Kezinde Qazaq KSR Aýyl sharýashylyǵy mınıstriniń birinshi orynbasary, Odaqtyq memlekettik maqta ınspeksııasynyń Qazaqstan boıynsha ýákili, Ońtústik Qazaqstan oblystyq partııa komıtetiniń ekinshi hatshysy bolǵan Myrzahan Poshanovtyń ótken ómir joly búgingi jastarǵa jaqsy tárbıe, úlken mektep. Qazaqstannyń kórnekti qaıratkerleri Sultanbek Qojanov, Nurtas Ońdasynov jáne Dinmuhamed Qonaevpen qoıan-qoltyq aralasyp, syılasa bilgen de osy kisi.
Myrzahan Poshanov 1917-1919 jyldary Tashkent qalasyndaǵy jetim balalar úıinde tárbıelenedi. Sol tusta qazaq balalaryna kóp qamqorlyq jasaǵan Túrkistan avtonomııasy basshylarynyń biri jáne «Aq jol» gazetiniń redaktorlyǵyn qosa atqaryp júrgen Sultanbek Qojanov jas Myrzahandy gazettiń árip terýshi jumysyna baýlıdy. Baspahananyń ishinde turýǵa týra keledi. Árip tere júrip, saýaty da ashylǵan, arab tilin meńgergen. Dosy Nurtas Ońdasynovtyń da arab tilin úırenýine yqpal jasaıdy. Baspahana qyzmetkerleri negizinen tatarlar men ózbekter edi. Myrzahan qazaq jigitiniń namysyn bermeýge tyrysyp baqty. Sóıtip, sol jyldary qazaqtan shyqqan alǵashqy árip terýshi ózi boldy. Osy baspahanada Abaı óleńderin Myrzahan birinshi bolyp arab árpimen tergen eken.
Bul kitap 1922 jyly ult qaıratkeri Názir Tórequlovtyń tikeleı basshylyǵymen Tashkentte basyldy. Qazaq ádebıetiniń týyndylaryn Myrzahan terip, óleńderdiń korrektýrasyn belgili kazaq aqyny Maǵjan Jumabaev oqıdy eken. Oǵan qoljazbalardy Myrzahan ózi aparyp turatyn. Bir barǵanda Maǵjan Jumabaev kórinbepti, esikti Gúlsim jeńgeı ashypty. Jeńgeı «úndeme» dep ymdapty. «Qazir shabyt ústinde, óleń týyp jatyr, kúte turyńyz» – depti. Túpki bólmeden kúmbirlegen dombyra úni keledi. Bir kezde aqyn ózi shyǵyp Myrzahandy shaı-dastarqanǵa shaqyryp, biraz áńgimege tartatyn. 1923 jyly Tashkentte Maǵjannyń bir tomdyq óleńderi basyldy. Oǵan Qojanov alǵysóz jazdy. Qojanovtyń nusqaýymen Myrzahan 1923 jyly Orta Azııa memlekettik ýnıversıtetiniń aýyl sharýashylyq fakýltetine túsedi. 1928 jylǵa deıin jataqhanaǵa tegin turǵyzyp, stıpendııa tóletkizip, bes jyl oqytady. Sodan soń ýnıversıtettiń aspırantýrasynda ǵylymı jumyspen aınalysady. Ol kezde jerdi qoldan sýlandyrý máselesi jóninde Sultanbek Qojanovtyń birqatar usynystary bolǵan, sony júzege asyrý úshin taqyrypty qolǵa aldy. Keıin Myrzahan Myrzashól óńirin ıgergende osy ǵylymı jumyspen aınalysqan taqyryby kóp kómegin tıgizedi.
Myrzahannyń alǵashqy atqarǵan úlken jumysy – Odaqtyq memlekettik maqta ınspeksııasynyń Qazaqstan boıynsha ókili qyzmeti. Maqta tuqymyn jaqsartýmen, shyǵymdylyǵyn arttyrýmen, ıaǵnı seleksııalyq jumyspen aınalysty. Ol kezde Jambyl, Qyzylorda, Shymkent bir oblys bolatyn. Sol úlken oblystyń jer bóliminde (Nurtas Ońdasynovtyń usynýymen) ǵylymı agronom qyzmetin de atqardy, keıinirek Jer bóliminiń bastyǵy qyzmetine deıin kóterildi. 1932 jyly Ońtústik Qazaqstannyń Myrzashól óńirin ıgerýge zor úlesin qosty. Maqta sharýashylyǵyn damytý jolynda Myrzashól men Kırov kanaldaryn qazýda birinshi bolyp úlken uıymdastyrýshylyǵyn tanytty. – Men Uly Otan soǵysy bastalardan sál-aq buryn Túrkistan aýdandyq partııa komıtetiniń hatshysy bolyp saılanǵan edim, – der edi M.Poshanov. – Soǵys bastalǵan kúni jáne odan keıingi 20 kún boıy Túrkistan aýdanynyń búkil eldi mekenderinde, mekeme men uıymdarynda, partııa, sovet jáne komsomol uıymdarynda mıtıngiler uıymdastyrdyq. Qarasha, qazan aılarynda maıdanǵa qajetti azyq-túlik jınaý naýqanymen birge, Túrkistan jerinde áskerı quramalar qurý, ony jasaqtaý máseleleri jıi kóterilgen.
Sonymen birge, jyl sońyna qaraı Túrkistan jerinde sovet eliniń ózge óńirlerinen kóshirilip ákelingen halyqtardy ornalastyrýǵa atsalystyq. Jyl sońyna qaraı Túrkistan qalasyna áskerı gospıtaldar kóshirilip ákelingen. Osyǵan oraı, olarǵa sheftik kómek kórsetý qolǵa alyndy. 1943 jyly namysty Myrzahan «Soǵys qyzyp jatqanda meniń bulaı júrgenim jaraspas» dep óz erkimen maıdanǵa surandy. Alaıda, partııa basshylary ruqsat bermedi. Soǵan qaramastan óz erkimen attanyp, Stalıngrad shaıqasyna qatysyp, qııan-keski aıqasta jaraqat alady. Sol úshin I dárejeli Uly Otan soǵysy ordenimen nagradtalady. N.Ońdasynov (Qazaq SSR Mınıstrler Kabınetiniń tóraǵasy) Ońtústik Qazaqstan oblysyna kelgen kezekti issaparynda dosynyń maıdanǵa ketken habaryn estip, qaı jerde júrgenin suratady. Gospıtalda jatqanyn bilip, tikeleı nusqaýymen tyldaǵy jumysqa qaıtarady. Sodan 1944-1945 jyldary Saıram aýdandyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy bolyp jumysyn jalǵastyrdy. «Bári maıdan úshin, bári jeńis úshin» degen uranmen kúndiz kúlkiden túnde uıqydan qalyp eńbek etti.
Myrzashóldi ıgerýdegi jáne jalpy Qazaqstannyń aýyl sharýashylyǵy salasyn damytýǵa sińirgen eńbegi úshin 1945 jyly Ortalyq partııa komıteti M.Poshanovty Ońtústik Qazaqstan oblystyq partııa komıtetiniń ekinshi hatshysy etip usyndy. Jalpy, ol kezdegi saıasat boıynsha birinshi hatshyny Máskeý ózi sheshetin, ıaǵnı ol orys násilinen bolý kerek. Al, barlyq basqarý jumysynyń aýyrtpalyǵy ekinshi hatshynyń qolynda bolatyn. Sóıtip, oblysty segiz jyl basqarýǵa týra keldi. Betpe-bet áńgimelesý barysynda Myrzekeń óziniń dosy N.Ońdasynovqa usynys-oılaryn ashyq aıtady. «Soltústik Qazaqstan men Ońtústik Qazaqstannyń ekonomıkalyq baılanysy joq. Úkimetti basqaryp otyrsyń, qolyńda turǵanda Máskeýden qarajat suratyp, temirjolmen baılanystyrsań kaıtedi» dep qolqa saldym. Nurtas Dándibaıuly Kólik mınıstrligine tapsyrma berip, Shý men Qaraǵandy temirjolynyń tehnıkalyq-ekonomıkalyq jobasyn daıyndatqyzdy. Sosyn Máskeýge, Lavrentıı Berııaǵa (sol kezdegi KSRO Mınıstrler keńesi tóraǵasynyń orynbasary) baryp, bes kún júrip, qolyn qoıdyryp qaıtady. Sonyń nátıjesinde, Shý men Qaraǵandy aralyǵyndaǵy temirjol dáliziniń qurylysy bastalady. Eki stansa jalǵasqan kezde Nurtas Dándibaıuly telefon shalyp, «Seniń ıdeıań iske asty, quttyqtaımyn, Myrzeke, taǵy da ıdeıalar bolsa jasyrmaı aıt», – degeni áli de esimde. «Iá, taǵy bir ıdeıam bar. Syr boıynyń sýy azaıyp bara jatyr. Keleshekte halyqqa sý tapshylyǵy seziletin bolady, soltústiktegi ózenderdi ońtústikke bursańyzdar qaıtedi?» – degen oıyn Myrzekeń de jasyrmady. N.Ońdasynov bul ıdeıany da qup kórip, onyń iske asyrýyn óziniń orynbasary D.Qonaevqa tapsyrady, alaıda, Ortalyq ol jobaǵa tosqaýyl qoıyp, jaýyp tastady... Áttegen-aı, sol sýlar qazirgi zamanda Aralǵa quıylyp jatsa ǵoı, shirkin... Sonymen, M.Poshanov oblysty basqarǵan 1946-1953 jyldary halyqtyń áleýmettik jaǵdaıy úshin asa bir aýyr kez boldy. Orasan zor qıynshylyqtarǵa qaramastan, oblys halqynyń ál-aýqaty birden-birge jaqsara berdi. 1947 jylǵy jeltoqsanda elimizde burynnan qoldanylyp kelgen, halyqty azyq-túlikpen mólsherli qamtamasyz etetin kartochkalyq júıe Ońtústik Qazaqstan oblysynda birinshi bolyp joıyldy. M.Poshanovtyń kúsh salýymen soǵys múgedekterine, soǵysta qaza tapqandardyń otbasyna áleýmettik kómek kórsetildi, jasy ulǵaıǵandarǵa, asyraýshysy qaıtys bolǵandarǵa jáne ýaqytsha eńbekke jaramaı qalǵandarǵa zeınetaqy taǵaıyndaldy, kóp balaly jáne jalǵyz basty analarǵa járdemaqy belgilendi, shıpajaılar, demalys úılerine, balalar lagerlerine joldamalar berildi, kezekten tys jumys isteýge tyıym salynyp, aqyly demalys alý qalpyna keltirildi, turǵyn úı salý qarqyny arttyryldy. Biraq ta soǵystan keıingi birinshi besjyldyq jyldarynda oblys halqynyń áleýmettik jaǵdaıy áli de bolsa aýyr edi. Turǵyn úıler jetispedi, halyqtyń ónerkásippen azyq-túlik taýarlaryn kerek etýshiligi tolyq qamtamasyz etilmedi. Oblystaǵy saýda oryndary jumysty áli nashar istedi. Halyqqa medısınalyq qyzmet kórsetýde áli eleýli kemshilikter boldy.
1951 jyly Qazaq KSR Mınıstrler Keńesiniń tóraǵasy Nurtas Ońdasynov Poshanovty Aýyl sharýashylyǵy mınıstriniń maqta sharýashylyǵy boıynsha birinshi orynbasary qyzmetine shaqyrtady. «Seni az jyl ishinde mınıstr etpek oıym bar» – dep ázildeıdi eken. Alaıda, Nurtas Dándibaıuly 1953 jyly Gýrev oblystyq atqarý komıtetin basqarýǵa ketkende, Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń jańa basshylyǵy Myrzekeńe Jambyl oblystyq aýyl sharýashylyǵy basqarmasynyń bastyǵy qyzmetin usyndy. Ol qyzmetti 1959 jylǵa deıin atqardy. Soǵysta alǵan jaraqattary syr bere bastaǵan soń, 1960 jyldyń aıaǵynda densaýlyǵyna baılanysty Odaqtyq dárejedegi derbes zeınetkerlikke shyqty. Oǵan Ońtústik óńirindegi Qaplanbek mal- dárigerlik tehnıkýmynyń dırektory qyzmetin usyndy. Sóıtip, tehnıkým-kolledjdi 18 jyl basqardy, sonsha jyl istegende ol kisiniń atyna birde-bir min taǵylǵan joq. Respýblıka basshysy D.Qonaev «Saryaǵash» sanatorııine demalysqa kelse, dereý Myrzekeńdi izdeıdi eken. Oǵan oblystyń basshylary tańǵalyp otyratyn desedi kóz kórgender. «O-o-o, ol kisilerdiń (N.Ońdasynov, D.Qonaev) shapaǵaty maǵan molynan tústi. Máskeýde júrse de telefon shalatyn, árbir merekelerde quttyqtaıtyn, soǵan bir jasap qalatyn edim», dep aǵynan jarylatyn edi Myrzekeń. «Sol syılastyq sezim uzaq ómir súrýime jeteledi. Adamnyń uzaq ómir súrýiniń kilti – meıirimi mol adamdardan». Mine, eline qaltqysyz qyzmet etken, 93 jyl ómir súrgen asyl adamnyń ómir joly osyndaı. Ol – san qyrly qaıratker bolyp, el júreginde saqtala bermek.
Serik IBADÝLLAEV, eńbek ardageri.
Ońtústik Qazaqstan oblysy, Túrkistan qalasy.