyńǵys hannyń árýaǵy qonǵan «segiz aq boz úıge» baryp, Alan-gýanyń árýaǵyna shaǵynady: «О́ne-Bolat – etenem emes. Qaǵannyń «altyn uryǵyna» kúıeýge tıip, jeti ul, bir qyz tabýyma jar bol, Alan-gýa!» – dep jalbarynady. Árıne, Alan-gýa týra solaı aıan bere­di. Sóıtip, «Saıyn Mandýhaı náp­sige berilip, lázzátqa qumartsa, jas noıan Bolattyń degenine kóner edi. Alaıda, ol memlekettiń múddesin joǵary qoıdy».1470 jyly quryltaı shaqyrtyp, Batý-Móńkeni – Daıan han, ıaǵnı, Da ıýan (Uly ıýan patshalyǵynyń uly qaǵany) – degen nyspymen taqqa otyrǵyzdy. Bul kezde Batý-Móńke 7 jasta, Mandýhaı 33 jasta edi. Batý-Móńke balıǵatqa tolǵan soń, ıaǵ­nı, 1482-1494 jyldardyń ara­lyǵynda úsh egiz, bir jalqy ul, bir qyz taýyp, jalǵyz muragerdi etegimen jarylqaıdy. Sóıtip, «altyn uryqtyń» basy – Alan-gýa ananyń aıany dál keledi. Bir qyzyǵy, Mandýhaı qatyn 1490 jyly úshinshi egizge aıaǵy aýyr kezde shaıqasqa qatysyp, attan jyǵylady. Sherikterdiń biri qalqalap atqa mingizip, maıdannan alyp ketedi. Aman-esen bosanyp, kezekti egiz ulyn tabady. Soǵan qaraǵanda, «Saıyn Man­­dýhaı» dese degendeı saıyn eken. Biraq, sodan bastap «saıyn qatynnyń» saǵy syna bastapty: saıyn daladaǵy handyqtardy (onyń ishinde, ońtústik Orta jazyq – Sardala men Saryózen, Shyǵys jáne Ortalyq Túrkistan, árıne, «Altyn orda» da bar) uly Shyń­ǵys qaǵan­nyń qara shańyraǵynyń astyna qaıyra biriktirý armany oryndalmaı qaldy. Batý-Móńke – Daıan han endi bılikti belsene óz qolyna aldy. Saıyn Mandýhaı – 1509, Daıan han – 1517 ne 1543 jyly dúnıeden qaıtty. Endigi tiz­gindi Mandýhaıdan týǵan kóp uldar ustady. Mine, oırat-shoros qyzy Mandýhaıdyń egizderi naǵashylary oırattardan – «sol qol» – jońǵar áskerin jasaqtap, ózderi «Jońǵar handyǵyn» quryp, sońǵy shylbyrdy qontaıshylarǵa – jıenderine ustatty. Kóp uryqty shashyratpaı Mandýhaıdan týǵan Ulys-Bolat, sodan keıin Barys-Bolat «rýh qorǵany» – Tıbet pen Ordosty ıelengenin erekshe nazarǵa alamyz. Barys-Bolattyń uly Altyn-han tańǵuttardyń «dańqty da qudiretti bılik ári rýh qorǵanyshy» atandy. Al onyń nemere-jıeni Qutyqtaı-sechen (sheshen, kósem) qontaıshy 1577 jyly put nanymyn – memlekettik qasıetti din, al dalaı lama – Puttyń elshisi – dep jarııalady. Qaǵannyń ózi dalaı-lamanyń aldynda basyn shulǵyp, múlgip turatyn boldy. Altyn hannyń nemeresi «mońǵol tuqymynan shyqqan tuńǵysh jáne sońǵy Dalaı-lama IV» atandy. Toǵan men Esen hannyń kindiktesi, oırattardyń ulys kósemi Baıbaǵys-han 1578 jyly 50 myń áskermen Ertistiń moınaǵynan ótip, qytaıdyń dárgeıindegi halha-moń­ǵoldyń 80 myń qolyn talqandap, moń­ǵol ımperııa­syn qaıta biriktirý kerek – degen dámeni qozdyrady. Qulashyn soltústiktegi Kóshim hannyń jerine sermep, Omby men Esil ózeniniń joǵarǵy aǵysyna ıelik etti. 1628-1632 jyldary Ho-Urlyq (Qoıyrlyq) bastatqan torǵaýyttar, dúrbitter «uly noǵaı dalasyn kókteı ótip» Edil boıyna qotaryldy. Orys ǵalymdary Petr I patshamen salystyratyn Batyr-qontaıshy taqqa otyrǵan tusta, ıaǵnı, 1635 jyly Jońǵar ımperııasy tolyqtaı qalyptasyp boldy dep esepteledi. Al 1610 jyly Baıbaǵys han óziniń ulynyń ornyna Tıbetke taqýalyqqa jibergen bala keıin «asa dana jáne qasıetti Zaıa-pandıt qutyqty» atandy. Put dinin nasıhattap «Jaıyq pen Ertis arasyn, Kóknor men Tıbet arasyn sharlap», jońǵar handyǵynyń tutastyǵy men birligine kepildik beretin áýlıe dárejesine kóterildi. Jońǵarlardyń qazaq dalasyna jappaı qotaryla bet alýyna batasyn bergen de sol oırat, ıaǵnı, «Mandýhaı qatynnyń» qandasy. Sol Zaıa-pandıt Batyr-qontaıshynyń segiz (keı derekte toǵyz) ulynyń biri alty jasar Galdandy Tıbetke áketip, ta­qýalyqqa tárbıeleıdi. «Qut ıesi qutyqty» dárejesin alady. 1653 jyly Galdannyń ákesi Batyr-qontaıshy, 1662 jyly ustazy Zaıa-pandıt dúnıeden ótedi. Dalaı-lamanyń buıryǵy boıynsha sheberler Zaıa-pandıttiń músi­nin jasaıdy. Galdan bastatqan oırat taqýalary Zaıa-pandıttiń órtelgen máıi­tiniń kúlin qoıý sııamen aralastyryp, qa­sıetti ósıet jazyp, ony músinniń ishine sa­lady. Syrtyna: «Taǵy mońǵoldardyń shet aımaǵyna qudiretti din taratýshy» degen Dalaı-lamanyń jazýy jazylǵan bul músindi Galdan qutyqty Jońǵarııaǵa ózimen birge alyp keledi. Sóıtip, Zaıa-pandıttiń rýh murageri atanǵan Galdan qutyqty Dalaı-lama V-ten: «Týǵan aǵam Senge-qontaıshynyń janyndaǵy qutyq­­shysy bolaıyn. Bizdiń oıratta: «Me­niń sur arǵymaǵym shabysynan áli ja­ńylǵan joq, meniń sur jebem áli nysa­nadan shalys ketken joq. Áke, jiber meni joryqqa, attanaıyn!» – degen jyr bar. Jiberińiz meni, Jońǵarǵa» – deıdi. Da­laı-lama panchen-lamanyń (qasıetti lama­nyń) murynynan aqqan qanymen qaı­myshtalǵan belgiler (kabalıstıcheskıe znakı) jazylǵan dýananyń bas súıe­gin syıǵa tartyp: «Put minájatyn tarat, biraq mundaǵy jumbaqty zerde ıeleri ǵana bilsin» – dep jolǵa shyǵaryp salady. Sóıtip, «jońǵar handyǵyn» – «kósh­pelilerdiń sońǵy ımperııasy» atandyrǵan ataqty Galdan qutyqtynyń Jońǵarııaǵa joryǵy, mine osylaı, Dalaı-lamanyń «batysty qasıetti dinge kirgizýi» týraly amanat-tapsyrmasymen bastaldy. «Qasıetti rýh» pen «rýh patshalyǵynyń kepili» Galdan qutyqty aǵasy Sengen-taıshynyń qaraýyndaǵylardy dinge uıytyp, basyn shulǵytyp, ózine qaratyp alady. Galdan qutyqty 1669 jyly: barýnǵar – ońtústik (oń qol), jońǵar – soltústik (sol qol) atanyp, ekige bólinip ketken oırattardyń basyn qosamyn – degen jeleýmen Oshyrty-hannyń ordasyna keledi. Qutyqty bolsa da qulqyny Oshyrty hannyń qyzy Aný arýda bolady. Sol saparda, Jońǵar hany Sesen-taıshy men Jotpa-batyr tún ishinde Barýnǵar hany, Galdannyń bir áke, bir shesheden týǵan aǵasy Senge handy óltirip ketedi. Galdan muny estip, Oshyrty-hanmen anttasyp, kek alý­ǵa serttesedi. Galdannyń ordasy – Ertis, Sesen-hannyń ordasy – Emil ózeniniń boıynda edi. Qaranor kóliniń jaǵasynda Sesen-handy talqandaıdy. Budan keıin qutyqtylyqtan bas tartyp, ózin qontaıshy emes, han dep jarııalaıdy. Aný arýǵa úsh ret qatarynan jasaý-taralǵy jiberip, aıttyrady. Otyz kún oıyn, qyryq kún toıyn ótkizedi. Biraq, Aný arý Galdanǵa baq emes, máńgilik taý­sylmaıtyn kek ákeldi. Sebebi, týǵan aǵasy Sesen-hannyń zańdy taq murageri, óziniń etbaýyry – Sonom-Rabdandy ý berip óltiredi, al ekinshi uly Seben-Rabtan (Sevan-Rabdan) Turpanǵa (ekinshi bir derekte naǵashysy torǵaýyt hany Aıýkege) qashyp ketedi. Aǵaly-inili ekeýiniń, ıaǵnı, Galdan men Se­ben-Rabtannyń bútin Jońǵarııany ból­shektegen, aqyry, Mońǵolııa men Joń­ǵarııany qosyp mánjýlerge telit­ken óshtigi osylaı órshidi. Shyńǵys qaǵanatyn qalpyna keltirip, soltústik jáne ońtústik (mánjý bodandyǵyndaǵy) mońǵol handyǵyn oıratpen qosa biriktirýge baryn salǵan, 1679 jyly Shyǵys Túrkistandy jaýlap alǵany úshin Dalaı-lama V Galdan qutyqtyǵa «Boshyqty han» – «Táńir jarylqaǵan qaǵan bolsyn» (býrhan tengrıın boshgoor haan bolsýn) degen ataq beredi. Bul – Put qudaıynyń jerdegi ókili degen sóz. Mundaı kıeli laýazymdy baýyry Seben-Rabtan ǵana moıyndamady. Nege? Kiltıpan, sol baıaǵy «kekti besik­te» jatyr. Mánjý patshasy Kan-sı – ońtústikten, Seben-Rabtan – soltústikten, Týshetý han – shyǵys soltústikten qys­paqqa alyp, Mońǵolııanyń tolyqtaı mánjý bodandyǵyna kósher kezde, mán­jý ımperatory aǵaly-inili ekeýi­niń qandy kegi neden bastalǵanyn sura­tady. Sonda Seben-Rabtan: «Bizdiń Gal­danmen jaýlasýymyzdyń sebebi my­naý. Ol meniń aǵam Sonom-Rabtandy ý berip óltirdi. Bir kezde maǵan (Seben-Rabtanǵa) aıttyrylǵan qalyńdyǵym Anýdy (Oshyrtynyń qyzynan basqa, Galdan boshyqtynyń ekinshi qatyny Aný. Al Oshyrtynyń qyzy Aný arý ómiriniń sońyna deıin Galdannyń qasynda boldy. Mánjýmen, Seben-Rabtanmen, Týshetý han­men bolǵan shaıqasqa da qatysypty-mys) tartyp alyp, zorlyqpen qatyn et­ti. Sóıtip, meni qatty qorlady. Qalyńdyǵym Aný men balalarymdy Ulan-búdinniń túbindegi shaıqasta Gal­dannan tartyp aldym» – dep jaýap berdi. Mine, óshtiktiń tórkini qaıda! Taǵy da zorlanǵan áıel! Jońǵardy – ımperııa dárejesine kótergen, úsh jaqty qorshaýda qalǵan, uly Sebten-Baljyr Kans-sıdiń tutqy­nyna túsken Galdan boshyqty han: «Me­niń túbime sen jetken joqsyń, Kan-sı, týǵan baýyrym Seben-Rabtan jetti. Jońǵarııany tartyp aldy. Men otansyz qaldym. Men senimen soǵysar edim, biraq, halha mońǵoldyń kerin qush­tyryp, saryaıaq sherikterińniń tabany Jońǵarııany basady-aý dep qaýiptenemin. Odan da Otanymdy azat saqtaǵanym artyq. Bul qorlyqtan ólip qutylaıyn!» – dep sálem aıtyp, 1697 jyly 3 mamyr kúni Batys Mońǵolııadaǵy Ashamýtaı degen jerde qusalyqpen dúnıeden ótti. Biz osymen Galdan Boshyqty han men Seben-Rabtannyń arasyndaǵy «kek­ti besikti» terbetken, jońǵar ımperııasyn tarıh sahnasyna shyǵarǵan «qaǵanat qatyndary» týraly áfsanany aıaqtaımyz. Aıtpaqshy, bul «kekti besik­tiń» qazaq hany Táýkege jáne Seben-Rab­tannyń qazaq dalasyna shabýyl jasaýyna da qatysy bar bolyp shyqty. Ony baıandamasaq, Seben-Rabtannyń «qazaqqa qastyǵym joq edi, ózderi namysyma tıip, «qalyńdyǵymdy tonap, qorlady» – degen ýáji ataýsyz qalar. «Seben-Rabtannyń jońǵar hany retin­degi alǵashqy syrtqy sharasy qazaq hany Táýkemen aradaǵy soǵys boldy. 1698 jyly kóktemde Seben-Rabtan qytaı patshasy Sıýan E-ge jazǵan hatynda: soǵysty «óz erkimmen emes, asa májbúr bolǵandyqtan da bastadym. Oǵan Táýke hannyń ozbyrlyǵy sebep boldy. Áýelide Táýke menen: Galdannyń tusynda tutqynǵa túsip, Lhasadaǵy Da­laı-lamaǵa syıǵa tartylǵan ulyn bosatýǵa kómektesýimdi ótindi, onyń esesine, ol – Táýke menimen odaqtas jáne tat­ý bolatynyna sendirdi. Men – Seben-Rabtan, Táýkeniń ulyn bosattyryp alyp, onyń qaýipsizdigin saqtaý úshin qasyna 500 adam qosyp qaıtardym. Biraq ta Táýke meniń bul qaıyrymdylyǵymnyń qarymtasyn qastandyqpen qaıyrdy, meniń adamdarymnyń birin qaldyrmaı qyryp tastady. Sodan keıin meniń qol astymdaǵy Ýrkedeı-Batyr-táıjini jáne onyń adamdaryn túgel óltirip, tonady, ózine tutqyn etip aldy. Sodan keıin kóp ýaqyt ótpeı júz tútinnen asatyn meniń uranhaı jasaqtarymdy áıelimen, balasymen, barlyq mal-múlkimen tartyp aldy. Sonymen qatar, Táýke han Edil boıynan Jońǵarııaǵa uzatylyp kele jatqan meniń qalyńdyǵymnyń, Aıý­ke hannyń qyzynyń kóshine shabýyl jasady. Sondaı-aq, ol – Táýke han Reseı jerinen taýar alyp kele jatqan me­niń kópesterimdi tonady. Sondyqtan da men onyń qysasyna – qysas jasap, áskerimmen soǵysqa attanýǵa májbúrmin. Men osy habar arqyly, sizge, mártebeli aǵ­zam, meni soǵysqumar eken dep oılama­syn de­gen úmitpen ózimniń jazyqsyz eke­nimdi málimdeımin» (I.Iа.Zlatkın) – deıdi. Seben-Rabtannyń jazyp otyrǵany shyndyq pa, joq, jaı bopsa ma? Álde bul: jońǵarlardyń 1628-1632, 1643, 1680, 1681-1684 jyldary qazaq dalasyna jasaǵan joryqtaryna qaıtarǵan Táýke hannyń jaýaby ma? Seben-Rab­tannyń tusyndaǵy qazaqty «aqtaban shubyryndyǵa ushyratqan» 1711-1712, 1714, 1717 jylǵy jáne «Alqakólge aparyp sulatqan» 1723 jáne 1725 jylǵy shapqynshylyqqa «sebep bolǵan», shynymen de, Aıýke hannyń qyzynyń – Seben-Rabtannyń qalyńdyǵynyń kóshiniń shabyndyǵa ushyraýy ma? Sonda, «kekti besiktiń» quny úshin ár bes qazaqtyń úsheýi basyn bergeni me? Anyǵy: 1726 jyly Bileýti ózeniniń boıynda 65 myń qalmaq áskerin 40 myń qazaq qolynyń jeńgeni, Seben-Rabtannyń 1727 jyly ólgeni, sol jyly Ańyraqaı shaıqasynda qazaqtardyń sheshýshi jeńiske jetkeni. Al osy qyrǵynǵa Seben-Rabtannyń qa­lyń­dyǵynyń qolǵa túsýi sebep boldy ma, ol jaǵyn túbirlep túsindirý qıyn. «Baı qımaq – jan qımaq» degen qazaq má­telin bilemiz, alaıda, «qatyn úshin jan pıda» degendi estimeppiz. Degenmen de, dúnıeniń arǵy-bergi tarıhyndaǵy, so­nyń ishinde osy áfsanadaǵy qandy qyr­ǵyndardyń barlyǵy «qatyndardyń – ımperatrısalardyń» kesirinen ýshyq­qanyn eskersek, ol da múmkin. «Kekpen ter­betilgen besikte» aıaýshylyq bolmaq emes. Sóıtip, «kekti jatyrda» týyp, «kek­­­ti besikte» terbetilgen, «kek­ti jo­ryq­­tan» paıda bolǵan jońǵar handyǵy aqy­ry «Aný qatyn» men Aıýke hannyń qy­­zynyń jáne naǵashyly-jıendi Davası men Ámir­sananyń kesirinen joıylyp ketti. Álqıssa, mine, osy joldarmen biz de dittegen jerimizge jettik. Jońǵar handyǵyn tarıh sahnasyna shyǵarǵan: kekti besikte terbetilgen; ne áke-she­shesin, aǵa-baýyryn óltirip, ápke-sińilisi zorlyqpen tul etilgen; ne el-jurtyn aman saqtap qalý úshin basyn keıqýat qatyndyqqa kóndirgen; ne handyqty saqtap, ulysyn handyq deńgeıine jetkizgen «kekti qatyndar» ekenin erli-zaıypty Pochekaevtardyń jınaqtaǵan derekterine júgine otyryp paıymdadyq. Osy áfsanada aty atalǵan, eskishe – qatyn, bizshe – áıelderdiń ár qaısysy, basynda eskertip ótkenimizdeı, «sanda – sanaty, tórde – oryny joq» jońǵar handyǵynyń tarıh sahnasyna shyǵyp qana qoımaı, «kóshpelilerdiń sońǵy ımperııasy» deńgeıine jetýge, biri – tamshydaı, biri – tumadaı, biri – bulaqtaı úles qosyp, aqyry kek­ti teńizge aınaldyrdy. Túpki «kekti besik» Bodanshar-Muńlyqtyń júkti áıeldi zorlaýynan bastaldy. Ambaǵaı qaǵan qyzyn uzatqan jolda ýlanyp óldi. Esýkeı merkittiń uzatylyp bara jatqan qalyńdyǵy О́leýin-újindi tartyp aldy. Esýkeıdiń ózi Bórte-újinge qudalyq túskende ýlap óldi. Bórte-újindi merkitter tartyp aldy. Kóptiń kózinshe zorlanǵan Ter­ken qatyn ulysty beske bóldi. Úgil-Qaımyshtyń tusynda bılik Úgedeıden Tolý áýletine kóshti. Sorqaqtan qatyn uly quryltaıdyń bedelin túsirdi. Shápı – «Uly jurttyń» dinin ózgertti. Mandýhaıdyń tusynda , «altyn uryqqa» áıelder (qatyndar) áýleti jaǵynan alys­tan kep qosylatyn jıender – oırat ulysy» taqqa umtyldy. Olar ózderiniń, ıaǵnı, shorostardyń arǵy tegin asyldandyrý úshin, Shyńǵys hannyń shyǵý tegine balama retinde mynadaı ásireáfsana shyǵardy. Este joq eski zamanda jas ańshy bıik taýdyń basyndaǵy ıen kólge keledi. Onyń ja­ǵasynan sýǵa túsip júrgen periniń qyzdaryn kóredi. Bireýin ustap alyp, maýqyn basady. Arada toǵyz aı ótkende periniń qyzy tapqan ulyn aǵashtyń basyna ilip ketedi. Ony aǵashtyń óskini emizip ósiredi. Aǵashty soraptap emip óskendikten «sorap, shorap, shoros» atanyp ketedi. Ony taýyp alǵan adamdar bir ǵulamaǵa kórsetedi. Oqymysty: Kókten týǵan áýlıe bala eken. Han saılańdar – deıdi. Shoros taıpasy sol áýletten taraǵan-mys – delinedi (E.I.Kychanov). Ekinshi bir ańyzda, jas sábıdi aǵashtyń qabyǵynyń arasynan taýyp alady. Qalaı degenmen de, shorostardyń, oırattardyń arǵy teginde «kekti de kúmándi» besikke qatysty bir buldyrlyq bar. Qoıshy, sonymen, álgi «periniń tuqymdary», Shoros qyzy Mandýhaıdyń uly – Bolattar – Batyrlanyp, handyq qurdy. Solardyń ishindegi eń qaterlisi – Qutyqtaı-sechen qontaıjy boldy. Ol: Senderdiń endigi uly uryqtaryń – batys­ta ósip-kókteıdi. Put qudaıy senderge «Altyn ordany» megzep tur. Attan. Put dinin taratyńdar. Men batamdy berdim! – dep jar salýy muń eken, qontaıshy ataýly batysqa – qazaq dalasyna, ıaǵnı, Sarydaladan – Saryarqaǵa dúleı quıyn bop lap qoıdy. Bul tarıh – bizdiń ustynymyzdan tys taqyryp. «Kekti besikten» týǵan tuqymdar kekti ımperııany dúnıege ákel­di. Al sol «kekti ımperııanyń» qyz­­dary men jesirlerinen týǵan jıen­deri – «qalmaqtan jylqy qaıyr­ǵan, qa­tyn-balasyn aıyrǵan» qazaq­tar – kóshpendilerdiń sońǵy uly ımperııa­synyń toz-tozalasyn shyǵaryp, jer betinen atyn óshirip tyndy. Bul ne sonda? Tarıhı zańdylyq pa, joq, tarıhtyń tálkegi men mazaǵy ma? Álde, jórgeginen ushynǵan kekti besiktiń zaýaly ma? Kim bilsin. Besigimiz buzylmasyn! Támát-tamam.  Tursyn JURTBAI. ASTANA. 31 shilde – 28 tamyz. 2015 jyl.