Álin bilmegen álek
О́tkende bir inishek «Qalaı oılaısyz, maǵan bank kredıt bere me eken, qymbat telefon alaıyn dep edim», demesi bar ma. Tańdanyp qaldym. Ol ózi qalaǵa kelgeni keshe ǵana. Sabylyp júrip, ázer degende jumysqa ornalasqany da kúni keshe. Jalaqysy qolyna tımeı jatyp, endi, mine, qaryz alý týraly bas qatyryp otyr. Jurt qyzyq. Kredıt alǵysy kelse, aldymen «men osy tóleı alar ma ekenmin?» dep oılanbaıdy. Birden «bank bere me eken?» dep bas qatyrady. Al ózderińiz biletindeı, óz paıdasyn birinshi múddege qoıatyn kommersııalyq bankter eshkimniń erteńine alańdamaıdy. Qaryz berseń boldy, qaıtsem de qaıtaramyn dep qasqaıyp turǵan klıentti qoldan jibersin be?! Sodan soń aıtar ýájderi bireý – seni eshkim qınaǵan joq. Paıyzyn paıymdap jatpastan shart etkizip shartqa qolyńdy qoıǵan óziń. Endeshe, qaryzdy alyp alǵan soń ǵana, kináli izdep, kredıtten kiltıpan kózdegenshe, aldymen sol qaryzdy alý kerek pe degendi ábden saralap alǵan da jón shyǵar. Bizdiń elge jańa ǵasyrmen jaǵalasyp kelgen jahandanýdyń birden-bir kórinisi osy – kredıt júıesi. Iаǵnı, bul qazirgi kúni eshkimge tańsyq dúnıe emes. Tipti, alǵashqy kezderde ony tegin taratyp jatqan aqshadaı qabyldaǵan halyq jappaı bank jaǵalaǵany ras. Sodan da shyǵar, búgingi kúni kredıt almaǵan adam kemde-kem. Saldarynan búginde elimizdegi ekonomıkalyq belsendi halyqtyń 15 paıyzǵa jýyǵynyń nesıe tarıhy jaǵymsyz kórinedi. Soǵan qaramastan búginniń ózinde, statıstıkalyq derekterge súıensek, halyqtyń jetpis paıyzǵa jýyǵy kredıt alǵysy keledi eken. Bank tilimen aıtsaq, suranys bar. Arany ashylǵan bankter úshin bul oń jambasqa keler olja. Buryn bilmeı uryndy deıin desek, qazirdiń ózinde qaryzǵa qarqyn basylmaı turǵanyn kórip qynjylasyń. Kimnen surasańyz da kredıtten kósegesi kógerip júrgeni az. Sosyn qaryz bergen bankti jatyp alyp kep jamandaıdy. Árıne, ústeme paıyzdary óte joǵary bizdiń bankterde aqaý joq degennen aýlaqpyz. Ol óz aldyna bólek másele. Biz tilge tıek etip otyrǵan áńgime – qaryzdy alarda basqasha, alǵannan keıin basqasha bolatyn tutynýshy týraly. Alǵandy kim jek kórsin, bul ómirde bank túgili, jaqynynan jalynyp turyp surap alǵan qaryzyn da qınalyp qaıtaratyndar jetip-artylady emes pe!? Alaıda týysyń keshirer, biraq bank bastan sıpamaıtynyn uǵynatyn kez kelgeli qashan. Atam qazaq almaqtyń da salmaǵy bar dep tegin aıtpasa kerek.Alý – ońaı, tóleý – qıyn
О́tkende bir tanysymdy jolyqtyrdym. «Bále boldy osy kredıt degen. Bankter ońbaǵan. Sońymnan qalmaı qoıdy. Kúnde zvondaıdy. Qyzyq-eı ózderi, men jumyssyz júrsem qalaı tóleýim kerek», dep qınaldy. Iá, qıyn jaǵdaı. Alǵan soń tóleý kerek, tóleıin dese aqshasy joq. Tipti, ne derimdi bilmedim. Átteń, paıda ákelmeıtin bolǵan soń almaýy kerek pe edi... Negizinen bizdiń aıtpaǵymyz kredıtti múlde almaý kerek degendi meńzemeıdi. Tek aqyldy zamanda qaryzdy da aqylmen alý kerek shyǵar. Osy rette, ınternet jelisinde jazylǵandardyń birinde keltirilgen mysalǵa nazar aýdaryp kórelik. Ol amerıkalyq zamanaýı jazýshy Farrah Greıdiń «Sizdiń baı bolýyńyzǵa kedergi keltiretin 7 qate» dep atalatyn kitabynan alynǵan úzindi. Avtordyń aıtýynsha, qaryz ben kredıt jaıly birjaqty jaman pikirde bolmaý kerek. Ol qaryzdy ekige bólip qarastyrady. Birinshisi – jaman qaryz, ekinshisi – jaqsy qaryz. Endi osyny qarapaıym tilmen túsindirsek. Onyń aıtýynsha, «jaman qaryz» degen maqsatsyz alynǵan, artyn oılamaı, eshqandaı tabys ákelmeı jumsalyp ketetin qaryz. Al «jaqsy qaryz» týraly avtor óziniń tanys jigitiniń oqıǵasyn aıta otyryp túsindirgen eken. Tanys jigiti birde jumysynan kesh qaıtyp, úıinde qarapaıym qyzyldy-jasyldy oıynshyqtardy aıaq kıimge japsyryp, qyzyqtap otyrǵan qyzdaryn kóredi. Oǵan sonda bir demde osy jobany iske asyryp kórse qaıtedi degen oı keledi. Qarapaıym aıaq kıimge jyltyraqtardy japsyryp kórse shyn máninde ádemi eken. Sosyn ol dereý úıiniń jertólesinde seh ashady. Árıne, bul úshin oǵan qarjy qajet. Ol bolsa qarjyny túgeldeı kredıtke alady. Sóıtip, naqty joba-josparlarmen ol naryqqa keremetteı aıaq kıim ákelip qosady. Budan keıin ol mıllıondaǵan aqshasyna bul patentti satady da jiberedi. Sóıtip, ýaqytynda kredıtinen qutylyp, sosyn ózine de paıda kóredi. Mine, bul «jaqsy qaryz», depti. Sosyn ekeýin saraptaıdy. Eki obraz da kredıt aldy. Biri passıv tabys, ekinshisi aktıv tabys – ıaǵnı, paıda ákeletin óndiriske aqsha jumsaıdy. Biri tuńǵıyqqa batty, ekinshisi mol tabysqa keneldi. Bul óte bir qarapaıym jol sııaqty. Biraq jeńiske jetý úshin ekinshi obraz da biraz táýekelge barýy kerek boldy: úıin kepilge qoıdy, eger taýary ótpeı qalsa, ol úıinen aıyrylatyn edi. Biraq onyń qarjy tereńine batqan birinshi obrazǵa qaraǵanda aqyly bar. Sebebi, deıdi jazýshy, ekeýi de túbi tesilgen qaıyqta otyr. Biraq birinshisi japa-tarmaǵaı qolyndaǵy ydyspen sýdy syrtqa tógýge kóshse, ekinshisi sý qansha jınalyp qalsa da qaıyqtyń túbi tesilgen jerge tyǵyn tyqty. Nátıjesinde biri sýǵa ketse, ekinshisi qutqaryldy, degen. Bizdegi kredıtten kóresini kórip júrgenderdiń de kóbi osy maqsatsyz nesıe alǵandar.Eshkim aqymaq emes
О́tkende burynǵy kórshimdi keziktirdim. Hal-jaǵdaı surasqan soń aıtqany: «Bir qıyndyqqa tap boldyq. Buryn alǵan kredıtim bar edi. Basynda ýaqytymen tólep júrgenbiz. Bir ret umytylyp qalypty. Biraq eshkim bizden suraǵan joq. Sosyn «oı, mynalar umytyp ketken ǵoı (bankti aıtyp otyr) dep kelesi aıda ádeıi tólemeı qoıdyq. Taǵy eshkim suramady. Sodan ári tólemeı júre berdik. Bul qupııamyzdy taǵy bir kórshimizge aıtyp edik. Olar da tólemeı qoıdy. Olardan da eshkim suramapty. Sóıtip júrip, 2-3 jyl ótip ketken. Biraq jaqynda bankten qaǵaz kelipti. Qaryz «penıasymen» kóbeıgen, endi sony tóleý ońaıǵa soqpaı jatyr. Kórshi de renjýli». Al buǵan ne deısiz?.. Soraqysy sol, qazirge deıin shynymen, esh jerde batpan dúnıeniń joq ekenine sengisi kelmeıtinder bar. Buryn úlkender «ókimet aqymaq emes» dep, otyrýshy edi. Al álgi keıipkerimiz banktiń shartyna qol qoıǵanyn esten shyǵarǵan. Shyndyǵynda, shyǵarǵysy kelgen. Alaıda bank aqymaq emes. Bankten nesıe alǵanda qol qoıatyn shart – zańdyq kúshi bar mańyzdy qujat. Al ony kópshilik osyǵan qol qoısam boldy, aqsha alamyn dep kelisimniń kepili retinde ǵana qabyldaıdy. Saldarynan, stavkalar, merzimder, kepilzattary, geometrııalyq progressııamen ósetin aıyppuldar men ósimpuldar týraly ashy shyndyq kredıttik «quldyqqa» kirgennen keıin ashylady. Al shartqa qol qoımas buryn jobany úıge alyp ketip, klıenttiń mindetterin belgileıtin talaptardy muqııat zerdelep jatqan eshkim joq. Bank zaemy shartyna qol qoıǵan kezdegi uqypsyzdyq, qujattyń mán-maǵynasyn túsinýge nemquraıdy qaraý nemese jaı ǵana zaemshynyń qandaı qujatqa qol qoıyp jatqanyn túsinbeýi kóptegen jaǵdaılarda kommersııalyq bankter men olardyń klıentteri arasyndaǵy ózara qatynastardyń shıelenisýine sebep bolady, deıdi mamandar. Adamdar kóbine stavkalardan shatysady. Sol úshin keńes alǵan kezde bankterden shynaıy tıimdi salystyrmaly syıaqy stavkasynyń – zaemnyń naqty qunynyń mólsherin suraǵan durys. Sosyn ony qaıtaratyn somamen salystyryp, alatyn qaryzdyń qansha paıyzyn qosyp tóleıtinińizge mán bergen jón bolar. Alǵan somadan góri, qaıtaratyn soma týraly bilgen abzal. Shartty durys oqymadym deıtin de zaman ótti ǵoı. Bank zaemyn alýdyń jaýapty sheshim ekendigin este saqtaý qajet. О́zin jáne otbasyn qaryzǵa batyrmas buryn, áleýetti zaemshy zaem alý týraly sheshim qabyldamas buryn ony alýdaǵy qajettiligin jáne ýaqtyly qyzmet kórsetý múmkindigin baǵalaýy; otbasy bıýdjetiniń kiris jáne shyǵys bólikterine qaraı, qarjylyq múmkindikterin esepteýi; kredıt boıynsha aldaǵy tólemderdiń shyǵys bóliginiń ósetindigin eskere otyryp, óz bıýdjetine taldaý jasaýy; kredıtti alýdyń bank zaemy shartynda belgilengen merzimde boryshtyń negizgi somasyn qaıtarý, sondaı-aq, zaemdy paıdalanǵany úshin paıyzdar tóleý mindetin kózdeıtindigin túsinýi qajet. Eger shartta kózdelgen tólemder júzege asyrylmasa nemese ýaqtyly jáne/nemese tolyq emes kólemde júzege asyrylsa, bank turaqsyzdyq aıyby – aıyppul, ósimpul tóleý týraly talap qoıýy múmkin ekenin túsiný qajet, deıdi arnaıy mamandar.Aýrýǵa aınalǵan «ala berý»
О́tkende bir aýyldasymdy kórdim. Telefon soqqan adamǵa jer-jebirine jetkizip urysyp jatyr eken. Ne boldy desem, «Osylar qajytty. Kredıtti bireýge beredi de, sosyn ony basqadan suraıdy. Bir dosym neshe bankten kredıt alǵanyn bilmeımin. Jáne bárine meniń telefon nómirimdi bergen. Endi maǵan kezek-kezek zvondaıdy. Oǵan bank qalaı kredıt bere beretinin tańdanamyn», deıdi. Keıde osy «ala berý» de aýrýǵa aınala ma dep oılaısyń. Sebebi, ózińiz jan-jaǵyńyzdan izdep kórińizshi, qaryz suraǵysh adamdar bar ekeni ras. Bireýinen qutylmaı jatyp, ekinshiden suraıdy. Al keıbireýlerdiń qalaısha qatarynan birneshe bankten qaryz alatyndaryna da qaıranym bar. Másele jaǵdaıynyń qıyndyǵynda da emes. Árıne, birin qaıtarý úshin ekinshiden alý degen jaıttar da bolyp jatatyn shyǵar. Biraq ol ádetke aınalyp ketse, jaqsy emes. Áıteýir, «qaryzqumar» adamdardyń bolatyny da shyndyq. Al dál osyndaılardyń kesiri keıde qasyndaǵy basqa adamdarǵa tıip jatady. Bizdiń bankter de qyzyq qoı. Jaýap beretin úsh telefon nómirin jazyp berseńiz, qaryz berip, qoıa beretinderi bar. Sosyn kelip, qaryz alǵan adamǵa emes, «tanys ta beıtanys» álgi úsh nómirdiń ıelerine qońyraý shalyp mazalaıdy. Biraq sońǵy jyldary bizdiń elde de kredıt berýge biraz talapty kúsheıtti. Qaıtarý qıyn soǵatynyn bilse, bas tartady. Onyń bir sebebi, Elbasynyń Ulttyq bankke problemalyq nesıelerdi barynsha azaıtý týraly tapsyrmasy da áser etti deýge bolady. Bul máselege, ásirese, Ulttyq bank tóraǵasy bolyp turǵanda Qaırat Kelimbetov aıryqsha mán berdi. «Kredıt bergennen keıin bankter, eń aldymen, ol keıin qaıta ma, joq pa, sony durystap anyqtaǵany durys. Táýekel menedjmenti durys jumys isteýi tıis», degen edi ol bir suhbatynda. Bas bank 2016 jyly «jumys istemeıtin» qaryzdar aýqymy 10 paıyzdan aspaýy tıis dep málimdedi. Osylaısha, bankterge qaıtarylmaı jatqan qaryzdardy qaıta qarap, al beriletin qaryzdy da abaılap berýdi tapsyrdy. Biraq bul bankter qaryz berýdi toqtatty degen sóz emes. Olardyń negizgi tabysynyń bóligi osy qaryz berýdiń paıyzy arqyly túsetinin eskersek, báribir qaryz berýdi jarnamalaýdy toqtatpaq emes.«Ǵajaıypqa» senip júrsiz be?
Tipti, qaı bankti alsańyz da, jarnamasy jer jańǵyryp turady. Quddy qaıtarymsyz aqsha beretindeı aıqaılaıdy. «Jarqyn jaqqa jeteleıdi», «Qıynshylyqtan qutyl» deıdi. Áıteýir halyqqa «jandary ashyǵysh». «Bizdiń maqsatymyz – jedel túrde aqshaǵa muqtaj bolǵan tutynýshylarǵa kómek kórsetý», deıdi. Biraq qazir ǵajaıypqa senetin zaman emes, eńbek etken ǵana emerin túsinetin kez kelgen. Neshe jerden qý, jylpos, pysyqaı adam bolsań da, eńbeksiz eshteńe kelmeıdi, ońaı olja jolda jatqan joq. Bankterdiń ózi kredıttiń ózin kimge beretinin bile bastady. Aı saıyn jalaqy alyp, zeınetaqy qoryna jarnasy úzilissiz túsip otyrǵan adamǵa ózderi-aq telefon shalyp, «Sizge nesıe alýdyń zor múmkindigi bar, tólqujatyńyzben ǵana kelseńiz boldy, kredıt beremiz», deıtindi shyǵardy. Árıne, usyný olardyń mindeti, al alasyz ba, joq pa, ol – sizdiń sheshimińiz. Bastysy, ony esesine eselep tóleıtinińizdi esten shyǵarmaǵaısyz! * * * Aıtpaqshy, sózimniń basynda aıtqan inishek aqyry bankke barypty. Qymbat telefonǵa qaryz surasa kerek. Biraq banktegiler kredıt berýden bas tartqan. Al onyń bankke ókpesi qara qazandaı, beınebir baýyry betin qaıtarǵandaı qatty renjip otyr. Basynda meniń «qymbatyn qaıtesiń, odan da aı saıyn aqshańdy únemdep jınap, qaltań kótergenin alsańshy», degenimdi jaqtyrmaǵan edi, al bul joly «oıpyrym-aı, kredıt bermegenge keıigeni nesi?!» dedim de qoıdym. Dınara BITIKOVA, «Egemen Qazaqstan».