Eýrazııalyq ıntegrasııa ınstıtýtynyń arnaıy jobasy
QAZAQSTANNYŃ «NURLY JOL» JAŃA EKONOMIKALYQ SAIаSATY
Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń bastamasymen Infraqurylymdy damytýdyń 2015-2019 jyldarǵa arnalǵan «Nurly Jol» memlekettik baǵdarlamasy ómirge keldi. Baǵdarlama eldiń makroóńirlerin biriktirý, kólik-logıstıkalyq rynogyn jáne hab qaǵıdaty boıynsha biryńǵaı naryqty qalyptastyrýǵa negizdelgen jańa ekonomıkalyq saıasatty iske asyrýǵa baǵyttalǵan. Búkil dúnıejúzi boıynsha logıstıka ekonomıkanyń eń tabysty salalarynyń biri bolyp tabylady. Búginde álemdik kólik logıstıkasynyń rynogy jahandyq IJО́-niń 7 paıyzyn, ıaǵnı 2,7 trıllıon dollardy quraıdy. Elbasynyń Qazaqstan halqyna arnaǵan Joldaýynda elimizdiń kólik-tranzıttik logıstıkasynyń áleýetin damytýǵa barynsha basymdyq berilýdiń sebebi de osynda. Aqıqatyn aıtsaq, elimiz táýelsizdik alǵannan bergi jyldar ishinde respýblıkamyzdyń kólik-tranzıttik áleýetin damytý ekinshi kezekte qalyp keldi. Bul saladaǵy «alǵashqy qarlyǵash» – uzyndyǵy 1200 shaqyrymǵa sozylǵan «Beıneý-Jezqazǵan» temirjol magıstralynyń iske qosylýy boldy. Bul bolat jol elimizdiń tarıhynda alǵash ret respýblıkamyzdyń ortalyǵy men batysyn baılanystyrdy. Halyqaralyq sarapshylardyń aıtýynsha, Qazaqstan postkeńestik keńistikte jeke ózi osyndaı aýqymdy ınfraqurylymdyq jobany is júzine asyrǵan birinshi táýelsiz el bolyp tabylady. Mamandar Dostyq stansasynan Aqtaý portyna deıin júk tasymaly qashyqtyǵyn qysqartý esebinen atalmysh magıstral arqyly Qazaqstan terrıtorııasymen tasymaldanatyn júk kólemi 40 paıyzǵa artatyndyǵyn alǵa tartady. Sonymen birge, bul kóliktik-logıstıkalyq joba júzdegen jańa jumys ornyn ashýǵa múmkindik berdi. Odan keıin Qazaqstanda is júzine asyrylǵan kelesi iri kólik ınfraqurylymdyq jobasy – «Qazaqstan – Túrikmenstan – Iran» temirjol magıstraly bolyp tabylady. Bul bolat joldyń uzyndyǵy 800 shaqyrymǵa sozylǵan. Osy iri temirjol kólik logıstıkasyn iske qosý jáne Aqtaý teńiz aılaǵyn jańǵyrtý arqyly elimizdiń taýar tranzıtin 40 mıllıon tonnaǵa deıin ósirý múmkindigi júzege asatyn bolady. Endeshe, bul joba Qazaqstan úshin erekshe strategııalyq mańyzy bar jobalardyń biri bolmaq. Elimizdiń kólik-tranzıttik áleýetin arttyrý Qazaqstannyń ulttyq ekonomıkasyn damytýǵa jańa qarqyn beretindigi qazirdiń ózinde aıqyn tanylyp otyr. Sarapshylardyń paıymdaýynsha, 2020 jylǵa taman Eýropa men Qytaı arasyndaǵy taýar aınalymynyń kólemi keminde 800 mıllıard dollarǵa óspek. Tipti, keıbir mamandar bul kórsetkish trıllıon dollarǵa deıin jetedi deıdi. Qytaı men Eýropa arasyndaǵy saýda jáne taýar aınalymynyń artýy Qazaqstan úshin óz terrıtorııasy arqyly tranzıttik júk tasymalyn eselep arttyrýǵa jaǵdaı jasaıdy. Sonymen birge, búginde Memleket basshysy elimizdiń aýmaǵy arqyly tranzıttik júk tasymalyn arttyrýmen birge aýqymdy servıstik qyzmet jáne logıstıka júıesin qurý mindetin kún tártibine qoıyp otyr. Elbasynyń strategııalyq ıdeıasynyń negizgi tuǵyry – Qazaqstandy qýatty Eýrazııalyq kólik logıstıkalyq-tranzıttik habqa aınaldyrý. Búgingi kúnge deıin is júzine asyrylǵan jobalar jáne aldaǵy ýaqytta júzege asyrylatyn jobalar Qazaqstannyń bul ıdeıany tolyq is júzine asyratyndyǵyna kepildik beredi. Al Memleket basshysynyń tikeleı tapsyrmasymen qolǵa alynǵan «Batys Eýropa – Batys Qytaı» tranzıttik kólik dálizi ǵasyr ıdeıasynyń ómirsheńdigin taǵy da dáleldep, Qazaqstan ekonomıkasy áleýetiniń eseleı artatynyna dálel bolady. Dýaly aýyz sarapshylardyń aıtýynsha, Qazaqstannyń tranzıttik áleýetin boljaý qıyn. Tabıǵat tartýymen Qazaqstan Eýrazııa qurlyǵyndaǵy tórt qubylany baılanystyratyn kópir ispettes. Sonymen birge, Qazaqstan Reseıdiń ónerkásiptik ortalyqtaryn Qytaıdyń Sınszıan-Uıǵyr avtonomııalyq óńirimen jáne Ortalyq Azııa memleketterimen baılanystyrady. Qazaqstan Eýropalyq odaq pen Qytaıdy baılanystyratyn dáliz ekendigi de daýsyz. Statıstıkalyq kórsetkishter boıynsha, 2014 jyly Eýropalyq odaq pen Qytaı arasyndaǵy saýda aınalymy 615 mıllıard dollardy quraǵan eken. Táýelsizdik alǵan jyldardyń ishinde elimiz tranzıttik tuıyq memleketten qýatty tranzıttik memleketke aınaldy. Atap aıtqanda, el egemendigi jyldarynda Qazaqstan «Aqsý – Degeleń», «Altynsarın – Hromtaý» jáne basqa temirjol toraptaryn iske qosty. Bul temirjol magıstraldary elimizdiń ártúrli óńirleriniń tikeleı baılanys jasaýyna múmkindik ashyp, Reseıge táýeldilikten qutqardy. Qazaqstannyń tranzıttik áleýetin damytýda Kaspıı teńizindegi Aqtaý teńiz aılaǵyna erekshe basymdyq beriledi. Osy «teńiz qaqpasy» arqyly Qazaqstan Ázerbaıjan jáne Grýzııa arqyly Qara teńizge, Iran arqyly Parsy shyǵanaǵyna tikeleı shyǵýǵa múmkindik aldy. Qazaqstan Respýblıkasynyń tranzıttik áleýetin arttyrýǵa baǵyttalǵan «Jańa Jibek joly» jobasy sheńberinde Aqtaý teńiz aılaǵy birneshe kólik dálizderiniń qıylysynda ornalasýy arqasynda shyǵystan batysqa, soltústikten ońtústikke jáne kerisinshe júk tasymalyn qamtamasyz etedi. Búginde Aqtaý teńiz aılaǵy «Qazaqstan temir joly» Ulttyq kompanııasyna basqarýǵa berilgen. О́z kezeginde bul «Qorǵas – Shyǵys qaqpasy» AEA qurlyq aılaǵyn Aqtaý teńiz aılaǵymen temirjol toraby arqyly baılanystyryp, teńiz aılaǵynyń júk tasymaly qýatyn eseleı arttyrady. Aqtaý teńiz aılaǵy birneshe halyqaralyq kólik dáliziniń qıylysynda ornalasyp, ártúrli júk, munaı shıkizatyn jáne munaı ónimderin tasymaldaýdy qamtamasyz etedi. Teńiz aılaǵynda óńdeletin júkter san alýan. Atap aıtqanda, osy teńiz aılaǵy arqyly munaı, metall, astyq jáne basqa da halyq tutynatyn taýarlar tórtkil dúnıege taralyp jatady. Osydan úsh jyl buryn Elbasy Nursultan Nazarbaev shetel ınvestorlaryna «Jańa Jibek joly» jobasyn usyndy. Memleket basshysy atap kórsetkendeı, Qazaqstan óziniń tarıhı rólin jańǵyrta otyryp, Ortalyq Azııa óńirindegi iri isker tranzıttik hab retinde «Eýropa jáne Azııa arasyndaǵy tikeleı kópirge» aınalýy kerek. Osy megajobany júzege asyrý nátıjesinde 2020 jylǵa taman Qazaqstan arqyly ótetin tranzıttik júk kólemi eki ese artyp, keminde 50 mıllıon tonnaǵa jetýi kerek. Bul iri jobany is júzine asyrý arqyly Qazaqstan tranzıttik áleýetin arttyrýda jańa bıik beleske kóteriledi. Qazaqstan halyqaralyq tranzıttik júk tasymaly kólemin 2020 jylǵa taman QHR men Eýropalyq odaq, Reseı, Túrkııa, Iran arasyndaǵy, sonymen birge, Reseı men Ortalyq Azııa memleketteri, Iran arasyndaǵy jáne Úndi muhıty memleketteri men Ortalyq Azııa memleketteri jáne Qytaı arasyndaǵy tranzıttik júk tasymaldaryn ósire otyryp, eki ese arttyrýǵa qol jetkizedi. Sońǵy jyldarda Qazaqstanda is júzine asyrylǵan tranzıttik kólik dálizderi jáne kólik logıstıkasy elimizdiń ekonomıkasynyń qýatyn arttyrýǵa erekshe jaǵdaı jasaı otyryp, egemen elimizdiń álemdegi eń damyǵan 30 eldiń qataryna qosylýyna bastaıtyn dańǵyl jol bolyp tabylady. Jylqybaı JAǴYPARULY, «Egemen Qazaqstan».