Marqakól

Seńgir silemderdiń saýyryn sıpaı sylqyldaǵan sulý Marqakól! Taý tabanyna tunǵan tunyqqa ińkár etken jıyrmasynshy ǵasyrdaǵy Altaıdyń alǵashqy jyrshylary Smaǵul Sádýaqasov pen Júsipbek Aımaýytov kókelerimiz edi. Smaǵul 1922 jyly «О́rteń» gazetine jarııalaǵan «Qazaqstan» atty tanymdyq maqalasynda: «Saryarqanyń kúnshyǵys ońtústigi ór eldegi aıryqsha turǵan bir jer. Ol Zaısan, О́skemen úıezderi. Ar jaǵynan taýy, Tarbaǵataı, ber jaǵy Ertis, Zaısan, Marqakól degen ádemi kólder bar. Bul mańaıdyń ádemiligi Eýropadaǵy Shýetsarııa taýlarynan anaǵurlym ilgeri. Shýetsarııa ózine Shýetsarııa, Qazaqstannyń ishinde Altaıdan ádemi jer joq. Altaı – jerdiń jumaǵy, Altaı – bizdiń jer. Altaıda bolǵan adamda arman joq!» dep tebirene jazdy. Júsipbek somdaǵan Aqbilek arýdyń aq aýyly – Altaı eline asyqtyrǵan kóńil kúzdiń kúreń qabaǵyna qaratqan joq. Apta aptyǵyn basty-aý degende jolǵa tústik. Aqbaýyrdy asyp, Kóktaýdy kóktep, Taıyntyǵa tamsanyp, Kúrshimge kelgende kúr-kúr etken parom kelesi jaǵaǵa jetkizdi. Buqtyrmanyń qaıyq jarǵan qara sýyna qarap, qarsy soqqan sýyq jeli jaǵamyzdy qaýsyra kótertkende ymyrt úıirildi. Qonalqadan soń erteńgilik jazyqtaǵy Jaısań – Zaısan kóliniń kúnshyǵys jaǵasyndaǵy ­aýyldardy aralap, Boranǵa burylyp, Terektige toqtap, Mármár asqarynyń alqymyndaǵy ırek jolda ırek qamshylap Uranqaıǵa jetkende taǵy qoıý tún tústi. Marqakóldiń soltústik-shyǵysy Aqsý­­­­basy atty silemnen bastalady. Ońtústik-shyǵysynda Azýtas, batysynda bıik Sary­taý Marqany bógep tur. Kólde alty mıllıard tekshe metr tushy sý bar. Ertede Marqanyń jaǵasyn qazaqtyń dáýleti asqan bir baıy jaılapty. Qys túse malyn tebinge Shanaǵatyǵa aparady eken. Shanaǵaty – elý gradýstyq aıaz bolsa da, jaýǵan qary qys mezgilinde malǵa óris beretin quıqaly jer. Jazda jaılaýǵa Sarytaýǵa qonady. Qystamaǵa deıin otyratyn kúzeýi Qaraǵaılybulaq óńiri. Onyń arǵy jaǵy Shúmek. Kólge elýge jýyq ózender men bulaqtar quıady. Sóıtse de, jalǵyz Qaljyr ózeni aǵyp shyǵyp, Qara Ertiske qosylady. Qaljyrdyń kólden shyǵar saǵasy sháýgimniń shúmegi sııaqty bolǵan soń Shúmek atalǵan. Marqany jaılaǵan baıdyń jalǵyz qyzy bolady. О́zi has sulý. Qyz boı jetkende kereı men naımannyń myrzalary birinen soń biri qudalasýǵa sóz salady. Tákappar, erkekshora óskendikten ákesi jalǵyzynyń kóńiline qaraılaıdy eken. Alaıda, «qyz – jatjurttyq». Ákesi sonda dúıim elge jar salypty: «Qyzymda kóńili bar jigit­terdiń bári kelsin. Bir talabym bar. Sony oryndasa qyzymdy jarty baılyǵym­men qosyp beremin» deıdi. Jan-jaqtan halyq jınalady. Bes qarýyn asynyp, júırikterine minip dámesi bar er-azamat­tar keledi. Ulan-asyr toı ústinde baı talabyn aıtady: «Marqanyń eti piskenge deıin kóldi aınala shapqan báıgeden kim­niń aty ozyp kelse, soǵan qyzymdy bere­min» deıdi. Bulshyq eti oınaǵan, jebesi múlt ketpeıtin, siltegen naızasy qaqyra­typ óter syrttan, solaı bolsa da kedeıshi­ligi­nen astynda jalǵyz kúreń bestisi bar jalǵyz jigit te toıǵa kelgen eken. Ol da aty­nan túsip, janýaryn báıgege qosady. Qazan qaı­nap jatyr. Balýandar kúresip, ánshiler áýelete án shyrqap, sıqyrshy-darshylar óz ónerin kórsetip toı qyza túsedi. Marqa eti pisti-aý degende alystan shań kórinedi. Báıgeden álgi kedeı jigittiń kúreń bestisi keledi. Bastapqyda kedeı jigitke kúle qaraǵan baı sózinde turyp, qyzyn uzatyp, ulan-asyr toı jasaıdy. Jigit baıdyń baılyǵyna bas ıe uly bolady. Sodan beri osy kóldiń aty Marqakól atalǵan desedi. ...Kúntaýdan kún kóterilgende kórdim. Marqakól! Uranqaıymyz uryn kelgen kúıeýdeı kóldiń irgesine qonypty. Sol ıyqtaǵy tóbeniń teriskeıi uıysyp tur. Áldebir sheber sýretshi sary-jasyl boıaýdy aıqysh-uıqysh shasha salǵandaı. Al kúngeı qabyrǵalar seldir, qubasary túske engen. Qalyń qaraǵaı men qaıyń, syńsyǵan samyrsyn mezgil áýenin shertedi. Kúzdiń altyn tájin kıgen Altaı tabıǵattyń taǵy­na otyrǵandaı pań, baısal tartqan. Kel­beti ózgermegen Marqa tunyǵy! Taý teńizi qashan muz qursaýlap, aq etine appaq qardan jamyl­ǵy jamylmaıynsha aspan júzin kórip uıalatyn aıdyn aına kórkinen aınymas, sirá! Munda eki márte Keńes Odaǵynyń Batyrlary Valentın Lebedev pen Alekseı Gýbarev, Halyq qaharmany Toqtar Áý­bákirov syndy ataqty ǵaryshkerler, KSRO Halyq ártisteri Roza Baǵlanova, Asanáli Áshimov meımandos eldiń qonaǵy bolǵan, demalǵan. Demalys demekshi, Marqa – áıgili Sábıt Muqanovtyń súıikti demalys orny bolypty. Tunyqtyń teris­keıinde «Sábıttiń terekti múıisi» atanyp ketken jer bar. Kólge suǵynyp jatqan qumdy jaǵalaý, kórikti múıis. Partııa zamanynda Sábeń Marqakólge tynyǵýǵa keledi eken de, atpen serýendep, kólge shomylyp, aýnap-qýnap, qýat jınap qaıtady eken. Árıne, áıgili jazýshyny quraq ushyp kútetin jergilikti jurt. Sábeńniń qoly­na sý quıǵandar búginde nemerelerine sóz zer­geriniń esimin enshilegen terekti múıis jaıly jıi aıtyp júr. 1962 jyly shilde­niń shilińgirinde Altaıdy saıalap kelgen Sábeńe Marqakól aýdanyndaǵy Bo­ran aýy­lynyń orta mektep muǵalimi Qumash Nurǵalıevtyń jazǵan bir óleńi saqtalǵan. – Sábe aǵa, qosh keldińiz Marqakólge, Shyǵysta shyǵyp júrsiz darqan tórge. Álemin Qazaqstan siz bilesiz, Bar ma eken sulý ólke budan óńge?!   Ný orman samyrsyndy, qaraǵaıly, Saıasy tirshiliktiń janǵa jaıly. Biz ósken eteginde Altaı osy – Sýy bal, jıdegi em, shóbi maıly.   Ańqyǵan jupar ıisi gúl báısheshek, Qoıǵandaı jerdiń beti kilem tósep. Biz ósken eteginde Altaı osy – Artyq pa «Jer jánnaty – bizde!» desek.   Syldyrap bulaqtary taýdan aqqan, Únimen syńǵyr názik janǵa jaqqan. Biz ósken eteginde Altaı osy, Kem be eken keremeti dál jumaqtan?!   Kógildir kóz ushynda buıra tolqyn, Júzdirgen qyzyl balyq neler sortyn. Biz ósken jaǵasynda Marqakól bul, Keýdeme tutandyrǵan ómir otyn! Keńestik «Klýb pýteshestvennı­kov» telebaǵdarlamasynyń júr­gizýshisi, belgili saıahatshy Iýrıı Senkevıch Marqakólge eki márte kelipti. Qaıtys bola­rynyń aldynda Astanada Elbasymen kezdesip, Shyǵys Qazaqstannyń Kúrshim, Katonqaraǵaı, Zyrıan aýdandaryn aralap shyqqan Senkevıchtiń súıis­­­penshiligi beker emes. Árirekte túsirgen derekti fılmi Máskeýdegi qorda saqtalǵan. Jetpisinshi jyldardyń ortasyn­daǵy fılmde uranqaılyq bala­lar­dyń sýda sholpyldaǵan balyqty ustap otyrǵan beıneleri tasqa basylyp qalǵany búginde kimniń esinde deısiz?!. Fılmdegi balalardyń biri bizdi alyp júrgen Marqakól mańaıyndaǵy Tósqaı­yń aýyldyq okrýginiń ákimi Álıjan Bitkenbaevtyń synyptasy eken. Senkevıch­­­tiń syrly taspasyndaǵy Gúlııa Mámıeva esimdi qarshadaı qyz búginde О́skemende turady. Áne, ýaqyt qandaı júırik! ...Qoryq ákimshiligi aldyndaǵy az-kem esendik, bilistikten soń Esengeldi Áý­bákirov esimdi aǵamyz áńgime tıegin aǵytty. Ǵumyrynyń qyryq alty jylynda Marqakóldegi orman sharýashylyǵy men qoryqtyń basshysy bolǵan. Bul kisi jóninde oqyǵan edik. Marqa jerin mekendegen, keıin joǵalyp ketken sý búrkitiniń joqshysy retinde esimizde qalypty. Aqsaqaldyń aıtýynsha, elýinshi jyldary Uranqaıdaǵy júzge taıaý otbasynyń tórteýi ǵana qazaqtar bolǵan. Uıysyp otyrǵan ulystyń ketýi qarashekpendiler kelgennen keıin ketti. Katonqaraǵaı men Marqakóldiń ortasyn ertede Saıbek esimdi baı jaılaǵan deıdi Esaǵamyz. Saıbek – myńǵyrǵan mal bitken adam. Ishimizden qazaqtyń en jerinde halyq bir baıǵa ǵana qarap qalmaǵan shyǵar dep qoıamyz. Altaıdyń bıiginde jaılaýdyń bazary qysqa. Toǵyz aı qystyń qaharyna marqakóldikter ǵana shydaıdy. Maral men elik júzdep qyrylatyn qalyń qar jıi túsedi munda. Qalyńdyǵy úsh metrge deıin jetedi. Dese de, soltústikten aýyp kelgenderge qatań qys qyr emes. Onyń ústine múlgigen mań ólke ǵalamat ǵajap! Keıingi qos ǵasyrda Marqakóldi orys­tar men estondar kóptep qonystandy. Uranqaıda túgel derlik orys pen kerjaq tursa, estondar Joǵarǵy Elovka men Tómengi Elovkany mekendepti. Qazir qaıtadan qazaqtyń ózine tıgen Elovkańyz Qaraǵaılybulaq atalady. Shúmekte 1945 jylǵa deıin 70 eston otbasy turǵan eken. Bir qyzyǵy, Marqakóldegi aǵaıyn 1961 jylǵa deıin qarmaq salý degendi bilmegen. Tek Flor Menaev esimdi balyq­shy ǵana móńke balyqqa aý qurady. Ton­nalap maıdandaǵy jaýyngerlerge jiberedi. О́zgeleri balyqty qolmen ustaıdy. Marqakóldiń maqtanyshy – maıqan balyq. Jalpy, qyzyl balyqqa jatatyn maıqannyń túri kóp. Sibir maıqany, taımen, Qıyr Shyǵysta keta bar. Al jergilikti jurt «ýských» deıtin maıqan Marqakóldi ǵana mekendeıdi. Qazaqshasy – ushqysh. Sý betimen sekirgende qustaı ushyp baryp sholp ete qalatyn jyrtqysh balyqtyń ataýyna qarap-aq Marqakól ejelgi túrkilerdiń ataqonysy bolǵanyn baǵamdaımyz. Ashtyq pen soǵys kezinde balyqtyń ózenge kóteriletin mezgilin búkil aýyl-aımaq bolyp kútken desedi. Ýyldyryq jaıar óris izdep, taý ózeniniń aǵysyna qarsy sekire ushyp, shyńǵa qaraı júzgen balyqty qolmen ustap, tuzdap saqtaǵan. Ol kezde halyq negizinen «seledka» daıyndaıdy. Ýyldyryqqa qaramaıdy. Tipti, qara ýyldyryqty taýyqtyń jemi retinde paıdalanypty. Kádege asyrar pysyq kelinshek tabylsa, ári ketse keptirilgen ýyldyryqpen qara nan pisiredi. 1961 jyly Zaısan kólinde nápaqa taýyp júrgen Sasha esimdi qart balyqshy qarmaq ákelgende dúıim aýyl tańǵalypty desedi. 1976 jyly Marqakól tabıǵı qory­ǵy quryldy. Eger memlekettik deńgeı­de nazar aýdarylmasa, ýyz dúnıe áldeqa­shan quryp keter edi. О́ıtkeni, adamnyń qorshaǵan ortaǵa kózqarasy birkelki emes. Munda qyzylbalyq, Qyzyl kitap­qa engen sırek ańdar bar. Osy bıos­feraǵa qoryq mamandary, ǵylymı qyzmet­kerler turaqty monıtorıng jasaıdy. Qoryqshylar ózderine júktelgen aýmaq­qa adam balasynyń qol suqpaýyn baqylaýǵa alǵan. Tabıǵat apaty tikeleı adamnyń jaýapsyzdyǵynan týyp jatady. Ásirese, qaýiptisi – órt. 1998 jyly oryn alǵan órt marqakóldik qoryqshylardyń esinen ketpeıdi. Qytaımen shekaradaǵy Kókjotadan bastalǵan tilsiz jaý jolyn­daǵyny jaıpap, kólge mańdaı tirepti. Naryqtyń qysyp turǵan qıyn kezi ǵoı. Tikushaqtar jumyldyrylsa da súıir tilin sýmańdatýyn qoımaǵan. Turǵyndar qaýipsiz jerge kóshirilgen. 50 myń gektar orman otqa oranǵan. Qyzyl jalyn qar jaýǵan soń ǵana toqtaǵan. Tabıǵatty qalpyna keltirýge úkimet qomaqty qar­jy aýdarady. Áıtse de, júzjyldyq aǵashtardyń obaly kimge?.. Búginde órttiń aldyn alýǵa birshama múmkindik jasalǵan sııaqty. Qoryq sharýashylyǵynyń bazasy órt sóndirý mashınasy, jer jyrtýǵa arnalǵan traktor syndy iri tehnıkalarmen jaraqtandyrylǵanyn baıqadyq. Aıtýlarynsha, ormanshylar únemi «obhodta». Baqylaý tolassyz júrgiziledi. Keńes ókimeti tusynda qar jaýmaı daladan bir arba shóp ákelýge ruqsat bermegen eken. Shyrpy tússe lap eter jynysty qorǵaý úshin jamaǵaıyn jaǵa jyrtysatyn. Taıaýda Terektide bolǵan órtte Qytaıdan qonys aýdarǵan on eki otbasynyń maıasy órtenip ketti. Qudaı saqtap, ormanǵa otty alyp ushar jel bolmaǵan. Qart qoryqshyǵa qulaq túre júrip, Marqakólge arnalǵan murajaıdy tamasha­ladyq. Ań-qustardyń tulyptary Marqa­kóldiń faýnasynan birshama maǵlumat beredi. Áıtse de, jetpisinshi jyldary boı kótergen ǵımarat tozyńqyrap tur. «El-jurt kelgen kezde bárin atqa, kólikke otyrǵyzyp, orman aralata almaısyń. Sondyqtan, osy murajaıdy jasaqtaý qajet boldy», dep eske aldy Esaǵamyz. Murajaıdy salýǵa qoryqta túrli qyzmet satysynda bolǵan Izǵalıev, Berezenkova, Olen, Baımuqanov, Zınchenko esimdi áriptesteri belsene atsalysady. Aýyldan úı tabady. Qajetti múkámalǵa toltyrady. Murajaıǵa jıhaz emes, osy kóldiń aýmaǵyndaǵy ań-qus kerek. Ony ońaı jerden tarsyldatyp, atyp ákele salýǵa bolmaıdy. Zań bar. Qoryq basshysy Almatyǵa sapar shegip, mınıstrlik janyndaǵy qoryq jáne ań sharýashylyǵy bas basqarmasynyń bastyǵy Ámirǵazy Jumadilovpen jolyǵady. – Ol Semeıdiń týmasy, soǵys ardageri bolatyn. Jaǵdaıymyzdy túsindi. Bir maraldy atýǵa ruqsat berdi. Alaıda, on eki kún boıy dalada qaldyq. Kúrshimniń basyn qar basyp qaldy. Maraldy qoryqtyń aýmaǵynda alýǵa zań bo­ıynsha tyıym salǵandyqtan orman sharýashylyǵy aýmaǵynan atýǵa ruqsat alǵanbyz. Oljalaǵan maraldyń tulybyn О́skemendegi Metallýrgter kóshesiniń boıyndaǵy zookombınatta jasattyq. Semen Bojıkov esimdi taksıdermııamen shuǵyldanatyn dosymyz tegin istep berdi. Semen Andreevıch – sheber tulypshy bola­tyn. Murajaılardyń tapsyrysymen júrgen kezinde, ıaǵnı 1982 jyly Zyrıan aýdanynyń Turǵysyn aýyly mańyn­da ony aıý jep qoıdy, – dedi qart qoryq­shy. Mine, murajaıda turǵan ár tulyptyń ózindik tarıhy bar. Máselen, shoqıyp turǵan aıý men qonjyqtardy tikushaqpen kelgen brakonerler ormanǵa órt qoıa berip, nýdan qashyp shyqqan sátinde atyp alypty. Qaskóılerden tárki­lengen aıý men qos qonjyqtyń terisin Knarev­skıı degen kásibı ańshy ılegen. Al qustar­dyń músinin «Ptısy Markakolıa», «Cher­nyı aıst», «Berkýt» kitaptarynyń avtory, ós­ke­mendik ornıtolog Nıkolaı Bere­zovıkov jasaǵan. Ol qazir Almaty oblysynda turady. Ustaýǵa tyıym salǵan­dyqtan Qyzyl kitapqa engen qustar men janýar­lar keıpi murajaıda kórinis tappaǵan. Qoryqqa dırektor bolyp taǵaıyn­dalǵan jas maman Qýanysh Teńkebaevpen de sóılestik. Qýanysh Zeınoldaulynyń aıtýynsha, tabıǵat keshenderi men obektilerin qorǵaý bóliminde 16 qoryqshy eńbek etedi. Al ǵylym bólimi tabıǵatty zerttep, onyń saqtalýy, oryn alǵan ózgeristerge oraı jaǵrafııalyq, klımattyq zertteýler júrgizedi. Ańnyń kóbeıý-azaıý barysy jóninde tabıǵat jylnamasyn jazady. Jylnama jyl saıyn kitap bolyp jaryqqa shyǵady. Sondaı-aq, tabıǵatty aıalap, saqtaýǵa baǵyttalǵan ekologııalyq aǵartý jumystary júrgiziledi. – Maqtan tutatyn Marqakól qoryǵy­nyń jalpy aýmaǵy – 102 971 gektar. Kóldiń uzyndyǵy – 39, eni – 19 shaqyrym. Eń tereń tustary 17-27 metr aralyǵynda. Marqakólde bes balyq túri mekendeıdi. Onyń ishinde eń áıgilisi – ushqysh. Ǵylymı tildegi ataýy – arhımed lenogy. Qazaqtar maıqan dep te ataıdy. Sondaı-aq sibir haırýzy, peskar, kóktalma (golıan), goles bar, – dedi qoryq jetekshisi. Aýyl turǵyndarynan qarapaıym sý quzǵynynyń tym kóbeıip ketkenin esti­gen edik. Qoryq basshysynan balyqpen qorektenetin qustyń faýnaǵa zııany jaıynda suradyq. Ol tabıǵattyń damýyn óz erkine qaldyrý – qoryqtyń bul­jymas qaǵıdasy ekenin jetkizdi. Son­dyqtan, quzǵyn kóbeıse de, qyzyl balyq kóbeıse de tabıǵı zańdylyq bolyp qala bermek. Iаǵnı Tabıǵat-Ananyń damýyna adamnyń qol suǵýyna jol berilmeıdi. Murajaıdan qoryq aýmaǵynda ot úırek, ushqyr úırek, baryldaýyq, jaǵaltaı, kekilik, shaǵala, tuıǵyn, úki, sańyraý qur, uzaq, qarǵa, qasqyr, túlki, bulan, elik, maral, qońyr aıý, dońyz, sary kúzen, bulǵyn, tıin, aqqalaq, toqaltis, dala kúzeni mekendeıtinin ańdadyq. Qarabas shaqshaq, otquıryq, shabyndyq torǵaıy, bulyńǵyr, sary shymshyq, kók teke, sarytorǵaı, baý aıqabaǵy, shekildik sııaqty usaq qus­­­tar úshin de bul jer – ujmaq meken. Mıne­­­raldardan kvarstyń mol túrleri kezdesedi. Marqakól mańyndaǵy aýyl turǵyn­daryna kúnine bes kılo balyq aýlaýǵa ruqsat berilgen. Alaıda, jaǵada jatqan qaıyq kórmedik. Bul da qoryq tártibi bolyp shyqty. Tús aýa ormanshy Ábiken Musauly aýlada qańsyǵan qaıyǵyn GAZ-53 júk kóligine tıep ákelip sýǵa túsirdi. Janyna ertti. Bul aǵamyz bir kezderi Marqa jerinde demalysqa kelgen Elbasyna ózi aýlaǵan balyqtaryn syıǵa tartqan eken. Tabıǵat aıasyndaǵy Prezıdenttiń qolyn alyp, az-kem sóılesken sátin ómi­­riniń eń baqytty sátine balaıdy. Me­niń qarmaǵymdy á degende bir ushqysh qapqany­men, odan keıingi eki saǵatymyz aıdyn betine kóz satýmen ótti. «Sý sýyǵan joq. Balyqtar jaǵaǵa, ádette, alǵashqy muz qatatyn, qazan aıynyń sońyna qaraı shyǵady» dep túsindirdi muny Marqanyń syryna jetik aǵamyz. Kól jaǵalaı qonǵan aýyldardyń deni Tósqaıyń aýyldyq okrýgine qaraıdy. Qaraǵaılybulaqta 16 adamnan turatyn tórt úı ǵana qalypty. Balyqtybulaq – Shyǵystaǵy eń shetki núkte. Al Shanaǵaty – elimizdegi eń sýyq aýyl. Aıazynyń kúshi Reseıdiń polıarly beldeýindegi Aımeken qalasymen shamalas. 1969 jyly 56 gradýstyq aıaz tirkelgen. Shanaǵatylyqtar keńes kezinde otar-otar qoı baqqan. Jazda Marqanyń jaǵasyndaǵy Tórqýys, Dara, Astaýsha jaılaýlaryna shyǵady. Shybynsyz, sonasyz jer, ásirese, jylqy malyna jaıly. Maraldar da jazǵa salym osy bıikke shyǵyp ketedi. Tamyz­dyń sońyna qaraı tómenge túsedi. Á.Bitken­baevtyń aıtýynsha, Maraldy men Mata­baıdyń jigitteri jazda buǵy tastaǵan múıizderdi jınaýǵa attanady. Múıizdi kezinde koreıler dári jasaýǵa alatyn. Álemdik qarjy daǵdarysy panty salasyna da áser etti. Altynnan qymbat múıizdiń quny búginde on esege deıin tómendep tur. Qazir qurt qazý – qyzý. Kılosy qara bazarda jarty mıllıon teńgeden satylatyn qurt – taýshymyldyq (marın koren) gúliniń tamyrynda bolady. Adam jasyn uzartatyn dárilik shóp tabyldy, dep jar salyp júrgen qurtshóp qazaqqa erteden belgili eken. Ata-babalarymyz emdik shópti ejelden paıdalansa da, ysyrapsyz búldirgen emes. Búginde qurt jınaýǵa jan-jaqtan aǵylyp keletinderdiń qarasy azaımaı, qasıet-kepıetti bilmeı júrgeni ras. Ormanshylar reıd jasap jatqanymen, olardy toqtatý qıynǵa túsedi. – Elimizdegi eń sýyq, eń qarly aýyl­dyq okrýg – Tósqaıyń. Áıtse de, sońǵy kezde aýylǵa kóship kelýshiler kóp. Tósqaı­yń, Aqjaılaý aýyldaryna qandas­tar qonystanyp jatyr. Jetisý jerine kóship barǵan qandastar ońtústiktiń ystyǵyna shydamaı, Marqakól mańyna kóship kelýge nıet bildirip otyr. Uranqaı aýylynyń ózinde 436 adam turady. 86 bala mektepke barady. Sátin salsa, jańa mektep salynbaq. Balabaqshada 25 búldirshin tárbıelenedi. Oblystyq máslıhat depýtaty Erjan Nurbaev «Týǵan jerge – taǵzym» aksııasy aıasynda jekemenshik ǵımaratyn balabaqshaǵa tegin berdi. Ǵımaratty jón­dep, ystyq jáne sýyq sý qubyrlaryn júrgizdik. Mektepaldy daıyndyq synybynda balalardy oqytýdamyz, – dedi aýyl ákimi. Tárbıeshi Meıirgúl Baqber­genova balabaqshada 9 adam jumys isteı­tinin aıtty. Týrızmdi damytýǵa sýbsıdııa alyp jatqandar da bar. Raýshan Mus­tafına, Gúlsharat Túısikbaeva esimdi turǵyndar qonaqúı salýǵa 3 mln. teńgeden jeńildetilgen nesıe alypty. Uranqaıdy aralaǵanda kórip kelemiz, ár jerde taýdyń tumasy burqyldaıdy. Úsh jerden 50 metrlik tereńdikte burǵylaý jumystary júrgizilip, qudyq ornatylyp jatyr eken. «Bul – elimizdegi eń taza, dárý sý», dedi aýyl ákimi maqtanyshpen. Marqakóldiń jaǵasyndaǵy Matabaı, Uranqaı, Qaraǵaılybulaq aýylda­rynyń turǵyndary negizinen balyqpen, azyn-aýlaq malmen jáne qoryqshylyqpen aınalysady. Al mal sharýashylyǵy bul mańaıda Shanaǵaty, Buǵymúıiz, Balyqtybulaq, Tósqaıyńǵa tán. Marqa mekenine eń qolaılysy – jylqy. Jy­l­qy jaryqtyq qysta 2-3 metrlik qardyń kóbesin tuıaǵymen sógip otyrady. Al qoı-eshki qazan túse qolǵa qarap qalady. Keıde ashyqqan aıýlar aýylǵa da kirip ketedi. Birde abajadaı qońyr aıý Qaraǵaılybulaqtyń kóshesine shyǵyp, erkin taırańdaǵan kórinedi. Tapa-tal túste Ivanov nyspyly turǵynnyń qorasyndaǵy shoshqalardy qapsyra kóterip ketipti. Marqakóldiń ar jaǵynda Jetiqaba ózenderi teńiz deńgeıinen úsh jarym myń metr bıiktikte jatqan Muzbel, Túmen­­baıdara, Úlkentaqyr atty shyń­dar­dan bastalady. Ol jerlerde bes metrge deıin qar jaýady desedi. Adam bettetpes asqardyń qary erigende taýdy shómishteı sapy­rady. Kartada «Sarymóńke» dep jazyl­ǵan ózendi jergilikti jurt Jaman­qaba deıdi. Bul ataý Buǵymúıiz ben Tós­­qaıy­ńnan balyqqa aǵylǵandardyń ótkel bermes ózennen ótemiz dep sýǵa jıi ket­keninen atalsa kerek. Odan ári qaraı Tósqaıyń tusymen Qaraqaba aǵady. Balyq­tybulaqtyń qasynda Arasanqaba bar. Arasanqabaǵa Temirtiqaba quıylady. Temirtiqabanyń jaǵasynda temir keni mol. Ar jaǵynda – Aqqaba. Aqqaba dese Aqqaba. Taý basynan kóz salǵanda tastary da, sýy da appaq bolyp aǵyp jatqanyn kóresiz. Shanaq sybyzǵyshy kúıge qosqan, Dıdahmet qalamger kórkem shyǵarma qy­lyp jazǵan Aqqaba. Qaraqabanyń sýy qap-qara bolyp kórinse, Arasanqabanyń sýy móldir, jap-jasyl bolyp jatady. Eki ózen qosylǵan tusta da sýdyń túsi qabys­paı, eki bólek bolyp aıqyn kórinedi. Jeti­qabanyń ekeýi Qytaıda qalypty. Onyń biri ertedegi aqsaqaldardyń aıtýynda Dalaqaba bolsa, Marqa óńirine qonys aýdarǵan qandastardyń aıtýynda Narynqaba men Buıyrshynqaba eken. Osy ózender Ertistiń arnasyna qosylyp, Boran aýylynyń tusynan Qazaqstannyń keń-baıtaq dalasyna baǵyt alady. Túp mekeni – Soltústik Muzdy muhıty. Jeti­qabany oılaǵanda dúnıeden ótken sóz zergeri Qalıhan aǵa Ysqaqtyń «Bizdiń jaqtyń ózenderi qym-qıǵash, bir otbasyn qyryqqa bólip biri ary aǵady, biri beri aǵady, aqyry aınalyp kelip Ertisti tabady» degen sózi eske tústi. «Altaıdyń ár tompaǵy, ár soqpaǵy el tarıhy. Avstrııalyq tutqyndar salǵan Irektiń serpantıninde el taǵdyrynyń kýágeri bolǵan iz jatyr – qandy iz: on alty­sy bar, jıyrma segizi bar, otyz ekisi men otyz jetisi bar – bul jol qasiretpen qazyl­ǵan; qabyrǵasy qorǵasynmen keptelip, tabany Qarataıdyń jeti atasy­nyń qańqasymen taptalǵan...». Bul da qalamger sózi. Jýyrda Semeıdiń áýejaıyn­da Avstrııadan kelgen tilshi­lermen tanysqanbyz. Birinshi dúnıejúzilik soǵysta avstrııalyq tut­qyndardy patsha ókimetinen Ábdikerim bolys bedelin salyp surap alyp, osy Irektiń asýyndaǵy joldy saldyrǵanyn jetkizgen edik. Taıaýda kelip, derekti fılm túsirip ketipti. Altaıda búginde zaman beıbit bolǵanymen, tabıǵat raıy kelisimge kele bermeıdi. Baǵjan Bitimbaev esimdi júrgizýshi Irektiń asýynan asyp bara jatqanda Qaljyrdyń ar jaǵyndaǵy Qyzylkerishte jolda qalǵanyn áńgimeledi. Odan ári bir kezderi Chehııa, Almanııa, Avstrııa, Gollandııa men Fransııadan ınterańshylyq qýǵan týrıster kóp kelgishtep ketkenin de aıtty. Aýlaǵan ańyn keýdesinen kesip alyp, ushaqpen áketip jatady eken. Intertýrıster Qytaıdan da jıi kelipti. Zaman túzelgen soń olardyń ekpini azaıǵan, durysy kelisin toqtatty. «Teledıdardan Alıaskini kóremiz. Shańyraq múıiz buǵylar josyp júredi. Al bizge jerimizdiń az-kem kórkem pushpaǵyn saqtap qalýymyz qajet qoı. Keleshek urpaǵymyz da rııasyz sulýlyqty kórýge quqyly emes pe!» deıdi djıpti arqyratyp kele jatqan jigit. Rasynda, shekaranyń arǵy betindegi Qytaı jurty Altaıǵa ishkeriden týrıst tartamyz dep tabıǵı faýnany buzǵanyna barmaq shaınap otyrǵan kórinedi. Kórshi qateliginen sabaq alsaq, qanekı... Sońǵy ýa­­qytta kól mańaıyn damytýdyń keshendi josparlary, ınvestısııalyq jobalary jıi sóz bolyp júr. Al Marqany máńgi saqtap qalýdyń jobasyn jasaǵan jan bar ma?!. Dýman ANASh, «Egemen Qazaqstan». Shyǵys Qazaqstan oblysy, Kúrshim aýdany. Cýretterdi túsirgen avtor.