Ortaq olja

Astana qalasyndaǵy Iýnýs Emre túrik mádenı ortalyǵynyń uıymdastyrýymen Ulttyq akademııalyq kitaphananyń «Myrzataı Joldasbekov» zalynda túrik ádebıetiniń beldi ókilderiniń biri, belgili aqyn Jahıt Sytqy Taranjy poezııasyna arnalǵan ádebı kesh ótti. Keshtiń maqsaty Jahıt Sytqy Taranjynyń shyǵarmalaryn qazaq oqyrmandaryna tanystyrý, nasıhattaý bolyp tabylady. Jahıt Sytqy Taranjy (1910–1956) – túr­ki halyqtarynyń poezııasynda eleýli oryn alatyn aqyndardyń biri. Jahıt aqyn jas kezden-aq erekshe talantymen kózge tús­ken. Stýdent kezinde jazǵan shy­ǵar­malary ony tanymal etti. О́leńderinde halyqtyq sıpat pen tereń lırızm kórinedi. «Otyz bes jas», «Kún», «Aqyrǵy» óleńder jınaǵy jaryq kórgen. Osy keshte Taranjynyń Mar­jan Ershý aýdarǵan óleńderi oqyldy. Poezııa keshine túrkitaný­shy mamandar, aqyn-jazýshylar qatysty. Aıta ketý kerek, túrik ádebıeti­niń kórnekti aqyndarynyń biri Jahıt Sytqy Taranjy 1910 jyldyń qarasha aıynda Túr­kııanyń Dııarbaqyr qalasynda týyp, 1956 jyly Avstrııanyń Vena qalasynda dúnıeden ótken. Ákesi Bekır Sytqy Dııarbaqyr­da eginshilikpen aınalysqan dáýletti saýdagerler áýletinen edi. Aqynnyń ata-tegi – Pırınchchıoǵlý. Respýblıka qurylyp famılııa týraly zań shyqqan jyly týys­tary tólqujatqa tekterin «Pı­rınchchıoǵly» dep jazdyrǵan. Sol jyly ákesiniń egini kúıip ketip úlken shyǵynǵa ushyraýyna baılanysty Jahıt Sytqy «eginshi» degen maǵynany beretin «Taranjy» sózin famılııasy retinde tańdap alǵan. Bastaýysh mektepti Dııarba­qyr­da bitirgen. Keıinnen Ystam­buldaǵy Sankt-Iosıf atyndaǵy fransýzsha orta bilim beretin oqýdy támamdap, 1931 jyly Galatasaraı lıseıinde bilim alǵan. Fransýz tilin jaqsy meńgergen. Batys aqyndarynan Sharl Per Bodler, Jan Nıkolıa, Artıýr Rembo, Stefan Mallarmeni pir tutqan. Mektep qabyrǵasynda oqyp júrgen kezinen bastap óleń jaza bastaǵan. Tuńǵysh óleńi Galatasaraı lıseıiniń «Akademııa» jáne «Servetı –ı Fýnýn» dep atalatyn jýrnaldarynda jaryq kórgen. 1928-1929 jyldary arasynda etene jaqyn dosy Zııa Osmanmen atalǵan lıseıde birge oqyǵan. «О́mirimdegi tynyshtyq» atty alǵashqy óleńder jınaǵyn stýdent bolyp júrgen jyldarynda jarııalaǵan. 1931 jyly Múlkıe mektebiniń ekinshi kýrsynda oqýdan shyǵyp qalǵannan keıin joǵarǵy saýdalyq ınstıtýtqa túsedi. Alaıda, Sýmer­bankine memlekettik qyzmetker bolyp qabyldanýyna baılanysty oqýdy tastaýǵa májbúr bolady. Keıinnen «Jýmhýrıet» gazeti­niń ıesi Nadır Nadıdiń qol­daýymen ýnıversıtetti bitirý úshin Parıjge barady. 1938-1940 jyldary arasynda Sciences Politiques-ta bilim alady. Parıjde turǵan kezinde «Parıj radıosynyń» túrikshe bóliminde jumys isteıdi jáne tanymal túrik qalamgeri Oktaı Ryfatpen osynda tanysady. II Dúnıejúzilik soǵys bastalyp, nemis ushaqtarynyń Parıjdi bombalaýy kezinde velosıpedpen qashyp, Jeneva men Lıon arqyly Túrkııaǵa qaıtady. 1941-1943 jyldary arasynda Egeı teńizi jaǵalaýyndaǵy áskerı bólimshede Otan aldyndaǵy boryshyn óteıdi. Ataqty «Al, qanekı Abbas» atty týyndysy osy jyldarda jazylǵan. 1945 jyly Jýmhýrıet partııa­sy jarııalaǵan konkýrsqa «Otyz bes jas» dep atalatyn óleńimen qatysyp, birinshi oryn aldy. Osy óleńi oǵan tanymaldyq ákeldi. 1952 jyly «Tústen de ádemi» degen atpen basyldy. Aqyn ómiriniń sońǵy jyldarynda qıynshylyq pen azapty basynan ótkerdi. 1953 jyly sal bolyp tósekke tańyldy. 1956 jyly em qabyldaý úshin Avstrııaǵa barǵan kezinde qaıtys boldy. Jaryq kórmegen jyrlary men ózine arnap jazylǵan óleńder «Aqyn ketken soń» dep atalatyn jınaqqa endi. Zııa Osmanǵa jazǵan hattary 1957 jyly «Zııaǵa hat» degen at­pen jarııalandy. 1976 jyly «Kún kúledi terezemnen» atty po­ve­si jaryq kórdi. Jahıt Sytqy Ta­ranjy shyǵarmashylyǵynan fransýz ádebıetiniń áseri kóri­nedi. О́leńderin fransýz aqyn­darynyń stılinde jazdy. Tili óte qarapaıym. О́mirde de, óleńde de aqynsha ǵumyr keshken Jahıt Sytqy Taranjy «О́ner, óner úshin bolýy kerek» degen qaǵıdatty ustandy. Onyń shyǵarmalary áli kúnge deıin oqyrmandaryn qyzyqtyryp keledi. Túrkııada kóp oqylatyn aqyndardyń sanatynda. Qarshyǵa KÚLEN.