Uly aqynnyń ýytty ázilderi

*Jambyl-170 Abaı atyndaǵy Qazaqtyń ulttyq peda­go­gıkalyq ýnıversıteti Jambyl shyǵar­mashylyǵyn, jalpy qazaq ádebıetin nası­hat­taýǵa, zertteýge únemi yjdahattyq tany­typ, birqatar ıgilikti sharalardy júzege asy­ryp keledi. 2011 jyldyń sońynda «Jam­byltaný jáne halyq aqyndary» ınstıtýty ashylǵan edi. Oǵan basshylyq etýge belgili áde­bıet synshysy, qalamger, fılologııa ǵylym­­darynyń doktory, professor Beken Yby­­raıym taǵaıyndaldy. Sodan beri nebári úsh-tórt jyl­dyń ishinde quramy shaǵyn ǵana ıns­­tıtýt sýyrypsalma aqyndardyń bu­ryn bur­malanyp kelgen nemese kúzelgen, túzel­gen, sóıtip, árqıly ózgertýlerge ushy­ra­ǵan shy­ǵar­malaryn muraǵattardan taýyp, olar­dyń jınaqtaryn shyǵarýmen aınalysýda. Qazaq ádebıetiniń damý jolyna ulttyq ádebıetimizdiń uly tulǵasy Muhtar Áýezov­tiń qashanda sergek qaraǵany, óz oı-tolǵa­nystaryn únemi ortaǵa salǵany kóp­ke málim. Aqyndyq ónerdi asa joǵary baǵala­ǵan ǵulama ǵalymnyń aıtqan, jazǵan pi­kir­leriniń búgingi tańda da mańyzy asa zor. Son­dyqtan Muhańnyń Jambyl týraly ár jyl­darda jasaǵan baıandamalary, maqa­la­lary júıelenip, jeke kitap etip shyǵaryldy. Jambyl shyǵarmashylyǵy týraly aı­tyl­ǵan, jazylǵan pikirler – maqalalar, mo­no­­­gra­fııalar, baıandamalar múmkindiginshe jınaq­talyp, «Jambyl Jabaev: Bıblıogra­fııa­lyq kórsetkish» atty kólemdi kitapqa engizildi. Búginde qalyń oqyrmandar, stýdentter, magıstranttar, ǵalymdar men san alýan bilim berý mekemelerindegi, tárbıe oshaq­­­taryndaǵy ustazdar qaýymy bizdiń ýnı­­ver­­sıtet shyǵarǵan osy kitaptardy paıda­lanyp keledi. Jınaqtap aıtqanda, bizdiń oqý ornynda ázirlegen Jákeńniń jyrlary, aıtystary sońǵy 2012-2015 jyldar aralyǵynda tórt ret basylǵan eken. Bul – Jambyl Jabaev shyǵarmashylyǵyn kópshilik qaýymǵa tolyǵyraq, naqtyraq tanystyrý maqsatyn basshylyqqa alǵan júıeli jumystardyń nátıjesi. Jáne munyń bári jambyltaný ilimi baǵytynda birqatar jumystar atqa­rylǵanyna tolyq dálel bola alady. Bıyl Jákeńniń 170 jyldyq mereıtoıyna baılanysty qarashańyraq oqý ordasy jyr alybynyń tańdamaly shyǵarmalar jınaǵyn, sondaı-aq ázilderin jeke kitap etip daıyndap, jaryqqa shyǵaryp otyr. Uly aqynnyń ázil-qaljyńdary tuń­ǵysh ret jeke jınaq etip shyǵarylyp otyr­­ǵanyn aıttyq. Kitaptaǵy usynylǵan dú­nıe­­lerden aqynnyń taban astynda taýyp aıtatyn tapqyrlyǵy, ony óleń jol­dary­men áserli órnekteý sheberligi, oı dál­digi men aıt­qyshtyǵy baıqalady. Jyr aly­by boıyn­daǵy bul qasıetti baıqaǵan uly Muhań (Áýezov): «...Jambyl grotesk, sharj, mysqyldyń neshe atasyn tapqandaı. Qadal­ǵan jerinen qan almaıdy, jan alady. Maza­ǵyna ilingenniń basyna qaraı qaptaǵanda, qatty soqqan quıyndaı úzigin, týyrlyǵyn jelpildete, túńlik ushyra soqtyǵyp, yrshytyp túsiredi. Oqtaı ótimdi kúlki tabady. Bul rette ár teńeýiniń ózi jaı aqynnyń jaıshylyqta kún tolǵansa tappaıtyn, aýzyna túspeıtin dóp teńeýler bolady. Sondaı yzaly saıqymazaqta, ájýada, mysqyl, qal­jyń­da Jambyl tapqyrlyǵy elden erek. Jambyl «О́leń ne kúldirmese, ne jylatpasa – óleń emes, nársiz sóz, zársiz oq esepti» deıtin. Sol sıpatynyń bári Jambyldyń ózinde bar edi. Jambyl sýretshi bolsa – sharjdyń, pesa jazýshy bolsa – komedııanyń, grotesktiń baryp turǵan sheberi bolar edi», – dep jazady. Bul kemeńger jazýshynyń aqyn shyǵar­mashylyǵynyń bir qyryna bergen joǵary baǵasy ispetti. Uly aqynnyń ýytty ázilderi men ótkir qaljyń­dary kúndelikti ómirden alynǵan ser­gek syqaq, ádemi ájýa, mysqyl-kekesinge toly. Endi Jambyldyń ázilderin oqyp kórelik.  Ábdildá TÁJIBAEV («Osyndaı edi aǵalar»): Jákeń sál kidirip shaı urttady da, qaıtadan Sábıtke qarady. – О́ziń qalaısyń? Balýan Sholaq, án salamysyń? – Salamyn, – dedi Sábeń úni shyryldap. – Joq, senbeımin, – dep Jambyl da kúlip aldy. – Únińniń ini tarlaý eken. Senen bári shyǵar, biraq án shyqpas, – dedi. Biz Jambylǵa qosyla kúldik. *   *   * Onkúndiktiń sońynda Kremlde qabyldaýda boldyq qoı. Onda da aqyn ózgemiz sııaqty eleń-qulań etken joq. Kádimgi aqsaqaldyq qalpyn buzbaı, qarsydaǵy stolǵa jete berip, ózine bas ızegen Stalınge bas ızedi de qoıdy. Sol keshte al tarqaıyq degen shaqta qart taǵy bir ázil aıtty: – Stalın qonaqqa shaqyrdy degenderiń qaıda, úıine bir kún qondyrmaýshy ma edi qonaǵyn? – dedi kúlip. *   *   * – Al mynaǵan túlkiden tymaq tiktirersiz. Mynaý – másińiz, mynaý – shapanǵa, qamzolǵa degen mata, – dep oǵan shaı-qantty qosyp men usyndym. Osynyń bárin myna máskeýlik balań ákeldi, – dedim Leonıdti kórsetip. – Jaraısyń, nar jigit! – dedi Jákeń Leonıdtiń qolyn qaıta-qaıta qysyp, sodan soń maǵan kúlimsireı qarap: – О́ziń ne ákeldiń? – dedi qolyn sozyp. – Men Aımankúldiń sálemin ákeldim. – Ol ne dedi? Maǵan tıemin dedi me? – Baryp kel, shalymdy kórip kel, túsken aqsha-bazarlyqtary bolsa, teń bólip alyp kel, sonda tıemin dedi. Muhań bizdiń dıalogymyzdy jarysa orysshalap, Sobolev jarysa jazyp úlgeripti. Biz kóńildi shaı ústinde birsypyra kúlip aldyq. *   *   * ... Mundaıda ol óleńmen ázildegendi, jaqsy kórgen adamdarynyń ózin sózben qadap, yrǵap baıqaǵandy unatady. Munysy tyshqanmen oınap, tyrnaǵyn jumsap kóretin mysyqtyń ermegi sııaqty. Ol Sobolevke jymııa qarap otyryp óleńdete bastady: – Aman-esen keldiń be, qyzyl narym, Aıaǵy da moınyndaı uzyn narym. Qyz-kelinshek qýanyp qalǵan shyǵar, Kirip barsań tobyna buzyp-jaryp, – dedi. Muhań men ekeýmiz bir sózin jibermeı jazyp úlgerdik. Jákeń taǵy jyrlap ketti: Meımandostyq – qazaqtyń bir belgisi, Syı kórsetý – eskiniń joralǵysy. Jorǵa mingiń kele me, júırik mingiń, Tilegińdi aıta otyr, meıman kisi. – Ne degen tańǵajaıyp, tamasha bul! – dedi Muhań erekshe qýanyp, qolyn shapalaqtap. – Túsindirshi maǵan, ne ǵajap boldy, dostar? – dep Leonıd Muhańmen ekeýmizge kezek-kezek jaltaqtaıdy. – Ǵajap, ǵajap! – dedi Muhtar orys­shalap, sodan soń jańaǵy jazyp alǵanymyzdy kelistirip turyp aýdaryp shyqty. Narttaı qyzarǵan Leonıd Sergeevıch Jambyldyń saqalynan súıdi. – Raqmet, Jambyl! – dedi «Narjigit» egilińkiregen daýsymen, – maǵan osy aıtqandaryń jorǵadan da, júırikten de qymbat. Jambyl da meımanyna qatty rıza boldy. *   *   * Leonıd Sergeevıch shapshań burylyp, Jákeńdi súıemeldedi. Leonıdke asyla basqan Jambyl kebisine aıaǵyn suǵa almaı, nedáýir kidirip qaldy. – Vot, Jáke, vot! – deıdi nar jigit kúle kebisin kórsetip. – Ot bolsa, ot! – dep Jákeń kebisine eńkeıdi. Bir aıaǵyn kıip, ekinshi aıaǵyn suǵynyp jatyp bir aýyz óleń aıtty. – Jigit edim jasymda qysylmaǵan, Kórsetken joq tiri jan qysym maǵan. Tar sańlaýdan dál soqqysh mergen Jambyl, Keń kebisin kıe almaı pysyldaǵan, – dedi. Esikten jańa ǵana shyqqan Muhań kúlkiden aýzy jýyspaı qaıta kirdi. Baýyrjan MOMYShULY («Sálem bere barǵanda»): ... – Táte, baıaǵy Ǵazireti Ǵalı sııaq­ty, maıdanda jaýdy jaıpap júrgen Baýyrjan degen batyr balańyz osy, – dedi Sábıt Jambyldyń qulaǵyna daýystap. – Talaı nemisti qyryp salǵan naǵyz erdiń eri. Soǵystan kelip edi, endi soǵysyna qaıta ketkeli jatyr. Sizge sálem berip, batańyzdy alyp ketemin, – dep keldi. Jambyl meniń betime syǵyraıa qa­ra­dy. Onyń synap otyrǵanyn baıqap, men de qabaǵymdy túıip, oǵan ejireıe qaldym. Sodan soń Jambyl Sábıtke qa­raı moınyn burdy da: – Myna qyzyńdy... túsi tym sýyq eken, batyr bolsa, bolar! – dedi. Sábıt oǵan qaryq bolyp kúlip jatyr. Men­de ún joq. Jambyl kúl­mesten maǵan qaıta qarady. – Batyr bolsań, sen О́tegen men Suran­shydan kúshtimisiń, sony aıtshy, – dedi. Men oılanbastan jaýap berdim. – О́tegen qaptap kele jatqan órt sııaqty da, Suranshy sarqyrap aqqan sý sııaqty batyr bolatyn. Dúnıede ot pen sýdan kúshti joq. Men ol ekeýiniń eshqaısysyna par kele almaımyn. Men – ottyń ushqyny, sýdyń – tamshysy ǵanamyn, Jáke, – dedim. Jákeńniń óleńinde ózi aıtatyn «borǵa malǵan» saqaly shoshań-shoshań etip qaldy. Ol atamyzdyń kúlgeni eken. Endi kózi shyradaı jaınap, jyly ushqyn shashyp, taǵy da Sábıtke qarady. – Áı, Balýan, mynaýyńnyń túrinde ǵana emes, tilinde de birdeńe bar eken, qonyńdar, – dedi. Dıhan ÁBILEV («Jyr dúldúli»): ...Jákeń jolbarys minez, suńqar tamaq eken! Qoı etinen birer japyraq qana shókip jedi. Mıpalaý jasap berdik. Qalaıy qasyqty qolyna alyp, tarelkadaǵy mıpalaýdy shetinen ǵana aralastyryp «ym, ym!» – dep oıly otyryp, óleńdetip jiberdi: Atan súıekterin kúıretken, Arystannyń azýyndaı tisterim. Mıpalaýǵa meni mynaý úıretken, Aýzymnan sender túgel ketkeniń! Jigit Jambyl, moıynda endi, moıynda... Tobyqtaı shal bop toqsanǵa jetkeniń, – dep kúldirdi. Rasynda kúlý emes, uǵyna bilgen adamǵa tolǵanys salarlyq sóz aıtyp salǵan edi. *   *   * Shashýbaı aqyndy estigenim bolmasa, buryn kórgen emespin-di. Qyzǵylt óńdi shoshaq betine tán shoqsha saqaly men edireıe-edireıe bitken tikenek murty, qartaısa da jaınaqy kóz, rasynda quıyn qımyldy, alǵyr da shapshań, oınaqy eken. Kire beriste qarsy alǵan maǵan Shashekeń beınesi osyndaı kórindi. Qasynda garmon kótergen (Shashýbaıdyń garmony) bádáýı tústes ózimizdiń Qalmaqan aqyn. – Kirińiz, tórletińiz, Shasheke! Jákeń de, barlyq halyq aqyndary da osynda! Ana tórgi úıde! Júrińiz! Tórde óleń-jyr alyby Jákeń, oǵan tizeles Nurekeń (Nurpeıis Baıǵanın), jerge jaıylǵan keń dastarqandy aınala basqa da kóp aqyndar otyrǵan-dy. Ári oınaqy, jalyn ójet Shashekeń qarııa dastarqandy jaǵalaı otyrǵan basqalardy kózine de ilmeı, shapshań, adýyn basyp, tórdegi Jambylǵa baryp, qol berip amandasty: – Ýa, Jambyl, tanısyń ba, Shashý­baımyn! – O, saıtan! – dedi Jákeń ázildep, sóıtti de: O, saıtan, qýanamyn, tiri me ediń, Arqamdy qozdyrar jyr «pirim» ediń! – dep qasynan oryn berip, qurmettedi. Jambyl danalyǵyna, úlkendigine tán osy bir kórinis esimnen ketpeıdi. Jambyl Shashýbaıdy «sary saıtan» deıdi eken, Shashýbaı Jambyldy «jyndy qara» deıdi eken. Jas kezderindegi sol bir ázilderin osy keshte de oınatyp, rahattanysyp otyrysty. *   *   * ...Jákeń qaıda da, qashan da óz ornyn, qadir-baǵasyn jaqsy biletin. О́zin tákapparsymaı-aq qudiretti ustaıtyn. Bul joly da solaı. Sóıte tura qyrǵyz aǵaıyndarǵa jyly iltıpat jasap otyr. Amandyq, esendikti bilisti, el-jurtyn surady. «Hosh kelipsińder, baýyrlarym!» dep otyr. Sodan soń, aldynda jatqan syrly kúreń taıaǵymen syrlasqandaı «ym-m» dep otyrdy da, bylaı dep tolǵap jiberdi: – Hosh kelipsiń, rahmet, Aq qalpaqty baýyrym. Alataýdy jaılaǵan Aman ba, aımaq-aýylyń. «Manasyń» bar el ediń, Súıetin jyr daýylyn. Jambyly edim eki eldiń, О́tkizgen talaı dáýirin. Baǵy janyp elimniń, Baqyt qushqan qaýymyn. Kókireginen eki eldiń О́leń emip ósip em... Zarly kún ketti kelmeske, Aldymda eken nesibem. Syrqat em keshe, al búgin, Sender keldi degesin Qulantaza táýirmin! – dep tógip tastady. Qonaqtar qatty rıza bop, raqattanyp qaldy. *   *   * ...1943 jyldyń tamyljyp turǵan maı aıynyń bir kúninde, buryn talaı jolyǵyp, suhbattasyp júrgen uly jazýshy Muhtar Áýezov Jákeńe sálem bere barady. Bul «Abaı» romanynyń 1 tomy baspadan shyqqan, odan sońǵy tomdary jazylyp jatqan kez eken. Sonda jazýshynyń kelgenine qýanǵan qart jyraý onyń sálemin alyp turyp bylaı depti: Áleıkýmýssalam, Muhtarym! Oń qolymdy ustadyń. Jıi-jıi senimen Kezdesýge qushtarmyn. Men – kárimin, sen – jassyń, Qolymdy qatty qyspaǵyn. Qutty bolsyn, qaraǵym, Baspadan álgi shyqqanyń! Sabasyndaı bıeniń О́zińdi-óziń ystadyń. Eńbegiń jandy Abaıdan – О́rlep kókke ushqanyń. Jarqyldasyn dostaryń! Tunjyrasyn dushpanyń! Buzyp shyqtyń aqyry, О́mirdiń talaı qyspaǵyn... Nysanbek TО́REQULOV («Júz jasaǵan báıterek»): ... – Jákeń, – dedi Kenen aqsaqal bir áńgimesinde, – osy úıdiń qýanysh-qaıǵysyna árdaıym ortaq bolyp júrdi. Bazar, Nazarym shetinegen 1928 jyldyń kúzinde Almaty bazaryna bardym. Mingenim Aıdarbek balalarynyń aryq kúreńi edi. Bir top bazarshylardyń ortasynda turǵan Jákeń meni anadaıdan tanı ketip, «Kenenbisiń?» dep qasyma keldi. Bas-aıaǵyma bir qarap aldy da: О́zińniń moınyń qylqıyp, Atyńnyń buty tyrtıyp, Ájeptáýir jigit eń, Qalǵan ba saǵan til tıip?! Er jigit desem, ez qusap Moıyp qapsyń sylqıyp. Qoı, oılama ýaıym! Týaryńdy uraıyn, Taǵy da tabar jubaıyń! Túbin bersin ylaıym! – dep kóńilimdi bir jubatyp tastaǵan edi... «Bir jamanshylyqtyń bir jaqsylyǵy bar, bir qaıǵynyń bir qýanyshy bar» degendeı, kelesi jyldardyń jazynda Kenen úıine qýanysh keledi: jubaıy Nasıha ul tabady. Osy habardy esitken Jambyl kidirmesten Qordaıǵa jetedi. Úıine ene bergen ol: Kenenim, kelip qaldym qýanǵan soń, Tuıǵynyń úırek, qaz ben qý alǵan soń, Kelinjan, bata berem, qolyńdy jaı, Qudaıdan ólgenińe qun alǵan soń, – deıdi de, bylaı dep bata beredi: Qutty bolsyn – Kórkemiń! О́se bersin órkeniń! Kenennen týdym deıtindeı, Uly bolsyn ólkeniń! Jigit bolyp jetkenshe, О́zi bolsyn óskende Qoı bastaıtyn serkeniń! Ǵashyq etsin qyzdaryn Qordaı, Shý men Merkeniń! Qurmetine sábıdiń Elim berdi dombyra, Eki kúndeı shertemin. О́leń sózge Kenendi Qyzyq toıǵa qyzdyryp, Qaz daýysyn syzdyryp, О́z sońymnan ertemin. Áli toıdy bastaımyn, Toı bastaýdan qashpaımyn. Aman bolsa balalar – Búginim men erteńim... Bul bata sózdi Kenen arnaýly ánmen aıtatyn. *   *   * Ekeıdiń Botaqara atasynan taraıtyn Saǵaz degen kisiniń Jıdebaı degen balasy Jambylmen túıdeı jasty eken. Boıdaq kezinde Jákeń oǵan: Jıdebaı, sen de qara, men de qara, Bir-aq áıel alaıyq ekeýara. Qalyń malyn jartylaı teń tólesek, Ekeýmizden týady buıra qara, – dep qaljyńdapty. *   *   * ...Qaınazar saıynan óte bergen­de, Uzynaǵashtan bir jeńil mashına shyǵa keldi. Biz tas joldyń shetine yǵysa berdik. Jákeńdi tanydy bilem, álgi mashınadaǵylar toqtaı qaldy da, ishinen shoferdan basqa eki adam tústi. Biri – basyna mol aq jaýlyq tartqan kempir, ekinshisi – jas qyz. Qarasaq, Dına eken. Jákeń atyn tebine túsip: – Dınamysyń? Qaıdan adasyp júrsiń? – dedi. Dına jymııa qarap: – Iá, men. Seni izdep kelemin, – dedi. – Izdegenge tabylǵan degen. Qalaǵanyń men bolsam, qara joldyń boıynda turmyn ǵoı. – Atyńnan túspeı-aq, úıińe tarta ber. – Mynaý kempir ne deıdi? – Aty­nyń basyn aýylǵa burdy. Mashına zyrǵytyp barady. Biz de ony janamalaı shaýyp kelemiz. Shofer qaqpa aýzyna mashınasynyń tumsyǵyn tirep, otyn óshirdi. Biz de apyl-ǵupyl attan tústik. Dına men Jambyl qushaqtasyp sálemdesti. Ekeýi qaljyńdasyp jatyr: – Iá, toty qustaı taranyp, aqqý qustaı sylanyp, oıyń kimde? – Oıym sende. – Oǵan jarasaq qoı, shirkin! Átteń, jıyrma besimde kezdespediń-aý! – «Jıyrma bes maǵan taǵy qaıtyp keldi, sálemin altyn kúnniń aıtyp keldi» dep kúnemege saırap júrgen óziń emes pe? – Esitken ekensiń-aý, Dınajan. Onyń ras, sen de, men de mynaý baqytty zamanda jasardyq qoı. Shyn aıtamyn, jıyrma bes qaıta aınalyp keldi emes pe? – Iá, Jáke, sen sáýletti jigit boldyń, men sáýkeleli qyz boldym, bizde arman joq endi. – Dınajan, qaljyńdy qoıyp, dombyrańdy qolyńa alshy?! Kúıińdi saǵyndym. Dastarqan jaıylyp, shaı kelgenshe, Dına «Qaıran sheshemdi», «Kishkentaıdy» tógip-tógip saldy. Jambyl nasattandy: – Dına, óziń izdep keldiń, endi seni jibermeımin. Qoı soıamyz. Qoı soıǵan soń, toı bolar, Toı bolǵan soń, oı bolar. Dına oǵan: «Ádepten men de aspaıyn, ózińe senseń qashpaıyn», – dep jatyr... *   *   * ...Jambyl kúıshi Dınamen qatty qaljyńdasady eken. Jambyl Máskeýden orden alyp kelgende, Dına aldynan shyǵyp, ony quttyqtapty. Sonda Jákeń: Kóp boldy, Dına, seni kórmegeli, Orden ap, órge shaýyp órlegeli. Sen degende kóńildiń ilgishi bar, Keldiń be sol ilgishti jóndegeli? dep, oǵan naz bildiripti... *   *   * Kezinde Jambylǵa Jazýshylar odaǵynan partııaǵa ótý týraly usynys jasalǵan eken. Sonda Jákeń: Úki taǵyp, qulpyrttyń taqııama, Kári Jambyl qulpyrdy qapııada. Toqsan jasqa kelgende tońqań qaǵyp, Qaıdan ótip jataıyn partııańa! Alma QYRAÝBAEVA («Jambyl salǵan án edi»): ...Jákeńniń ótkirligi emes pe: «О́miri kisiden júregim qaıtyp kórgen joq, jalǵyz-aq Suranshy batyrdyń kózinen seskendim. Sodan keıin, eneńdi uraıyn, myna Stálinniń de túsi sýyq eken», – depti. Sóıtken Stalınniń qabyldaýyna barǵanda, namazynyń ýaqyty bolyp qalǵan soń, jaınamazyn jaıyp jiberip, Kremlde namaz oqyǵan adam – Jambyl... Baqtııar SMANOV, Abaı atyndaǵy Qazaq ulttyq pedagogıkalyq ýnıversıtetiniń Apparat jetekshisi, Ulttyq Ǵylym akademııasynyń korrespondent-múshesi, professor.