Jyl basynda Elbasy «Ult Jospary – qazaqstandyq armanǵa bastaıtyn jol» atty baǵdarlamasyn jarııalady. Bul turǵyda ǵalymdar qandaı oıda? Nendeı qorytyndy jasady? Osyny bilý maqsatynda Qorqyt ata atyndaǵy Qyzylorda memlekettik ýnıversıtetiniń rektory, tehnıka ǵylymdarynyń doktory, professor Qylyshbaı Bısenovpen áńgimelesken edik.
– Qylyshbaı Aldabergenuly, Elbasynyń «Ult Jospary – qazaqstandyq armanǵa bastaıtyn jol» atty maqalasyn oqyǵannan keıin qandaı oı túıdińiz?
– Bul – elimizdiń odan ári órkendeýine naqty baǵyt bergen tarıhı mańyzy zor qujat. Qoǵamdaǵy ózekti máseleler men elimizdiń damý baǵyttary týraly Elbasymyz óziniń oılaryn buqaralyq aqparat quraldary arqyly halyqqa únemi jetkizip otyrady. Osynaý óreli oı-pikirler búgingi kúni elimizdiń áleýmettik-ekonomıkalyq órkendeýi men rýhanı jańǵyrýynyń negizine aınalyp otyr. Sondyqtan, ony negizinen jahandyq daǵdarystarǵa qaramastan 5 ınstıtýttyq reformany júzege asyrýdyń basym baǵyttaryn aıqyndap berýimen erekshelenetin Strategııalyq baǵdarlama der edim. «Jańa qazaqstandyq armandy» júzege asyrýdyń sara jolyn kórsetken maqalasyn Elbasymyz «Ár urpaqtyń óz armany bar, olarda tek jeke jáne otbasylyq ıgilikterge ǵana umtylys kórinis tappaıdy. Olarda qashanda týǵan jerge degen súıispenshilik sezimi, óz halqy men Otanynyń baqyty týraly ańsar aıqyn kórinedi»,– dep bastap, ultymyzdyń uly muratynyń árbir qazaqstandyqtyń izgi oıynan quralatynyna erekshe mán bergen. Búgingi kúni el Táýelsizdiginiń 25 jyldyq mereıli merekesine qadam basyp turǵan kezde biz Elbasymyzdyń sarabdal saıasatynyń arqasynda baqytty ómirge qol jetkizip te otyrmyz. Memleket basshysynyń osy baǵdarlamalyq maqalasy aldaǵy kúnniń budan da baqytty, arman-kókjıegimizdiń budan da keńeıe, nurlana túsetindigine halyqtyń senimin nyǵaıta túsýde. Táýelsiz Qazaqstannyń eń basty baılyǵy, álem elderiniń qyzyǵýshylyqpen qaraıtyn qundylyǵy – bizdiń kópetnosty elimizdegi aýyzbirshilik pen yntymaq. Osy rette Elbasymyz Qazaqstan halqy Assambleıasynyń mańyzy men mánine toqtala kele: «El» sózinde úlken biriktirýshi kúsh bar, óıtkeni, barlyq ýaqyttarda da týǵan jer qazaqstandyqtar úshin eń jaqyn jáne ózine tartýshy qundylyq bolǵan jáne bolyp qala beredi» dep Máńgilik El ıdeıasynyń biriktirýshi kúshi halyqtyń óz Otanyna degen súıispenshiliginen bastaý alatyndyǵyn atap kórsetedi.
– Baǵdarlamalyq maqaladaǵy taǵy qaı tustarǵa basymdyq berer edińiz?
– Eldiń bolashaǵy – jastar. Olardyń júregine otansúıgishtik sezimdi uıalatyp, sanasyna – memleketimizdiń bolashaǵy men damýy jolynda el birligin kózdiń qarashyǵyndaı saqtaýdy ómirlik ustanymy retinde qalyptastyrý ustazdar qaýymynyń asa mańyzdy mindeti. Túrki halyqtarynyń ortaq oıshyly Qorqyt ata bar ǵumyryn el birligin nyǵaıtýǵa arnap, túrkilik dúnıetanymnyń negizin qalaǵan kemeńger. Ǵulama oıshyl babamyzdyń jyrlaryndaǵy otanshyldyq pen erlik, sabyrlylyq pen tózimdilik – halqymyzdyń boıyndaǵy asyl qasıetter. Osy oraıda 2015 jyly Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵyn atap ótýimizdiń mańyzy erekshe boldy. Halqymyzdyń el táýelsizdigine degen umtylysyn eshqashan sanadan óshirmegen tarıhı oqıǵalar kóp. Sonyń ishinde qazaqtyń dańqty perzentteri Kereı men Jánibek handar negizin qalaǵan Qazaq handyǵynyń máni men mártebesi asa joǵary. Búginde álem tanyǵan qazaq eliniń ult azattyǵy jolyndaǵy kúreskerlik rýhyn, ata-babalarymyzdyń arman-muratyn qasterlep, urpaq jadyna qalyptastyrý – táýelsizdigimizdi baıandy etýdiń rýhanı tiregi. Elbasymyzdyń saılaýaldy baǵdarlamasynan týyndaǵan Bes ınstıtýttyq reformanyń, ony júzege asyrýdyń «100 naqty qadamynyń» jahandyq ekonomıkalyq qıyndyqtardyń kúshti yqpalyn sezinip otyrǵan qazirgi kezeńde mańyzy erekshe. Osy rette, Ult Josparyn júzege asyrýdyń negizgi qadamdaryn naqtylap bergen Elbasy baǵdarynyń da der kezinde jarııalanǵanyn erekshe atap ótkim keledi. Álemdik básekelestikte bilimi men ǵylymy órkendegen ult qana jetistikterge qol jetkize alady. Elbasymyz árqashan bilim men ǵylymdy damytýǵa erekshe nazar aýdaryp keledi. Osy maqalasynda da ǵylymǵa negizdelgen ekonomıkany qalyptastyrýdyń, joǵary tehnologııaly óndiristerdi keńeıtýdiń el ekonomıkasyn órkendetýdegi sheshýshi faktor ekendigin aıtady. Qazaqstan ǵylymyn damytýdyń negizgi baǵyty – ol ǵylymı-tehnıkalyq zertteýlerdiń mazmunynda álemdik ınnovasııalyq trendke sáıkestiliktiń bolýy. Búgingi kúni matematıka, bıotehnologııa, fıtohımııa, nanotehnologııa, metallýrgııa, basqa da salalar boıynsha aıtarlyqtaı nátıjelerge qol jetkizdik. Ǵylym jetistikterin ekonomıkada qoldanýda da óz bıigimiz bar. Bul Elbasy kórsetip bergen basty eki ustanymǵa negizdelýi tıis. Birinshisi – ekonomıkalyq serpilisti qamtamasyz ete alatyn naqty basym baǵyttardy aıqyndaý. Ekinshisi – ǵylymdy qajet etetin tehnologııalar transfertin óndiriske engizý. Elbasymyz «Jasyl ekonomıkanyń» strategııalyq transfert ıdeıasyn jáne Eýropa, Azııa Amerıka elderimen jahandyq áriptestikti usyndy. «Jasyl kópir» áriptestik baǵdarlamasyn álemge taratý jáne jasyl ekonomıka tehnologııasyn damytý týraly Qazaqstannyń bastamasy álemdik qaýymdastyqtyń qoldaýyna ıe bolýda. Elbasynyń keń aýqymdaǵy jahandyq ıdeıalary bul saladaǵy zertteýlerge jańa serpin berip, Astanada Ekspo-2017 halyqaralyq kórmesin ótkizý týraly sheshim qabyldaýǵa negiz boldy. Qazirdiń ózinde elimizde Dúnıejúzilik bankpen «Tehnologııalardy kommersııalandyrý» baǵdarlamasyn birlesip júzege asyrý sheńberinde 65 ǵylymı joba oryndalýda, osyndaı jobalardyń aldaǵy ýaqytta júzege asatyny ǵylym men tehnıkanyń damýyna mol múmkindik beretin bolady. Bul ǵylymı-zertteý jumystarymen aınalysatyn ǵalymdardy yntalandyrýda. Mundaı jobalardy oryndaý arqyly, zertteý jumystarynyń nátıjelerin óndiriske engizetin jańa býyn mamandardyń kásibı sheberligin qalyptastyryp, memlekettik ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý baǵdarlamasyn tıimdi júzege asyratyn bolamyz. Elbasy aıtqan osy máseleler ǵylymı-zertteý ınstıtýttary men joǵary oqý oryndaryna úlken jaýapkershilik júgin artyp otyrǵandyǵy belgili. Endeshe, bizder osy jaýapkershiliktiń seniminen shyǵý jolynda eńbek etemiz.
– Al endi 5 ınstıtýttyq reformany júzege asyrý barysynda bilim berý salasynyń mindeti qandaı bolmaq?
– 2015 jylǵy 13 qarashada qabyldanǵan «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine bilim berý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańy eń aldymen Elbasymyz usynǵan Ult Josparyn oryndaýǵa baǵyttalyp otyr. Jańa zańda ustazdyń bedelin kóterýge baǵyttalǵan normalar engizilgen. Búgingi kúni orta bilimdi jumysshy mamandardyń jetispeýshiligi el ekonomıkasynyń, shaǵyn jáne orta bıznestiń óz deńgeıinde damýyna áserin tıgizip otyr. Dýaldi oqytý nysany boıynsha bilim berý baǵdarlamasynda kásiporynda iske asyrylatyn oqý prosesiniń úlesin kásiporyn bazasyndaǵy óndiristik oqytý men praktıkanyń keminde 60%-y kóleminde aıqyndaý, sonymen qatar, bilim alýshylardyń mindetti óndiristik tájirıbeden ótýi, jastardyń birinshi jumysshy mamandyǵyn tegin alýy týraly máseleler zańdaǵy negizgi jańalyqtar. Elbasy Joldaýynda 2017 jyldan bastap jańa joba: «Barshaǵa arnalǵan tegin kásibı-tehnıkalyq bilim» baǵdarlamasynyń bastalatyny jarııalandy. Bul búgingi zaman talabynan týyndaǵan qajettilik. Qazirgi kezde jumys berýshilerdiń mamandar daıarlaý úderisine qatysýy ózekti másele kúıinde qalyp otyr. Memlekettik bilim berý tapsyrysy negizinde pedagogıkalyq, medısınalyq mamandyqtarǵa oqýǵa túsken jastar joǵary oqý ornyn bitirgennen keıin keminde úsh jyl memlekettik bilim berý uıymdarynda, memlekettik densaýlyq saqtaý uıymdarynda qyzmet atqaratyn bolady. Bul óz kezeginde jas mamannyń memleket aldyndaǵy azamattyq jaýapkershiligin arttyrýǵa, jumys berýshiler men joǵary oqý oryndarynyń bilim baǵdarlamasyn birlese jasaýdaǵy yntymaqtastyǵyn damytýǵa, eńbek naryǵyndaǵy mamandarǵa degen suranysty qanaǵatandyrýǵa mol múmkindik beredi. Sonymen qatar, jastardyń óz bolashaǵyna degen senimin nyǵaıtady. Atalǵan zańdaǵy taǵy bir basty jańalyq eńbek naryǵynyń qajettiligine baılanysty orta bilimnen keıingi bilim berý baǵdarlamalaryn meńgergen azamattarǵa qoldanbaly bakalavr biliktiligi beriletin bolady. Bul óz kezeginde jańa bilim baǵdarlamalaryn engizýge múmkindik beredi. Sonymen birge, joǵary bilimdi túlekterge maman biliktiligi nemese bakalavr dárejesi beriletini tuńǵysh ret naqty aıqyndaldy. Dıplommen óndiriske jumysqa barǵan jas mamandar úshin jasalǵan mundaı qamqorlyq óziniń oń nátıjelerin beretin bolady. Ulttyq deńgeıdegi joǵary oqý oryndaryn basqarýdaǵy erkindiktiń belgili bir deńgeıi bekitilgen. Atalǵan oqý oryndary bilim berý mazmunyn derbes anyqtaıtyn bolady. 2017 jyldan bastap Halyqaralyq akkredıtteýden ótken joǵary oqý oryndary ǵana bilim týraly memlekettik úlgidegi bekitilgen qujat bere alady. Basqa joǵary oqý oryndary tek óz úlgisindegi bilim týraly qujattardy beretin bolady. Mundaı normalar tehnıkalyq jáne kásiptik, orta bilimnen keıingi bilim berý uıymdary úshin de kózdelgen. Bul talaptar joǵary oqý oryndarynyń bilim berý sapasyn arttyrýda básekelestik orta qalyptastyrýǵa keńinen jol ashady jáne túlekterdiń bolashaq qyzmettik ósýin turaqty nazarda ustaýǵa múmkindik beredi. Endigi kezekte tarıhı taǵdyry ortaq qazaqstandyqtardy «bir maqsat, bir múdde, bir bolashaq» aıasyna biriktirgen, «Máńgilik El» ulttyq ıdeıasyn júzege asyrý jolynda ýaqytpen sanaspaı, nátıjeli eńbek etý bizdiń qasıetti de abyroıly boryshymyz.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken Erjan BAITILES,
«Egemen Qazaqstan».
Qyzylorda oblysy.