Eýropalyq odaqtyń nátıjesiz sammıti

Belgııanyń astanasy – Brıýssel qalasynda Eýroodaqtyń sońǵy jyldardaǵy eń bir kúrdeli sammıti bolyp ótti. Kúrdeli deıtinniń jóni bar. Ulybrıtanııa óziniń birqatar talabyn alǵa tartyp, Eýroodaq elderi basshylaryna ýltımatým qoıýy, talaptary oryndalmasa, múshelikten shyǵatynyn aıtýy, Eýropaǵa aǵylǵan bosqyndar problemasynyń ýaqyt ótken saıyn qoıýlana túsýi osylaı deýimizge negiz bolyp otyr. Sonymen, Eýroodaqtyń mıgrasııa jónindegi sammıti nátıjesiz aıaqtaldy. Osy asa mańyzdy má­selege qatysty eki kúnge eseptelgen pikirtalas uzaqqa sozylsa da, bir kún ishinde máresine je­tip, sammıttiń ekinshi kúni aly­­nyp tastaldy. Eýroodaq tór­aǵasy Jan-Klod Iýnker men Eý­ro­palyq keńestiń basshysy Donald Týsk qorytyndy baspasóz máslıhatynda memleket basshylary mıgrasııalyq daǵdaryspen kúres baǵdarlamasy, sondaı-aq, sheshýshi tranzıttik elderdiń biri bolyp tabylatyn Túrkııamen birge osy problemaǵa birlesip is-qımyl josparyn jasaý boıynsha kelisim jasalǵanyn atap kórsetti. Alaıda, bul ýaǵdalastyqtar naqtylyqtan ada. EO elderi mıgrasııa prob­lemasyn sheshýge qansha aqsha shy­ǵyndaýǵa daıyn ekenin, nemese Ankaraǵa kómek kólemi qansha­lyqty bolatynyn aıtqan joq. Mıgrasııalyq daǵdaryspen kúres baǵdarlamasynyń ótken kúzdiń basynda talqylanǵan sharalardan, is júzinde, ózgesheligi shamaly. Olar: EO shekarasyn nyǵaıtý, qabyldaý ortalyqtaryn qurý, bosqyndardy tirkeý men sorttaý, elinde basyna qater tó­netin adamdarǵa ǵana baspana berip, ekonomıkalyq jaǵynan aý­qattylaryn úılerine qaıtarý. Mıgranttardy jyldam sorttaý úshin EO «qaýipti» jáne «qaýipsiz» elder tizimin jasamaq. Soǵan sáıkes, alǵashqylaryna ja­tatyndar, tutastaı alǵanda, bosqyndar retinde, al ekinshi­leri ekonomıkalyq mıgranttar retin­de qarastyrylatyn bolady. Bos­qyndar, kvotalarǵa sáıkes, EO-nyń barlyq elderine ornalastyrylady. О́tken jyldyń qyrkúıek aıynyń sońynda úlken qıyndyqpen bekitilgen kvota júıesi týraly másele bul joly Brıýsselde kóterilgen joq. Sondaı-aq, daǵdarysty retteý úshin kvotalardyń múldem jetispeıtindigi problemasy da qaralmady. Búgingi kúnge Eýroodaq elderi 160 myń bosqyndy bólý týraly ýaǵdalassa, sońǵy kezderi ǵana Eýropaǵa kelgen zańsyz mıgranttar sany 710 myń adamdy qurap otyr. Álemdegi jáne Sırııa men Lıvııadaǵy jaǵdaılarǵa qa­tys­ty aıtatyn bolsaq, EO buryn­ǵysynsha atalǵan elderdegi daǵ­darysty saıası jolmen sheshýge ýáde berdi. Biraq burynǵy tezıster sózbe-sóz qaıtalanǵany bolmasa, sammıt eshqandaı jańa usynys jasaǵan joq. EO sammıti Ulybrıtanııa premer-mınıstri Devıd Ke­meronnyń aldaǵy qarasha aıyna deıin qoǵamdastyqty re­for­malaýǵa talap daıyndaý týraly nıetin quptady. Muny sammıt qorytyndysy boıynsha ót­ken baspasóz máslıhatynda Do­nald Týsk málimdegen. Al Uly­brıtanııanyń EO-da qalýy nemese odan shyǵýy týraly referendým, Devıd Kemeronnyń ýádesine sáıkes, 2017 jyldyń aıaǵynda ótetin bolýy tıis. Biraq birqatar jergilikti BAQ-tardyń paıymynsha, daýys berý osy jyldyń ózinde-aq uıymdastyrylýy múm­kin. Kemeronnyń ózi bolsa, eliniń birlestik quramynda qalǵanyn qalaıtyn sekildi. Biraq ol bul úshin Brıýsselden EO-ny reformalaýǵa jáne Ulybrıtanııaǵa bılik óki­lettiliginiń aıtarlyqtaı bóligin qaıtarýǵa qol jetkizýge ýáde be­rip otyr. Degenmen, EO-ǵa múshe basqa elder Ulybrıtanııa talaptaryna qulaq qoımaǵan jaǵdaıda, Kemeronnyń EO-dan shyǵý úshin jumys isteıtini kúmánsiz.

Ankaradaǵy adam aıtqysyz taǵylyq

17 aqpan kúni keshkisin Túrkııanyń astanasy Ankara qalasynda terrorlyq akt jasaldy. Jarylys túrik astanasynyń ákimshilik ortalyǵynda, naqtylaı aıtqanda, Túrik Respýblıkasy qor­ǵanys mınıstrliginiń bas shtaby men parlament ǵımaratyna jaqyn jerde bolǵan. Mına salynǵan avtokólik oǵan áskerı qyz­metshiler otyrǵan avtokolonna jaqyndaı bergen kezde jaryp jiberilgen. Lańkestik saldarynan 28 adam qaza tapsa, 61-i zardap shekken, ıaǵnı túrli deńgeıde dene jaraqatyn alǵan. Aralarynda aýyr jaralanǵandar da barshy­lyq kórinedi. Sondyqtan, qur­bandyqtar sany artýy yqtımal delinip otyr. Qaza tapqandardyń jáne zardap shekkenderdiń basym bóligi Túrkııa qarýly kúsh­teriniń ókilderi bolyp tabylady. Jalpy, qurbandyqtardyń osyn­shalyqty kóp bolý sebebi lańkestiktiń keshki ýaqytta, adamdar jumystan úılerine qaıtyp bara jatqan kezde jasalýymen de túsindiriledi. Terrorlyq aktini uıymdastyrýshylar máseleniń osy jaǵyn da jan-jaqty oılas­tyrǵany baıqalady. Túrik Respýblıkasynyń pre­mer-mınıstri Ahmet Dáýitoǵ­ly burnaǵy kúni terrorlyq aktige osy elde terrorlyq uıym bolyp esepteletin Kúrdistan jumysshy partııasy men Halyqtyq ózin ózi qorǵaý jasaǵy (sırııalyq kúrd­ter) ókilderiniń qatysy bar dep málimdedi. Túrkııa úkimet basshysynyń sózine qaraǵanda, jarylysty 1992 jyly Sırııada týǵan Salıh Nedjar júzege asyr­ǵan kórinedi. Kúdikti toǵyz adam qa­maýǵa alynypty. Túrkııanyń avıasııasy An­ka­ra­daǵy terrorlyq ak­tige kúrdterdiń Iraktyń soltústigindegi shepterine jan-jaqty soqqylar berýmen ja­ýap qaıtardy. Bul týraly «Reı­ter» agenttigi habarlady. Agenttiktiń aqparatyna qaraǵanda, bombalaý­ǵa Túrkııada tyıym salynǵan Kúr­­distan jumysshy partııasynyń birneshe lageri ushyraǵan. Shabýyl saldarynan 65-teı adam qaza tap­qan. Olardyń kóbi qarýly ja­saq músheleri bolsa, aralarynda jo­ǵary shendi komandırler de bar delinip otyr. Kúrdter – Sırııa janjalyna qatysy bar taraptardyń biri. Olar «Islam memleketi» (Qazaqstanda tyıym salynǵan) delinetin qarýly toppen kúrese otyryp, Sırııa men Iraktyń soltústiginde táýelsiz el qurýdy qalaıdy. Sonymen bir mezgilde, Kúrdistannyń jumys­shy partııasy Túrik Respýblıkasy­nyń aýmaǵynda óz halqynyń ulttyq avtonomııasyn qurǵysy keledi. Kez kelgen eldiń óz aýmaǵynda bas­qanyń avtonomııa qurýyna jol bergisi kelmeıtini aıtpasa da túsinikti. Osy qanquıly taǵylyq ak­tige baılanysty Túrkııa pre­zı­­­denti Taıyp Rejep Erdoǵan Ázerbaıjan Respýblıkasyna jos­parlanǵan resmı saparynan bas tartty. Eldiń premer-mınıstri Ahmet Dáýitoǵly da Brıýsselde aıaqtalǵan Eýropalyq odaqtyń alqaly basqosýyna, ıaǵnı sammıtine bara almaıtynyn jarııa etken edi. Burnaǵy kúni, sondaı-aq, Túr­kııanyń ońtústik-shyǵysynda áskerı konvoıǵa shabýyl jasalǵan. Jeti adam qaza tapty degen málimet bar. Biraq naqty qansha adamnyń kóz jumǵany belgisiz bolyp otyr. Konvoı Dııarbakyr men Bıngel qalalaryn baılanystyratyn jolda kele jatsa kerek. Búgingi tynyshsyz álemde Túr­kııaǵa qatysty oqıǵalar muny­men támamdalmaıdy. Shvesııanyń astanasy – Stokgolm qalasynyń mańyndaǵy túrik mádenı orta­lyǵynyń ǵımaratynda da jarylys oryn aldy. Jarylystyń kúshtiligine qaramastan (túngi 23 saǵat 35 mınýtta bolǵan), ǵı­ma­ratta eshkim bolmaǵandyqtan, qur­bandyqtar joq kórinedi. Mamadııar JAQYP, jýrnalıst.