Uly babamyz ál-Horezmı Aral teńiziniń mańynda týǵan. Onyń myń jyldan aryraqta jazylǵan «Ál-djabr ýal mýkabbala» kitaby órkenıetke orasan zor áser etti. Ál-djebr sóziniń maǵynasy – qalypqa keltirý, túzetý. Ál-Horezmı bedeliniń joǵary bolǵandyǵy sonsha, kitapty aýdarǵan ortaǵasyrlyq taqýalar onyń sózderin kemeline jetken, alyp-qosar eshteńe joq, sońǵy sóz retinde qabyldaǵan. Algorıtm termıniniń shyǵýy, bul sózdiń uly ǵalymnyń týǵan jerinen tamyr tartýy osyǵan baılanysty. Ortalyq Azııada dúnıege kelgen algebra ǵylymy, ókinishke oraı, óz Otanynda laıyqty damymady. Ál-djebra ónerin eýropalyqtar qulshyna ıgerip ıin qandyrdy. Bul óner Qazaqstannan basqa, búkil álemde keń túrde damyp qanat jaıdy.
Qazaqstanda algebranyń negizin salǵandar Qazaq KSR Ǵylym akademııasynyń qazaqtan shyqqan alǵashqy akademık-matematıkteriniń biri – Asan Dabysuly Taımanov pen alǵashqy korrespondent-músheleriniń biri Bazarbaı Mámbetuly Orazbaev. A.Taımanov algebra men matematıkalyq logıka salasyndaǵy óz mektebin qursa, al B.Orazbaev sandardyń algebralyq teorııasy boıynsha qazaqstandyq mekteptiń negizin qalady. Máskeý ýnıversıtetiniń túlegi Asqar Cerqululy Jumadildaev Almatyǵa 1980 jyly kelip, Qazaq KSR Ǵylym akademııasynyń Matematıka jáne mehanıka ınstıtýtyna jumysqa qabyldandy. Onyń ǵylymı qyzyǵýshylyqtary KSRO ǴA korrespondent-múshesi A.I.Kostrıkın jetekshilik etken Máskeý algebra mektebimen baılanysty boldy. Ol Lı algebralarymen jáne olardyń kogomologııalarymen aınalysa bastady. Keıinirek osy taqyrypqa degen qyzyǵýshylyǵy birtindep algebra men geometrııanyń basqa salalaryna da aýysty. Ol Ál Djebra óneriniń has sheberine aınaldy.
Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq Ǵylym akademııasynyń akademıgi, professor, fızıka-matematıka ǵylymdarynyń doktory A.C.Jumadildaev Qyzylorda oblysynyń Shıeli stansasynda dúnıege kelgen. Onyń arǵy atasy Shoń Syr óńirinde ataqty adam boldy. Syrdarııa ózeniniń janyndaǵy Kótentoǵaı degen jerde osy óńirde sırek kezdesetin úlken bıik úıi bolǵan eken. Ortasynda tóbesi jabyq segiz túıe arba beımaral syıyp ketetin jeri bar edi deıdi. Jólekte ótip turatyn jármeńkelerge bet alǵan Tashkentten shyqqan saýdagerler, jergilikti mal ósirýshiler Syrdarııanyń boıymen jaǵalap júretin bolǵan. Shamamen osy kezeńderde Perovsk (osy kúngi Qyzylorda), Jańaqorǵan jáne Tashkent arqyly ótetin temirjol salynady. Keńestik oqýlyqtarda bul ýaqytty qara boıaýmen sýrettegenine qaramastan, ómir súrý salty jaman bolmaǵan sııaqty. Nıkolaı zamanynda salynǵan temirjol beketteri áli kúnge deıin sol qalpynda tur jáne taǵy da júzdegen jyldar boıy turady deýge bolady. Shoń qaıyrymdy, qoly ashyq, jomart adam bolǵan eken. Jolaýshylar, saýdagerler, jaı qarapaıym adamdar onyń úıine jıi kelip, toqtaıtyn bolǵan.
Bul kisiniń patsha kezinde bolys bolǵany onyń balalaryna qıyndyqtar alyp keldi. Ujymdastyrý kezinde barlyq mal-múlki kámpeskelenip, Shońnyń balalary súrginge ushyraıdy. Uldarynyń biri Jumadilda tutqyndaýdan bir kún buryn úıin tastap shyǵyp, kezdeısoq aman qalady. Eki túıemen bala-shaǵasyn alyp О́zbekstanǵa bet alady. Ol baıaǵy Musa paıǵambar sııaqty, ózbek qumdaryn kezip, basmashylar men NKVD qyzmetkerlerine kezdesip qalmas úshin boı tasalap, tyǵylyp júredi. Sóıtip, olar tiri qalýdyń qamyn jasap, maqta egistikterinde eńbek etedi, júk tasıdy, ári kez kelgen jumysty atqarady. Onyń uly Serqul osy jyldar týraly tamasha estelikter qaldyrdy. Zaman aýyr bolatyn, biraq ózbekter aqyny adal tóleıtin. Asqardyń ákesi Serqul tórt klastyq bilim alǵan. О́zbekshe oqyǵan, latyn qaripterimen jazady eken. «Men alochı (ózbekshe «úzdik» degen) boldym», – dep maqtan etetin. Alaıda, kóshpendi ómir salty tolyq bilim alýǵa múmkindik bermeıdi.
Stalın qaıtys bolǵannan keıin nalaly otbasy týǵan aýylyna oralady. Jumadildanyń qýǵyn-súrgin kezinde dúnıege kelgen balalary men nemereleri kóp ómir súrmeı, shetineı bergen. О́z elinde dúnıege kelgen jáne tiri qalǵan alǵashqy nemeresi Asqar bolatyn. Osy ýaqyttarda temirjol aýrýhanasy iske qosylyp, basqa balalardyń ómirin qıǵan aýrý túrleri, Asqardy aınalyp ótipti. Qazaq salty boıynsha ony atasy Jumadilda baýyryna salady.
Al naǵashy atasy Úsen 40 jyl boıy temirjolda jol qaraýshy bolyp eńbek etken. Ol kisi turatyn 27-razezdiń qatań tabıǵaty óziniń baıyrǵy Bórioınaq degen atyna saı bolatyn. Ol jerde mektep bolmaǵandyqtan, anasy Kúlshattyń saýaty ashylmaı qalǵan. Syrtqy álemmen baılanys arly-berli júrip jatqan poıyzdar arqyly júzege asatyn bolǵan.
Atasynyń alǵash kórgen úlken qalasy Lenın ordenin alý úshin barǵan Tashkent qalasy bolatyn. Oǵan orden tapsyryp, buǵan qosa 10 metr sısa bergen. Balalardyń qaısysyna kóbirek qýanǵany belgisiz: ordenge me, álde sısa mataǵa ma? Sol zamandardy eske alǵandy jaqsy kóretin Asqardyń anasy Kúlshat: «Meniń anam, senderdiń ájeleriń Aqynqyz bárine kóılek pen jeıdeler tigip berdi, bári soǵan shat boldy», – deıtin. Jol qaraýshynyń Bórioınaqtaǵy turmysy Shyńǵys Aıtmatovtyń «Borandy beket» romanynda tamasha sýrettelgen.
Asqar onshaqty jyl ómirin Eýropany aralap, saıahat jasaýmen ótkizdi. Bir ýnıversıtette bir jyl, ekinshisinde jarty jyl, úshinshisinde bir aı qyzmet jasap, 1995-2005 jyldardaǵy qıyndyqtardy eńserdi. Ystambul, Amsterdam men Frankfýrttyń áýejaılarynda ol kóptegen ataqty adamdardy jolyqtyrdy. Osyndaı saıahattarynyń birinde, bir reısten ekinshi reıske ótip bara jatyp Shyńǵys Aıtmatovty kezdestiredi. Sonda «Borandy bekette» eki qate bar, – depti Asqar, – meniń atam Úsendi siz Edige dep atapsyz, Bórioınaq razezin Borandy beket dep atapsyz, al qalǵanynyń bári týra romanda sýrettelgendeı boldy». Shyńǵys Tórequluly Asqardy qushaqtap: «Iá, shynymen de sen aıtqandaı boldy, árıne, men seniń atań Úsen týraly, Bórioınaq razeziniń jol qaraýshysy jaıly jazdym» – depti. Zańǵar qalamger Edigeniń osyndaı myńdaǵan prototıpteriniń bolǵanyn aıtpady. «Buryn eýropalyqtar qazaqtarǵa ǵylym úıretse, endi ǵylymdy olarǵa qazaq úıretip jatyr, – dep ázildeıdi Shyqań. – Dúnıe qalaı-qalaı ózgeredi, á?!». Asqar álemniń bir qıyryna asyqsa, Shyńǵys Aıtmatov ekinshi qıyryna asyǵyp bara jatty. Bul jazýshy men matematıktiń alǵashqy da ári sońǵy kezdesýi bolypty.
Ata-anasy bilim almasa da, otbasynda bilim qudiretine bas ıgen. Atasy Asqardyń kitapqa degen qyzyǵýshylyǵyn qoldap otyrǵan. Asqar poezııaǵa, tarıhqa qyzyqqan jáne «Qazaqstan pıoneri» gazetine maqalalar jazyp turǵan. 6-synypta oqyp júrgende ol Qyzylordaǵa kelip, matematıkadan oblystyq olımpıadaǵa qatysady. Ol ýaqytta oblystyq olımpıadalardyń jeńimpazdary birden Búkilodaqtyq olımpıadaǵa joldama alatyn. Shıeliden Máskeý arqyly Kıev qalasyna jasaǵan bir aptalyq saıahaty Asqarǵa qatty áser etedi. Máskeýde ol kórkem ádebıet qana emes, matematıka týraly kitaptardyń da bar ekenin kóredi. Sondaı kóp kitaptardy satyp alyp, úlken qalalarǵa barýǵa jáne qyzyqty kitaptar satyp alýǵa múmkindik beretin matematıka táýir ǵylym eken degen qorytyndyǵa keledi.
1972 jyly Asqar MGÝ-diń mehanıka-matematıka fakýltetine qujattaryn tapsyrady. Ulttyq mekteptiń túlegi retinde oǵan shyǵarmanyń ornyna mazmundama jazýǵa ruqsat beriledi. «Soǵys jáne beıbitshilik» romanynan úzindi tańdaıdy. L.Tolstoıdyń stılimen jazýǵa talpynysy sátsizdikke ushyraıdy. Sóıtip, orys tili emtıhanynan qulaıdy. Des bergende, on ekinshi qabatta ornalasqan qabyldaý komıssııasyna bara jatyp, lıft ishinde olımpıadalarda kórip júrgen adamdy kezdestiredi. Ol da olımpıadalardyń jas jeńimpazyn tanıdy. Balanyń muńaıý sebebin bilgennen soń, apellıasııa berýge bolatynyn aıtyp, soǵan ótinish jazýǵa kómektesedi. Bir ǵajaby berilgen onshaqty apellıasııalyq ótinishtiń arasynda onyń ótinishi qoldaýǵa ıe bolady. Asqar budan eki qorytyndy jasaıdy: eger sen Tolstoı bolmasań, kúrdeli sóılemderdi qoldanba; Ál-Horezmıdiń keńesin este usta: mınýstardy plıýsterge, kemshilikterdi artyqshylyqtarǵa aınaldyrýǵa tyrys.
Joǵary algebra boıynsha dáristerdi A.I.Kostrıkın oqıdy. Onyń dáristerinen túsingeni, ol ózi úshin eń jaıly meken oń sıpattamaly óris, ásirese tańbalardy baqylap otyrýdy qajet etpeıtin 2 sıpattamaly óris ekenin túsindi. Ál-Horezmı erejesin qoldanyp orys tilin nashar bilýin ol kúshti qarýǵa aınaldyrdy. Ol dáristerdi eki ret jazatyn: aýdıtorııada jáne úıde sózdikpen qaıtadan jazatyn. Osyndaı tásilmen ásirese, KPSS tarıhy aldyndaǵy qorqynyshyn joıady. Keńes stýdentteriniń aıbarly páni ony dıalektıkalyq materıalızmniń negizin qalaýshylardyń eńbekterin oqýǵa, sonymen birge orys ádebıetiniń klassıkteri men matematıka klassıkterin oqýǵa úıretti.
1981 jyly V.A.Steklov atyndaǵy Matematıka ınstıtýtynda kandıdattyq dıssertasııasyn qorǵaıdy (ǵylymı jetekshisi – A.I.Kostrıkın), al 1988 jyly ınstıtýttyń Lenıngradtaǵy bóliminde doktorlyq dıssertasııasyn qorǵaıdy. Dıssertasııalar oń sıpattamaly Lı algebralarynyń kogomologııalaryna arnalǵan bolatyn. Asqar Serqululynyń ǵylymı qyzyǵýshylyqtary áralýan: Lı algebralarynyń teorııasy, assosıatıvti emes algebralar teorııasy jáne kombınatorıka. Onyń keıbir nátıjelerine toqtalaıyq.
Nol sıpattamaly óristegi Lı algebralary teorııasynyń negizinde radıkaldy jiktelý jaıly Levı-Malsev teoremasy jatyr. Ol óz kezeginde, Ýaıthed lemmasynan shyǵady. Bul lemma boıynsha keltirilmeıtin modýldi kogomologııalar nolge aınalady. Sıpattama oń bolǵan jaǵdaıda Ýaıthed lemmasy durys emes. Djekobson kez kelgen Lı modýlıarly algebrasynyń jiktelmeıtin modýli bar ekenin dáleldegen. Selıgman kez kelgen modýlıarly aqyrly ólshemdi Lı algebrasynyń nol emes, kogomologııaly modýli bar ekeni týraly gıpoteza jasaıdy.
Asqar Jumadildaev Selıgmannyń gıpotezasyn dáleldeıdi. Atap aıtqanda, ol kez kelgen aqyrly ólshemdi p>0 sıpattamaly Lı algebrasy úshin mynadaı teoremalardy jerine jetkizedi. Sóıtip, nol emes kogomologııaly modýl tabylatynyn; nol emes kogomologııalary bar, keltirilmeıtin modýlder shekteýli bolatynyn; osyndaı modýlderdiń sany aqyrly ekenin aıqyndaıdy.
Bul nátıjeler birólshemdi jáne ekiólshemdi jaǵdaılarda Levı-Malsev teoremasynyń kelesi modýlıarly syńarlaryn beredi: Kez kelgen «p» sıpattamaly aqyrly ólshemdi Lı algebrasynyń usaqtalmaıtyn keńeıtpesi bolady; Keltirilmeıtin modýlder kómegimen alynǵan osyndaı keńeıtpeler sany aqyrly bolady.
Basqasha aıtqanda, Asqar Jumadildaev modýlıarly jaǵdaıdaǵy kogomologııalyq sýrettiń nol sıpattamaly jaǵdaıdan góri baı ári qyzyǵyraq ekenin kórsetti. Onyń nátıjeleri sonymen birge, Lı modýlıarly algebralarynyń kogomologııasy anaǵurlym kúrdelirek qurylǵanyn jáne zertteýge qıynyraq ekenin tanytty.
Júz jyldan astam buryn Sofýs Lı eki vektorlyq óristiń kompozısııasy mindetti túrde vektorlyq óris bolmaıtynyn, biraq olardyń kommýtatory vektorlyq óris bolatynyn baıqady. Bul qaǵıdat Lı algebralary men Lı toptary teorııasynyń negizin quraıdy. Asqar Jumadildaev Lı qurylymy kópólshemdi jaǵdaıǵa da jalpylanatynyn baıqady. Eger n-ólshemdi kópbeınedegi vektorlyq óristerdiń sany n+1 sany kvadratynan úshke aýytqıtyn bolsa, onda ((n+1)^2-3)- vektorlyq óristiń kososımmetrııalyq qosyndysy qaıtadan vektorlyq óris bolady. Sofýs Lıden keıin 150 jyl ótken soń ashylǵan osy tamasha jańalyq, Lı algebralarynyń kópólshemdi nusqalary geometrııa men fızıkada múmkin ekenin jáne olardyń bolashaqta ashylar jańalyqtardyń qaınar kózi bolatynyn kórsetedi.
Novıkov algebrasy ońjaq sımmetrııaly assosıator tepe-teńdigimen jáne soljaq kommýtatıvtilik tepe-teńdigimen anyqtalady. Novıkov algebrasynyń negizgi mysaly: kópmúshelikter keńistigindegi a x b= a’b kóbeıtý amalymen anyqtalatyn algebra. Jumadildaev týyndy alý men ıntegraldaý amaldary kómegimen qurylǵan kóbeıtindilerge qatysty kópmúshelikter algebralarynyń tepe-teńdigin zertteýdi bastady. Novıkov algebrasyn jalpylaıtyn birqatar jańa algebra klastaryn qurdy. Mysalǵa, a x b=a’b+ab’ kóbeıtindisine qatysty kópmúshelikter keńistigi 4 dárejeli tepe-teńdikke baǵynady:
(a x b) x (c x d)-(a x d) x (c x b)=(a,b,c) x d-(a,d,c) x b,
munda (a,b,c)=a x (b x c)- (a x b) x c – assosıator.
Bul tepe-teńdik Tórtken tepe-teńdigi dep atalady. Ol aqyn Kenen Ázirbaevtyń qyzynyń qurmetine atalǵan. Osy zańnyń ashylý tarıhyn Asqar bylaı esine alady.
«Maǵan Teorııalyq fızıka ortalyǵynda jumys isteý unaıdy. Ol Adrıatıka teńiziniń jaǵasyndaǵy Trıest qalasynda ornalasqan. Tamasha kitaphana men tamasha teńiz bar. Búkil álemnen matematıkter men fızıkter jınalyp, qyzyqty máselelerdi talqylaıdy. Ǵajap jaǵajaı. Ol jerde adam kóp. Ońashalaý tastaqty jerler bar. Túski astan keıingi osyndaı sýǵa shomylý kezinde maǵan dıedraldyq toptyń kvadratqa áserin zertteý kerektigi jáne qıǵash sımmetııaly ınvarıanttardy izdeý kerektigi týraly oı keldi. Invarıanttar ekeý. Teńestirsek – Novıkov algebrasy úshin Iordan kóbeıtindisine qatysty tepe-teńdik shyǵady. Tepe-teńdikterdiń sulýlyǵyn basqasha baıqaı almaısyń. Bul algebranyń dárejesi úshke teń tepe-teńdikteri joq. Ol dárejesi ekige teń standartty tepe-teńdigi bar jáne birden tórt dárejege kóshedi. Qandaı tamasha! Ataqty aqynnyń qyzynyń aty eske oraldy: «Tórt kempir bir shal». Álemde qaı jerde mundaı at bar? Qazaqtan basqa, bul attyń sulýlyǵyn kim uǵady? Kenenniń qyzyn osyndaı birtúrli atpen ataýynyń fılosofııalyq tereńdigin kim sezinedi? Onyń osy qyzyna deıin kóp balalary bolǵan, biraq olardyń bári bul fánıde qalmaı, baqılyq bolyp ketken. Ol dúnıege kelgen kezde, qasynda tórt kári kempir men bir shaldan basqa eshkim bolmaǵan. Er azamattar soǵysta. Qalǵandary kolhoz egistiginde. Qyzyńdy qalaı ataǵanyńda ne tur? Eń bastysy, tiri qalsa boldy. Basqalarǵa kedergi jasamaı, ózine eshkimniń nazaryn aýdarmaı ómir súre bersin. Jyn-shaıtannyń kózi oǵan emes, onyń atyna ǵana tússin. Mine, osyndaı fılosofııa bolǵan. Árıne, bul at keıinirek qysqartyldy. «Tórt kempir bir shal» Tórtken boldy. Osylaısha tórtinshi dárejeli tepe-teńdik Tórtken atyn ıemdendi.
Tarıh munymen bitpeıdi. Eki jyldan keıin a x b kóbeıtindisi bes dárejeli basqa tepe-teńdikke baǵynatyny anyqtaldy. Ony Besken tepe-teńdigi dep atady. Tórtken algebrasynyń tepe-teńdikter bazısi osy eki tepe-teńdikpen bite me, joq pa – ony eshkim bilmeıdi.
Tarıh endi bastalýda. Al eger Tórtken kóbeıtindisinde dıfferensıaldaý amalyn ıntegraldaý amalymen aýystyrsa ne bolady? Ol jerde de tórt dárejeli tamasha tepe-teńdik paıda bolady eken. Tórtken tepe-teńdiginen bir ǵana aıyrmasy: Tórtken tepe-teńdigindegi assosıatorlardy ıakobıanǵa jáne tańbalardy aýystyrsa bolǵany. Bul tepe-teńdikti Tórtkenniń týysy retinde Tórtqara tepe-teńdigi dep ataǵan durys bolady. Biz Tórtken tepe-teńdiginiń Besken tepe-teńdigi degen sińlisi bar ekenin bilemiz. Endeshe, Tórtqaranyń Besqara degen inisin – besinshi dárejeli tepe-teńdigi bolýyn kútýge bolady. Ony qalaı tapsaq eken? Tórtken jáne Tórtqara algebralary kóptegen máselelerdi týyndatady. Asqar osyndaı algebralardyń bir mysalyn ǵana oılap tapty. Basqalary bar ma? Osyndaı algebralardyń qurylymdyq teorııasy qandaı? Bul algebralardyń basqa apalary men aǵalary bar ma? Dıfferensıaldaý, ıntegraldaý amaldary kómegimen kóbeıtindilerdi kóptep oılap tabýǵa bolady. Keıbir algebralar óte qyzyq, keıbiri – qyzyq emes. Olardy qalaı aıyrýǵa bolady, qalaı jikteý kerek? Bul suraqtar óz zertteýshilerin kútip jatyr.
Biz akademık Asqar Jumadildaevtyń ǵylymı qyzmetiniń bir baǵyty týraly ǵana aıttyq. Asekeńniń algebradaǵy shyńdary jańaǵydaı bolsa, qoǵamdyq qyzmeti, qaıratkerligi she? Ataqty ǵalym Qazaqstan Respýblıkasy Joǵarǵy Keńesiniń 12-shi (1991-1993) jáne 13-shi (1993-1995) shaqyrylymdarynyń depýtaty bolyp saılandy. 1993 jyly ol Qyzylorda qalasy boıynsha saılaýǵa tústi. 13 básekelestiń arasynan top jardy. Ol 12-shi shaqyrylǵan Joǵarǵy Keńestiń Esep komıtetiniń tóraǵasy bolǵany da zańdylyq sııaqty. Ol kezde kompıýterler bolǵan joq. Daýys berý nátıjeleri eskishe qolmen esepteletin. Parlamenttegi barlyq mańyzdy daýys berý qorytyndylary onyń qolymen bekitildi. Sonymen birge, Bilim men ǵylym komıteti tóraǵasynyń orynbasary bolyp saılandy. Onyń saılaýaldy tuǵyrnamasy pýnktiniń biri daryndy jastardy qoldaıtyn arnaıy qordy qurý týraly usynys edi. «Bolashaq» baǵdarlamasy aıasynda on myńnan asa qazaq jastary shetel ýnıversıtetterinde bilimin jalǵastyrýǵa múmkindik aldy. Asqar Jumadildaev Parlamenttiń Qazaqstannyń Táýelsizdik týraly deklarasııasy, Qazaqstannyń Táýelsizdigi týraly Zańy, Qazaqstan Respýblıkasynyń birinshi Konstıtýsııasy jáne Qazaqstan Respýbıkasynyń Tuńǵysh Prezıdentiniń alǵashqy saılaýy sııaqty tarıhı sheshimderdi qabyldaýyna qatysqan qaıratker azamat.
Ol memlekettik deńgeıdegi joǵary syılyqtarmen marapattaýǵa baılanysty úsh el prezıdentteriniń qabyldaýynda boldy. 1995-1996 jyldary Gýmboldt qorynyń stıpendıaty atandy. Osyǵan baılanysty ony Germanııa Federatıvtik Respýblıkasynyń prezıdenti R.Gersog qabyldady. 2011 jyly Elbasy N.Á.Nazarbaev oǵan Qazaqstan Respýblıkasynyń Memlekettik syılyǵyn tabys etti. 2012 jyly Iran Islam Respýblıkasynyń prezıdenti M.Ahmadınıjad ony halyqaralyq Ál-Horezmı syılyǵymen marapattady.
Asqar Jumadildaev úlken ǵylymı-aǵartýshylyq qyzmet te atqaryp keledi. Onyń teledıdardan sóılegen sózderi men baspasóz betterindegi maqalalary kórermender men oqyrmandardyń qyzyǵýshylyǵyn týdyrady. «Qaryz ben paryz», «Kúltóbe», «Biz aıtsaq» – onyń qatysqan telebaǵdarlamalarynyń bir bóligi ǵana. О́z sózderinde ol ǵylym týraly aıtpaı ketpeıdi. Onyń ǵylymǵa berilgendigi, ǵylymdy kópshilikke taratý tásilderi tamsandyrady. Jastar ǵylymǵa kelmeıtin zaman bolǵan. Ol bolsa stýdentterdi barynsha belsendi áreketterge tartýdyń, ǵylym shyńyna shyǵýdyń baıyrǵy joldaryn qaıta jandandyrdy. Kim esepti sheshse, júz dollar alady, eger ony eshkim sheshpese, onda esep keler jylǵa qalady jáne syılyq taǵy júz dollarǵa ósedi. Ázirge utqan stýdentterdiń rekordy úsh júz dollardy quraıdy. Osy jyly myń dollarlyq esep usynyldy: x!+1=y^2 teńdeýiniń bútin sandy sheshimderin tap. Úsh sheshimi belgili: (x,y)=(4,5), (5,11), (7,71). Tórtinshi sheshimdi tabý qajet. Professor Jumadildaevtyń noý-haýy áriptesteriniń qyzý qoldaýyna ıe boldy. Tórt matematık (M.О́telbaev, T.Qalmenov, B.Baıjanov jáne M.Gýler) árqaısysy taǵy myń dollardan syılyqqa qoldaý kórsetti. Sondyqtan, bıyl bul esep bes myń dollar turatyn bolady. Ǵylymdy kópshilikke taratýǵa arnalǵan professor Jumadildaevtyń ádisin qarjy jaǵynan qoldaıtyn bıznesmender shyǵyp keledi. Eń qyzyǵy, eki alsa da, professorǵa renjimeıtin stýdentter kóbeıip jatyr. Stýdentter arasyndaǵy saýalnama nátıjesi boıynsha ol úsh márte Qazaq-Brıtan tehnıkalyq ýnıversıtetiniń úzdik professory atandy. Onyń stýdentteriniń arasynda ǵylymda, saıasatta, bızneste bıik shyńdarǵa jetken oqýshylary kóp. Onyń jıyrma shaqty stýdenti Massachýsets tehnologııalyq ınstıtýtynda oqıdy. Solardyń biri (O.Maqyshev), Forbs jýrnalynyń deregi boıynsha, kompıýterlik salada mıllıoner boldy.
Algebradaǵy, ómirdegi Asqar shyńy osylaısha asqaraly bıikterge órleı bersin dep tileımiz.
Tynysbek QALMENOV,
Matematıka jáne matematıkalyq
modeldeý ınstıtýtynyń dırektory,
UǴA akademıgi, Memlekettik syılyqtyń laýreaty,
Bektur BAIJANOV,
Algebra jáne matematıkalyq logıka bóliminiń meńgerýshisi,
UǴA korrespondent-múshesi.
ALMATY.