Oıdy oı qozǵaıdy nemese bizdiń de aıtarymyz bar

«Egemen Qazaqstan» gazetiniń ótken jylǵy 29 qyrkúıektegi №394-397 (26240) sanynda Qazaqstan Jýrnalıster odaǵynyń múshesi Tóleýbaı Ermekbaevtyń «Týǵan jerdiń tasy da til qatady» degen maqalasy ja­rııa­landy. Onda HVII – HVIII ǵa­syr­larda ómir súrgen úlken tulǵa, Qazaq handyǵynyń asa iri memleket jáne qoǵam qaıratkeri, Orta júzdiń uly bıi Qaz daýysty Qazybek Kel­di­bek­uly­nyń qaıtys bolǵan jerine bú­gingi kúnge deıin eshqandaı eskertkish-belgi qoıylmaı, eskerýsiz jatyr degen áńgime aıtylady. Oıyn túıin­deı kele Tóleýbaı Ermekbaev: «...Te­rek­tibulaqtaǵy (durysy: Qaraǵaı­ly­bulaq) bı atanyń qystaýy (kúzeýi) basynda jyldar sal­maǵymen oń jambasyna jantaıyp bara jatqan eki sóre tas áli kúnge deıin qamsyzdyǵymyzdyń belgisindeı bo­lyp sol jerde qalqıyp tur. Ba­syn­da eshqandaı belgi joq. Qorshaýǵa da, qorǵaýǵa da alynbaǵan. Bular basynda tórt tas edi. Ekeýinen aıy­ryl­dyq. Endi osy qalqıyp turǵan qal­ǵan qos tastan kóz jazyp qalma­saq jarar edi. Onda bul salǵyrt­ty­ǵymyz ben salbókseligimizdi uly bıdiń arýaǵy keshe me? Áı, qaıdam...» deıdi. Qazaq elin Táýke, Bolat, Sámeke, Ábilmámbet, Abylaı handar bılegen tustarda memleket basqarý isine belsene qatysyp, olardyń ishki jáne syrt­qy saıasatyna úlken yqpal ja­sa­ǵan, jońǵar shapqynshylaryna qarsy azattyq kúresti uıymdas­ty­rý­shy­lar­dyń biri bolǵan Qaz daýysty Qazy­bek­tiń fánıden baqıǵa ótken ornyna eskertkish ornatý isi bılik tarapynan eskerýsiz qalyp kele jatqanyn kúızele aıtqan T.Ermekbaevtyń jan ashýyn túsinýge bolady. Shynynda da, úlken tarıhı máni bar oqıǵa or­ny­na ortalyq nemese jergilikti óki­met tarapynan eshqandaı qamqorlyq jasalǵan joq. Tipti, ol Qaraǵandy oblysynyń jergilikti mańyzy bar tarıhı-mádenı eskertkishteriniń mem­lekettik tizimine de engizilmegen («Or­ta­lyq Qazaqstan», №89-92 (20876), 10 maýsym 2010 j.). Alaıda, Qaz daýysty Qazybek 1764 jyly, 97 ja­synda Shiderti boıyndaǵy jaı­laýy­nan Edireıdegi qystaýyna kóship bara jatqan jolda, kúzeý qonysy Qaraǵaılybulaqta naýqastanyp qaı­tys bolǵan, aq jýyp, arýlap, aq kıiz­diń syrtynan bylǵarymen qaptalyp, balasy Bekbolat jyl shyǵa máıitti qasıetti Túrkistandaǵy Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesine aparyp jerlegenge deıin, qys boıy amanatqa saq­tal­ǵan jerde 2000 jyldyń tamyz aı­ynda urpaqtary sóre tastardy temir sharbaqpen qorshatyp, granıtten eskertkish qoıdy, baba rýhyna taǵzym etti. Eskertkish tastyń betine: «HÚII – HVIII ǵǵ. Qazaq handyǵynyń asa iri memleket qaıratkeri Qaz daýysty Qazybek bı osy jerde 1764 j. qaıtys boldy. Múrdesi Qoja Ahmet Iаsaýı mavzoleıine jerlengen. Ur­paq­tarynan», – dep jazylǵan. Eskertkishti ornatý rásiminde jınal­ǵan­darǵa as berilip, duǵa baǵysh­tal­dy. Atalǵan is-sharaǵa oraı aımaq óńi­riniń aınasy «Ortalyq Qazaq­stan» gazetiniń 2000 jylǵy 30 tamyz kúngi sanynda osy joldar avtor­la­ry­nyń biri, jýrnalıst Ermek Bal­tash­ulynyń «Kerim dalanyń kemeń­geri» atty maqalasy jarııalanyp, oqıǵa ornynan túsirilgen sýret qosa jaryq kórdi. Dál osy mezgilde «Qa­zaqstan – Qaraǵandy» telear­nasynan telejýrnalıst Sadyq Talasbaevtyń atalmysh sharadan túsirilgen repor­tajy da berildi. Qaz daýysty Qazybektiń sóre tas­taryna qatysty áńgime qozǵal­ǵan­nan keıin onyń ornatylý jaǵdaı­y­nan da azyn-aýlaq maǵlumat bere ketkenimiz artyq bolmas. Máıit saq­tal­ǵan sóreni tirep turǵan 4 taǵan tasty osy jerge ákep ornatqan qara­ke­sektiń Qarakempirinen shyqqan Qarabas balýan eken. Bul derek Qaz daýysty Qazybektiń besinshi-al­tynshy urpaqtary Jaısaq qajynyń (1854 – 1917) uly, Ystambuldyń Aıa Sofııa jáne Ýfanyń Ǵalııa medreselerinen bilim alyp, ómir boıy ustazdyq etken Kamalıdden (Kamal) (1882 – 1954) qaldyrǵan shejireden belgili. Al joǵalyp ketken eki tas týraly oqý-aǵartý isiniń úzdigi, joǵary sanatty ustaz, osy kúni jasy 76-ǵa kelip otyrǵan zeınetker Raýııa Smaǵululy Smaqov derek berdi. Raýııa Súıindiktiń Aıdabol atasynan taraıdy. Ákesi Smaǵul (Smaq) Jú­nis­uly el syılaǵan salıqaly aqsa­qal, dindar adam edi. Qaz daýysty Qazybek qorymynyń irgesindegi Muryntal aýylynda turǵan. Bul jer buryn Pavlodar oblysy, Baıanaýyl aýdanyna qarasty Oktıabrdiń 40 jyldyǵy atyndaǵy sharýashylyq­tyń bólimshesi bolatyn. Qorymnyń aldyndaǵy ólkeni Seńkibaı jazyǵy deıdi. Ol qarakesek ishinde Qara-Shor atamyzdan taraıtyn Seńkibaı batyrdyń jaılaýy bolǵan. Qaz daýysty Qazybektiń jaılaýy osy óńirmen shektes. Seńkibaı batyrdyń bir balasy Dalbataý atalýy da kóp nárseden habar bergendeı. 1941-1946 jyldary Smaǵul aqsa­qal Seńkibaı ólkesindegi ormannyń janyndaǵy Qarashoqynyń (Qara bıe emes) baýraıyn qonystanǵan. Qaz daýys­ty Qazybek qorymy bul jerden bir-aq shaqyrym. 1946 jyly Raýııa Semizbuǵy jetijyldyq mektebine aýysyp, 5-synypty Semizbuǵy kentinde, keńes tóraǵasy bolyp jumys istegen jezdesi Qappas Qalıaq­pa­rov­tyń úıinde jatyp oqıdy. Sonda 1946 jyly Qazaq KSR Joǵarǵy sotynyń sol kezdegi qyzmetkeri Nurken Janalın degen kisi Semizbuǵy kenishinen «ZIS-5» mashınasy men onshaqty jumysker alyp kelip, 4 tastyń birin Nura temir jol stansasyna aparyp, sol jerden poıyzben Almatyǵa jó­neltken. Raýııanyń bul oqıǵany egjeı-tegjeıli biletini, jezdesi Qap­pas joǵarydaǵy Nurken Janalınniń janynda bolǵan eken. «Tórtinshi tasty Semizbuǵy, Shalqar nemese Qandykól aýylynyń ustalary nemese tyń ıgerý jyldary jańa uıym­dasyp jatqan kolhozdardyń orys­ta­ry dıirmen jasaýǵa paıdalaný úshin áketýi múmkin», dep paıymdaıdy Raýııa. Hosh, sonymen Qaz daýysty Qa­zybektiń sóresi qyzmetin atqarǵan tastardyń ekeýiniń syrtyna uly bı­diń urpaqtary osydan on jyl buryn qorshaý jasatyp, eskertkish qoıǵany jaıly joǵaryda aıtyldy. Al ony mańyzy zor tarıhı-mádenı eskert­kish­ter qataryna qosyp, qam­qor­lyq­qa alý atqarýshy bıliktiń quzy­ryn­daǵy másele. Qaz daýysty Qazybektiń urpaq­tary atynan: Qabı ESIMOV, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty, professor; Ermek BALTAShULY, Qazaqstan Jýrnalıster odaǵy syılyǵynyń laýreaty. Qaraǵandy qalasy.