Kendi óńirdiń kenje damýyna bolmaıdy

Hromtaý – ekonomıkanyń egiz salasy ónerkásiptiń jáne aýyl sharýashylyǵynyń qarqyndy damý múmkindigi mol óńir. Munda basqasyn bylaı qoıǵanda, qory boıyn­sha álemde ekinshi oryn alatyn hrom keni óndiriledi. Basqa da jer asty tabıǵı qazba baılyqtary jeterlik. Jeriniń qunarlylyǵy jáne sý kózderi boıynsha da oblystyń qalǵan aýdandaryna qaraǵanda jaǵdaıy kósh ilgeri deýge keledi. Aýdan ákimi Aıazbaı Osmanǵalıevtiń «Hromtaý aýdanynyń 2015 jylǵy áleýmettik-ekonomıkalyq damý qorytyndylary jáne 2016 jylǵy mindetteri týraly» esebin tyń­daýǵa kenshilerdiń mádenıet úıine turǵyndar kóp jınaldy. Aýdan basshysy ótken jyly atqarylǵan jumystardyń negizgilerin júıeleı baıandady. Aıazbaı Qaıyrǵalıulynyń áńgime aýa­nyna qaraǵanda, kúrdeli kezeńniń ótpeli qıyndyqtaryna qaramastan birqatar sharýa­lar tyndyrylǵany ańǵarylady. Elbasynyń bes ınstıtýttyq reformany júzege asyrý boıynsha belgilengen «100 naqty qadamynyń» mańyzy da, máni de aıryqsha ekendigin álemdik deńgeıdegi sarapshylardyń ózderi moıyndaýda. Sondyqtan «100 naqty qadamdy» oryndaý úlken jaýapkershilik jáne mereıli mindet ekenin túsinemiz. Prezıdent N.Nazarbaevtyń «Qazaqstan jańa jahandyq naqty ahýalda: ósim, reformalar, damý» atty jańa Jol­daýynda da aýqymdy mindetter alǵa tartyldy. Qazir aýdan halqy osy mindetter údesinen kórinýge bir kisideı jumylýda, dep bastady ol óz sózin. Aýdanǵa qarasty 14 selolyq okrýg pen bir qalalyq ákimdik aýmaǵynda 41645 adam turady. Munda ken óndirisi jolǵa qoıylǵan, 3 iri ónerkásip orny jumys isteıdi. О́tken jyly aýdanda ónerkásip ónimderin óndirý kólemi qoldanystaǵy baǵa boıynsha 186682,7 mln.teńgeni qurady, fızıkalyq ındeks kólemi 100,8 paıyz boldy. Jyl basynan Dóń ken baıytý kombınatynda hrom kenin óndirý kólemi 4417,1 jáne taýarlyq hrom keni 3600,9 myń tonnany qurady. Munda «Voshod Orıel», «Aqtóbemyskompanııasy» jáne «Kopperteknolodjı» jaýapkershiligi shekteýli seriktestikteriniń de úlesi zor. Aýdanda daǵdarys qıyndyqtaryna qaramastan hrom, mys kenderin jáne qıyrshaq tastardy óńdeıtin jańa nysandar iske qosylýda. «Aqtóbemyskompanııa» jaýapkershiligi shekteýli seriktestigi arqyly jylyna 500,0 myń tonna mys-myrysh óndiretin «Vesenne-Aralchınskoe» kenishiniń qurylysy júrgizilýde jáne «Lımannoe», «Qundyzdy» ken oryndaryn ıgerýdiń ınvestısııalyq jobalary qolǵa alynýda. «BVR» JShS arqyly jylyna 5,0 tonna jarylǵysh zattar shyǵaratyn zaýyt paıdalanýǵa berildi. «Igdanıt» JShS 25,0 myń tonna sóndirilmegen ák óndiretin zaýytty iske qosty. «Alkom-Aktobe» JShS jylyna 100,0 myń tonna kómir brıketteıtin zaýyt salady, onyń ınfraqurylymy tartyldy. Aýdanda qıyrshaq tas óndirisi jáne qum óndirý jolǵa qoıylýda, dedi aýdan ákimi. О́tken jyly aýdanda iri qara – 27400, qoı men eshki – 48360, jylqy – 4200, shosh­qa – 980, túıe – 72 jáne qus 42261 basqa jetken . Tórt túlik maldyń ósimi bar. Aýyl­sharýashylyq qurylymdary 8500,0 tonna et, 29000,0 tonna sút, 6324,0 myń dana jumyrtqa óndirgen. Bul kórsetkishter de 2014 jylmen salystyrǵanda biraz joǵary. 200 tonna et etti eksportqa shyǵarylǵan. Aýdan ákiminiń málimdeýinshe, esepti kezeńde «Sybaǵa» baǵdarlamasy boıynsha 64,9 mln.teńgege 315 iri qara, «Altyn asyq» baǵdarlamasy boıynsha 14,0 mln.teńgege 522 qoı, 20 bas qoshqar, «Qulan» baǵdarlamasy boıynsha «Lakıkom LTD» JShS 10,2 mln.teńgege 33 bıe men 3 asyl tuqymdy aıǵyr satyp alǵan. Aýa raıynyń qıyndyǵyna qaramastan aýdan dıqandary eginshilikten de táýir ónim jınaǵan. 2016 jyldyń kóktemgi-egis jumystaryna qajetti 4,0 myń tonna tuqymnyń 3,5 myń tonnasy quıylyp, 21,0 myń gektar par jyrtylyp, 8,6 myń gektarǵa súdiger daıyndalǵan. 1860 gektar alqapty turaqty sýarmaly, 16475 gektardy kóldetip sýarylatyn alqap retinde paıdalaný kózdelýde. Aýdannyń sharýashylyqtarymen aýyl sharýashylyǵy negizgi qoryna 381,3 mln. teńgege ınvestısııa salynǵan, bul ótken jylmen salystyrǵanda 170,9 mln.teń­gege artyq. Aýdanda esepti merzimde respýb­lıkalyq jáne jergilikti bıýdjetterden qarastyrylǵan ınvestısııalyq jobalar arqyly kóp jumystar jasaldy. «2012-2020 jyldarǵa arnalǵan monoqalalardy damytý baǵdarlamasy» boıynsha Hromtaý qalasyn jáne kásipkerlik salasyn damytyp jáne qoldaýǵa granttarmen, mıkrokredıt jáne sýbsıdııalaýǵa 1089772 myń teńge bólingen. Sonyń arqasynda qaladaǵy 22 turǵyn úı oramy elektrlendirilgen, eki qabatty 10 páterli jaldyq turǵyn úıdiń qurylysy jáne ınjenerlik jelileri, 3 qabatty 24 páterli turǵyn úıdiń qurylysy jáne ınjenerlik kommýnıkasııalary, 5 qabatty turǵyn úıdiń ınjenerlik jelileri júrgizilgen, turmystyq qatty qaldyqtar polıgony salynǵan. Aýdanda shaǵyn jáne orta bıznespen aınalysatyn 2496 tulǵa tirkelgen, onyń 2395-i belsendi tulǵa bolyp tabylady. Olarda 4194 adam eńbek etedi. Jyl basynan kásipkerlik salasynda 15565,9 mln.teńgeniń taýarlary men ónimderi óndirilip, qyzmetteri kórsetildi Aýdanda kásip­kerlerdi qoldaý maqsatynda burynǵy ákimshilik ǵımaraty kúrdeli jóndelip, bıznes-ınkýbator ashyldy, dedi odan ári baıan­damashy. Salyq jáne basqa da mindetti tólem­derdiń bıýdjetke túsimi boljanǵan 15852,8 mln. teńge ornyna 18534,3 mln.teńge qu­rady. Respýblıkalyq bıýdjetke boljam­dy salyq túsirý 16,8 paıyzǵa asyra oryndaldy. Jańadan 496 jumys orny ashylyp, 834 adam turaqty jumys ornymen qam­tamasyz etilgen,152 adam qoǵamdyq ju­mysqa tartylǵan. Áleýmettik salada da il­gerileý bar. Jıyndy qorytyndylaǵan oblys ákimi Berdibek Saparbaev aýdannyń ekonomıkalyq jáne tabıǵı múmkindikteri tolyq paıdalanylmaı otyrǵanyna basa nazar aýdardy. Aýylsharýashylyq ónimderin kóp óndirip, básekelestik ortany qalyptastyryp, azyq-túliktiń baǵasyn arzandatýdyń áli de kemshin soǵyp jatqanyn tilge tıek ete ke­lip, sýarmaly alqapty tıimdi paıdalaný qajettigin aıtty. О́ńir basshysy jańadan paıdalanýǵa berilgen kásiporyndardyń qýaty 10-15 paıyz jumys istep turǵanyna kóńili tolmaıtynyn, olardy tolyq qýatyna shyǵarýdyń barlyq joldaryn qarastyrý qajettigine toqtaldy. Qosymsha qarjy kózderin izdestirý, ishki rezervterdi tıimdi paıdalanýda salaqtyq basym ekenin de jasyrmady. Monoqala jáne tirek aýyldaryn damytý baǵdarlamalary boıynsha kóp sharýalar tyndyrýǵa bolatynyn alǵa tarta sóıledi. Iri kásiporyndarǵa qajetti ónimder men qyzmetti uıymdastyrý arqyly ımport almastyrýǵa jáne qazaqstandyq úlesti arttyrýǵa baǵyt ustaý qajettigin qadap aıtt­y. Eń bastysy, jumyssyzdyqty boldyr­maý, tur­ǵyndardy baǵalary qol­jetimdi arzan azyq-túlikpen qamtamasyz etý ekenin atap ótti. Aýdan aýmaǵymen respýblıkalyq ma­ńyzǵa ıe kúre jol ótedi. Osy kúre joldyń boıynda qanshama shaǵyn jáne orta bıznes nysandaryn ashýǵa bolady? Muny tıimdi paıdalanyp, servıstik qyzmetti damytý qajet. Taǵy da qaıtalap aıtamyn, aýdannyń ekonomıkalyq jáne tabıǵı múmkindigi budan góri qarqyndy damýǵa alǵyshart jasaıdy, sony tıimdi paıdalaný jetimsiz, osyǵan basa nazar aýdarý kerek. Qazir arqany keńge salatyn kez emes, jumysta shıraqtyq qajet, dep túıindedi oıyn Berdibek Mashbekuly. Satybaldy SÁÝIRBAI, «Egemen Qazaqstan». Aqtóbe oblysy.