Qalam qaıraty qarymdy

Talaby men talantyn, qarymy men qabiletin, izdenisi men isine adaldyǵyn telqońyrdaı jarys­tyra ustap kele jatqan «Egemen Qazaqstan» gazetiniń Qytaı elindegi tilshisi Dáýren Omarovtyń jaqynda ǵana «Jahanǵa jaıylǵan jurt» atty kitaby jaryq kórdi. «Daryn» syılyǵynyń ıegeri, Qytaı Ǵylym jáne tehnologııa ýnıversıtetiniń túlegi, sol oqý ornynyń magıstratýrasyn bitirgen jas azamattyń jańa jınaǵyn paraqtap otyrǵanda oıǵa sýretker Oralhan Bókeı oraldy. Sebebi, onyń kórkem týyndylarynyń birazynyń bas­taý basynda ocherkteri turatyn edi. Onyń bir mysaly, «Qum minezi» ocherki keıin osy attas oıly povestke aınalǵan bolatyn. Eger sol úrdis Dáýren shyǵarmashylyǵynda da jań­ǵyryp, jalǵasyp jatsa quba-qup. Ony qalamgerdiń enshisine qaldyryp jańa jınaq týraly oı sabaqtap kórelik. Buǵan deıin de eki kitap shyǵarǵan avtordyń bul jol­ǵy kitaby da tartymdy oqy­lady. Iirimdi oılary ush­qyr. Ushqyr oıdy qaǵaz be­tine túsirgende shym kestedeı kelistirip jiberedi. Taqy­ryp­ty taýyp qoıyp, ony qa­sań­dyqqa uryndyrmaı, erkin tolǵaıdy. Kórshi eldiń ótkeni men búgininen mol habar bere otyryp, úırenetin úrdisterdi aldyńa tartady. Dıdary kúlip turatyn jurt­­­tyń, qatpary kóp ha­lyq­tyń tirlik tynysynan ne­bir taǵylymdardy tarata aıt­qan­da, «Shirkin, mundaı jaqsy qasıetter óz ultymyzda da bar ǵoı. Sony keıde kóre almaıtynymyz qalaı?» degen suraq kókeıińdi kerneıdi. Ár ocherk­te ne qamtylatynyn alǵashqy bette bir sóılemmen berip oty­rý da ádemi tabylǵan tásil der edik. Mysaly, «Syrlary kóp saıabaqta» – tarıhı demalys oryndarynyń sıpatyn kelistire sýretteıdi. Uzyn so­nar baıan­damaı, shaǵyn ta­qy­ryptar aıasynda oı ór­bitip, álemdik saıabaqtardan dáıek­ter keltirip, ózi on jyl­dan beri turyp jatqan mem­lekettiń osy isterdegi ilkim­di je­­tistikterin kórkem etip kóz aldyńa ákeledi. Al «Halyqqa qajet qaǵı­dattar» atty jazbadan úırener úlgi az emes eken. El tarıhyn, ulttyq ádet-ǵurpyn bilý máselesin tereńnen qozǵap, aı­talyq: qadir tutýǵa tıis – tórt kıim úlgisin, bes tústi (kók, sary, qyzyl, aq, qara), bes kól ataýyn, tórt erekshe saıabaqty, tórt qasıetti ǵıbadathanany, tórt qalany, tórt tas úńgirdi, tórt akademııany, bes asyl isti – osylaı jalǵastyra kelip, muny bilý arqyly ultyńdy tanısyń, ótkeninen maǵlumat alyp, búginimen ushtastyrasyń, sóıtip, baı mura qaldyrǵan halqyńdy qadirleısiń dep ǵasyrdan ǵasyrǵa jalǵasyp kele jatqan qaǵıdany taraý-taraý etip taratady. Ult qundylyǵyn bulaı qasterleý kimniń de bolsa sanasyna sáýle túsirer degen nıettemiz. Bizdiń babalarymyz da «Jeti atasyn bilmegen – jetesiz» degendi baıaǵyda-aq aıtyp qoı­ǵan. Jalpy, ulttyń ata-saltyna bolattaı berik bolǵan ha­lyq syrttan kelgen qandaı qasiretti de serpip tastap otyrady. Qy­taı halqynyń qazir álemdi ózine qaratýynyń astarynda sol ulttyń jaqsylyǵyn jadynan shyǵarmaýy da jatsa kerek. «Qatpary qalyń Qytaı» degen ocherkte zaman ózgerip, qoǵam almasyp jatsa da, hanzý jurtynyń eshkimge uqsamaı, ulttyq qalybyn saqtap kele jatqanyn taǵy da tyń mysaldarmen beredi. Bul avtordyń óz qandastaryna oı tastaý úshin terbegen temir qanat arman tilegi dep bildik. Eliktep, solyqtaǵandardyń sory bes eli ekenin osy kitapty oqyp otyrǵanda jetemizge jetkendeı boldy. Dúnıeni «jaýlap» alǵan Qytaı ónimderi týraly baıandaıtyn «Made in China» men «Bir partııa – bir arman» atty ocherkterinde – ol eldiń ótkeni men qazirgi damý jolyn qysqa da nusqa mol derektermen bergen. Elin ushpaqqa shyǵarǵan ult kósemderiniń de sózderin keı tusta dáıekke alyp otyrady. Al bir zamandary ústem kúshterdiń tepkisinen qaq jarylyp qalǵan qazaq jurtynyń sol jaqtaǵy dıasporasy týraly san taraý taqyryptaǵy maqalalar da mıllıard ishindegi mıllıondardyń qajyr-qaı­raty, tili men dinin, salt-dás­túrdi saqtaý jolyndaǵy jan­keshti talpynystaryn tanys­tyrady. Rýhy myqty ardaqty jan­dardyń eńbek jolyn, urpaq ósirýdegi úlgisin, bir-birine qaraılasýdaǵy baýyrmaldyǵyn jetkizedi. О́zimiz áli kúnge shóre-shórelep júrgen shubatty dá­riniń ornyna dárýmen etip paı­dalanǵan azamattardyń um­tylysy tańdandyrmaı qoı­maıdy. «Shubat – degen ǵajap sýsyn. Shynymen bir sıqyry bar sekildi. Shubat ishken adamnyń densaýlyǵy aılap, jyldap emes, kún saıyn jaqsarady. Oǵan ózimniń kózim jetti», – dep saıraı jóneldi Zań Chjoý ájeı. Bul ájeıimiz sol shubattyń arqasynda 80-ge kelse de, sekirip júrgen kórinedi. Mine, qazaqtyń ulttyq taǵamynyń qudireti qandaı? Bir sózben aıtqanda, ádemi bezendirilgen, betashar sózin belgili jýrnalıst Nurtóre Jú­sip jazǵan kitaptyń ishindegi dú­nıelerden irgeles eldiń bitim-bolmysyn, ult bolyp qalyp­tasýdaǵy qaǵıdasyn tanyp-bi­lesiń. Olardyń qatarynda júrgen, atajurtyna arqa súıe­gen qandastardyń da ómirine qanyǵasyń. Jıyrmany eńserip, otyzǵa bet alǵan Dáýren Omarovtyń dáýir sózin aıtqan kitabynyń jelisindegi ádemi taldaýlarǵa, berik baılamdarǵa, sóılem qu­rýdaǵy ózindik tásilderge qa­rap otyryp, aldaǵy kó­teriler belesi bekem ekenine, qalam qaıraty aqberendeı shyńdala kele bekıtinine sengenimizdi aıtý paryz dep oılaımyz. Súleımen MÁMET, «Egemen Qazaqstan».