Tulpar tektes tulǵa

Ondaı azamat alǵashqy qadamynan-aq qarym-qabiletin tanytyp, jas bolsa da bas bolar tirligimen tóńiregindegilerden tóbe bıdeı iriligimen daralanyp, sózi ótimdi, isi tolymdy bolyp turady. Biz bul baılamdarymyzdy qazaqtyń ardaqty uly, ultymyzdyń joǵary bilimine telegeı teńiz úles qosqan akademık О́mirbek Aryslanuly Joldasbekovti oıǵa oraltqanda órbitip otyrmyz.

«Jaqsy adamdardyń ólgen kúni bolmaıdy, týǵan kúni ǵana bolady. О́mekeńniń, ǵulama ǵalym ári aıtýly qoǵam qaıratkeriniń artynda qalǵan máńgi óshpes mol mura týraly áli uzaq aıtatyn bolamyz», degen edi aıtýly arysymyz ómirden ozǵanda zamandasy, akademık Zeınolla Qabdolov. О́mekeńniń ómirsheń ónegesin jipke tizip aqyqtaı kóz aldyńnan ótkizseń, kóńil kókjıegiń keńip, tulpar tektes tulǵanyń búkil bolmys bitimi kósh jerden kórinis beredi. Jer basyp júrse О́mirbek Aryslanuly 85-tiń belesine kóteriler edi. Orys aqyny Mıhaıl Lermontovtyń «Aqyn ólimi» degen óleńiniń birinshi jolyn qazaq jyrynyń qulageri Ilııas Jansúgirov: «Aqyn óldi – ardyń týy qulady», dep aýdarǵany bar edi.

Sol sekildi ultymyzdyń tuǵyry myqty uly ǵalymy, bizdiń arly da ardaqty us­tazymyz 1999 jyly 68 jasynda pánı dú­nıeden baqı dúnıege ozdy. Sodan beri aǵamyzdyń 70 jyldyǵyn, odan keıin 80 jyldyǵyn ózinsiz atap óttik. Tek týǵan kúnin atap qana qoımaı, eńbekterin jańǵyrtyp, estelik kitaptar shyǵardyq. Atyna mektep berýge uıytqy boldyq. Sońǵy birneshe jyl kóleminde bizdiń tikeleı bastamamyzben matematıka jáne mehanıka boıynsha О́mirbek Joldasbekov atyndaǵy oqýshylardyń halyqaralyq konkýrsy ótkizilip, ol óziniń oń nátıjesin kórsetip, júzdegen talapker talantyn ushtaýda. Osy arada taǵy da oıǵa oralyp otyr. О́mirbek Arys­lanuly myna ómirden attanǵan kezde, onyń kemel isin, kemeńger kelbetin, ekinshi ǵumyryn jalǵaıtyn eńbekterin ony biletin tustastary, tórtkúl dúnıege aty málim oqymystylar shyn nıetpen jurt aldyna tartty. Sózimiz jalań bolmas úshin ózimiz de tanyp-bilgen, kózimizben kórip, qulaǵymyzben estigen halqymyzdyń betke ustar bedeldileriniń tap basqan taǵylymdy baılamdaryn keıingi oqyrmandarǵa usyna ketsek artyqtyq etpes dep oılaımyz.

Elbasy Nursultan Nazarbaev: «Ol kisimen uzaq jyldar boıy qyzmet babymen jıi kezdesip, kóp máselelerdi aqyldasyp sheshýshi edik... О́mekeńniń tereń aqyly men parasaty halqynyń qamyn oılaıtyn azamattyǵy udaıy seziletin. Halqy da ony osyndaı jaqsy qasıetteri úshin qatty qadirleıtin. Kóziniń tirisinde ol eliniń, halqynyń qurmeti men mahabbatyn bir kisideı-aq sezinip ótti», dep ǵalymnyń tereńdigine tebirense, aramyzdan ketkenine kóp bola qoımaǵan dara qalamger Ábish Kekilbaıuly zańǵar zamandasy týraly: «Men О́mirbek Aryslanulynyń zańǵar tulǵasyna uzaq ýaqyt alystan kóz súzip júrdim. Qyraý qabaq Talǵar men naızaǵaı shyńy – Naızaqarany ańǵarmaý qandaı múmkin bolmasa, HH ǵasyrdyń ekinshi jartysyndaǵy qazaq zııalylarynyń arasynan О́mekeńdeı kókseńgirdi jyǵa tanymaý, taý­syla tańǵalmaý, aıryqsha baǵalamaý qoldan kelmeıtin keýdemsoqtyq bolar edi. Iá, ol alǵa túskende asqardyń ózi alasaryp, aýyrdyń ózi jeńildep, asaýdyń ózi jýasyp sala beretin qasıeti bar edi. Iá, onyń janyndaı súıetin týǵan halqyna sińirer eńbegi, táýelsiz eliniń kógerip-kók­teýine qosar úlesi áli de asa kóp edi.

Ta­laı ǵasyr esesi ketip, taýy shaǵylǵan qazaq rýhanııatynyń talantymen taý jyǵa alǵan tarlan edi. Qazaq rýhynyń naǵyz Gerkýlesi edi», degen baılamy О́meǵańnyń bútin bolmysyn taıǵa tańba basqandaı kórsetip turǵany anyq. Qazaqtyń ardaqtylarynyń biregeıi О́mekeńniń óristi isine, ult urpaǵyna qanat bitirer jumysty tııanaqty atqarǵan asyl qasıetterine kezinde kýá bolǵan Báıken Áshimov: «Bul kúnderi Almaty qalasynyń Qazaq memlekettik ýnıversıtetiniń qala­shyǵyn salý osy oqý ornynyń rektory О́mir­bek baýyrymnyń da erekshe qarym-qabiletin, uıymdastyrýshylyq sheberligin jáne istiń kózin taba biletin basshy retinde tanylýyna óz áserin tıgizdi. Bizdiń elimizde tuńǵysh ret halyqaralyq Injenerlik akademııanyń ashylýy da iri ǵalym О́.Joldasbekovtiń esimimen tyǵyz baılanysty. Bul da ulttyq ǵylymymyzdyń damýyna jańa zaman talabymen qosylǵan eleýli úles ekeni daýsyz», deıdi. Biz bul sózderdi keltirýdegi oıǵa alǵa­nymyz, árqaısy bir-bir taý silemindeı da­ra jandardyń zamandastarynyń eńbegin ba­ǵalaýdaǵy úlgi-ónegesin, keń peıilin, darhan kóńilin ańǵarta ketý edi.

Iá, osyndaı bedel bıikke jet­ken, aqyl-parasaty tarazy basynda qashanda teń turatyn О́mirbek Aryslanuly da hal­qymyzdyń orny bólek alyptarynyń qatarynan edi. Ol da oıy men eńisi qatar júretin bel-belesterden irkilmeı ótip, ǵylym shyńyna, qoǵamdaǵy ornyna ózgeler sekildi bala bolyp dúnıe esigin ashyp, óse kele alǵa umtylyp, talmaı izdenip daryn qarymymen jetken edi. О́zi ǵana jetip qoı­maı, biz sekildi shoǵyr-shoǵyr urpaqty da bir-bir beleske kóterip, ǵylym áleminiń qupııasyna tereń boılatty. Orta mektepti altyn medalmen bitirgen О́mekeń Máskeýdegi M.Lomonosov atyndaǵy Memlekettik ýnıversıtettiń mehanıka-matematıka fakýltetine oqýǵa túsedi. Armany asqaq, qııaly qyrandaı kókke samǵaǵan bola­shaq ǵalym irgeli bilim ornynda júrgende eren talantymen ustazdarynyń iltıpaty­na bólenedi.

Sóıtip, ataqty bilim ordasyn úzdik­ter qatarynda bitirip, kindik qany tamǵan tý­ǵan eline oralyp, Shymkent qalasyndaǵy Qazaq tehnologııa ınstıtýtynyń matematıka jáne mehanıka kafedrasynda oqytýshylyq qyzmet atqarady. Oıy ushqyr, qarymy myqty, jigerli azamat ǵylymdaǵy maqsatyna jetsem degen nıetpen ózi joǵary oqý ornyn bitirgen Máskeý qalasyna qaıtadan baryp, aspırantýraǵa qabyldanyp, ony da úzdik támamdap, kandıdattyq jumysyn da sátti qorǵap shyǵady. Osy bilimin ıgilikke jaratyp, ony ke­ıingi jastyń sanasyna sińirý úshin Al­maty qalasyna oralyp, burynǵy Qazaq polıtehnıkalyq ınstıtýtyna dosent bolyp qyzmetke kirisip, artynan kafedra meńgeredi. Tolassyz talpynys, ǵylymǵa degen ynta-jiger, onyń ıirimderi mol qıyndyǵy men qyzyǵy qatar júretin jumystar zerdeli jandy shynyqtyra beredi. Bilim bere júrip mashınataný teorııasyna den qoıady.

Alǵyrlyǵyn kórsetken daryndy jigitti ınstıtýt basshylyǵy dekandyq qyzmetke, artynan prorektorlyq jumysqa kóteredi. Kemeldene bastaǵan keń ıyqty, oı ól­­shemi eren О́mirbek Aryslanuly­nyń birte-birte abyroı-bedeli artady. Onyń tyń ıdeıalary, sony bastamalary, qatarlastarynan ozyq turatyn ǵylymı zertteýleri, uıymdastyrýshylyq qabileti kóre alatyn jandardyń nazaryna ilinedi. Úkimet baıtaq elimizdegi bilim men ǵylymnyń nebir saıypqyrandaryn daıyndap jatqan Qazaqtyń ulttyq ýnıversıtetiniń jumysyn áli de bolsa jetildirip, zaman talabyna saı qurylymyn ornyqtyrý nıetimen О́mirbek Joldasbekovti osy oqý ornyna rektor etip bekitedi. Ýaqytqa oraı bilim berý úshin ulttyq ýnıversıtettiń tórt qubylasyn tú­gendeý jónindegi ishki ıirimderi ony nebir tyń qadamdarǵa bastaıdy.

Búgingi ál-Farabı atyndaǵy Ulttyq ýnıversı­tet qalashyǵyn salý jóninde, kezinde Qazaq Úkimeti qabyldaǵan, artynan aıaqsyz qalǵan qaýlysyn qap túbinen taýyp, jan-jaqty jetildirilgen jańa qujatqa qol jetkizedi. Rektorlyq qyzmetke 1970 jyldyń tamyzynda kelse, atalmysh Úkimettiń jańa qaýlysy jeltoqsanda shyqqan bolatyn. Sonda bul qujatty úsh-tórt aıdyń ishinde qabyldatyp, iske qosqanyn kórýge bolady. Alataýdyń baýraıynan 90 gektar jer bólgizedi. Túpki maqsaty – ózi oqyǵan Máskeýdegi M.Lomonosov ýnıversıtetindeı oqý ornyn qazaq topyraǵynda da qalyptastyrý, sóıtip, ult urpaǵynyń mereıin ústem etý bolatyn. Ol búginimen ómir súrýdi qorlyq dep biletin, erteńiniń erteńine, kóz ushyndaǵy kóp jurttyń oıyna kele qoımaıtyn keleli isterge, kemel tirlikterge úmit artyp, álem­degi aty jer jarǵan ýnıversıtetterdeı ordaly oqý orny boı kóterse deıtin. Bul tirligin men keler urpaq aldynda júziniń jaryq bolýyn aldyn ala oılaýynan dep bilemin. «Bul bizdiń paryzymyz, moıyndaǵy qaryzymyz.

Ár urpaq ózine artylǵan júkti keıinge qaldyrmaı bitirip ketýi kerek. Sonda ǵana el aldyndaǵy boryshy ótelip, qoǵam kórkeıedi. Qarabastyń qamyn jeý – jegiqurt. Ol ońaltpaıdy, túptiń túbinde omaltady», deıtin biz sekildi izbasarlarymen oı bólisken sátterde. Akademıktiń ýnıversıtet qalashyǵyn jasaýdaǵy jospar-jobasyna úńilgende, ol dúnıejúzindegi myqty bilim mekemeleriniń qurylymyn qatty eskergenin kórý qıyn bolmasa kerek. Ony myna dálel-dáıekterden ańǵarýǵa bolady. Qazaq memlekettik ýnıver­sıtetiniń jańa qalashyǵynda 15 myń stýdent bilim alyp, 7 myńǵa taıaý oqytýshy-professorlar qyzmet etýi tıis boldy. Osy kúni baryp bilim alý armanǵa aınalǵan Ulybrıtanııadaǵy áıgili qos ýnıversıtet Oksford pen Kembrıdj, AQSh-taǵy Garvard, Massachýsest ýnıversıtetterinde de stýdentter sany men oqytýshylar qu­ra­my sondaı kólemde eken. Memlekettik ýnıversıtettiń mereıin kóteretin bilimi tereń, teorııa men praktıkany ushtastyryp el úmit artyp otyrǵan jasty talapqa saı oqytatyn oqytýshy-professorǵa qamqorlyq jasaý, stýdentter turatyn jataqhananyń óresin kóterýdi birinshi kezekke shyǵaryp qana qoımaı, ony da oryndaýǵa kúsh saldy. Ýnıversıtet bilim ordasy ǵana emes, ǵylym ordasy bolý kerektigin de esten shyǵarmady.

Buǵan da mysal keltire ketelik. 1971 jyly oqý ornynda 52 ǵylym doktory, 309 ǵylym kandıdaty bolsa, 15 jyldan keıin, ıaǵnı 1986 jyly 30 akademık, 200 ǵylym doktory, 700-den asa ǵylym kandıdaty qyzmet etti. Ýnıversıtettiń osylaısha bedeli bıiktep, Qazaqstanda ǵana emes, KSRO-da aldyńǵy úshtiktiń qatarynan tabyldy. Osy kúni jańa tehnıka men tehnologııa, ındýstrııalyq-ınnovasııalyq baǵdar­la­malardy iske asyrý jaıy aıtylyp qana qoımaı, birtindep sheshimin tabýda. О́mirbek Aryslanuly óz dáýirinde, «Tehnıkanyń tetigin bilgen jurt eshkimge ese jibermeıdi. Biz ony erte eskerýimiz kerek. Talanttardy tartyp, olardyń boıyndaǵy daryndy ashýǵa tıistimiz», dep baǵyt-baǵdar beretin. О́reli jastyń órisin keńeıtýge qamqorlyq jasaýdy birinshi kezekke qoıyp, olardy óz baqylaýynda ustaıtyn. Biz biletin aıtýly ǵalym sózdiń emes, istiń adamy edi. Oǵan da dálel jetkilikti.

О́tken ǵasyrdyń 60-jyldarynyń sońyna qaraı orda buzar 35 jasynda Qazaq elinde alǵash ret «Mehanızm, mashına jáne avtomatıka teorııasynyń mamany» dep atalatyn arnaýly ǵylymı kadr daıyndap shyǵaratyn aspırantýra uıymdastyrdy. Ol kezde Qazaq polıtehnıkalyq ınstıtýtynda (qazirgi Qanysh Sátbaev atyndaǵy Qazaq ulttyq tehnıkalyq ýnıversıteti) prorektor bolatyn. Ulttyq ýnıversıtetke basshy bolyp kelgennen keıin de ilgeridegi isin jalǵastyryp, qoldanbaly mehanıka kafedrasyn ashyp, oǵan myqty ǵalymdardy shaqyrdy. Solardyń qatarynda biz de boldyq. Osy arada 1972 jyldan beri áldeneshe ret jaryq kórgen «Mashınalar mehanızmderiniń teorııasy» atty oqýlyǵyn erekshe atap ótýge tıistimiz. Ár zamannyń óz izasharlary, tuńǵyshtary bolady.

Bul jaǵynan kelgende О́mirbek Aryslanuly bizdiń topshylaýymyzsha Otanymyzdaǵy mashınalar men mehanızmder teorııasynyń (MMT) negizin qalaǵan, mektebin qalyptastyrǵan kemel azamat. Osy saladaǵy qyrýar ǵylymı izdenisteri oǵan úlken abyroı ákelgenin bilemiz. Mashınalar men mehanızmder teorııasy boıynsha doktorlyq dıssertasııa qorǵaýǵa arnalǵan ǵylymı keńes buryn Máskeý men Lenıngradta bolsa, ol qajyrly qaıratkerdiń tabandy jumystarynyń nátıjesinde Qazaq ulttyq ýnıversıtetinen de ashylyp, bul alys-jaqynǵa sabylyp júr­gen ondaǵan emes júzdegen ǵylymǵa umtylǵandarǵa molynan múmkindik bergenine kýámiz. Qoǵamdyq jumys pen ǵylymı jumysty kemeldikpen teń atqarǵan О́mekeń Qazaq eliniń Ulttyq Ǵylym akademııasyna akademık bolyp saılanyp, Memlekettik syı­lyqtyń laýreaty atandy. Qazaqstannyń eńbek sińirgen ǵylymı qyzmetkeri ataǵyn aldy.

Qashanda ózinen buryn shákirtteriniń qam-qareketin esten shyǵarmaıtyn ardaqty aǵa, qyrýar jumystyń arasynan ýaqyt taýyp, olardyń izdenisterine de kóńil bóle bildi. Sonyń nátıjesi 24 ǵylym doktoryn, 90-nan asa ǵylym kandıdatyn daıyndaýǵa qol jetkizdi. Olardyń deni qazir azat eldiń damýyna úles qosyp júr. О́zi 400-den asa ǵylymı eńbektiń avtory bolyp, 18 monografııa, 30 oqý quralyn jazdy. Búginde qoldanysta júrgen, akademık oılap tapqan túrli mashına bólshekteri, naqtylaı tússek, 85 ónertabystyń avtory, álemdik deńgeıdegi ondaǵan patenttiń ıesi ekenin de aıtý paryz. Alda aıttyq, О́mekeń Ulttyq ýnıversıtetke jetekshilik etkende ǵalymdarǵa kóp qolushyn sozdy, bilim men ǵylymdy ushtastyram degenge molynan jaǵdaı jasady dep.

Sonyń nátıjesinde zerdeli zert­teýlerdiń qorytyndylary teorııada dáıektelip, óndiriske engen, el dáýletin arttyrýǵa úles qosqan jańalyqtar ózi­mizdi qoıyp ózge­lerdiń, máselen, AQSh, Ulybrıtanııa, Fransııa, Germanııa, basqa da elderdiń suranysyna ıe boldy. Bilim ordasynyń osylaısha halyqaralyq deń­geıge kóterilýi, zerdeli jandardyń naza­ryn aýdarýy – úlken jetistigimiz boldy. Buǵan qosa ýnıversıtet tek qana óz Ota­nymyzdyń jastaryn oqytyp qoımaı basqa da memleketterdiń jastaryna bilim berip, álemdik deńgeıdegi ýnıversıtet ekenin dáıektedi. Bir ǵajaby osyndaı isti ol ózim ǵana istedim demeıtin: «Men istedi degenshe, kóp atqardy deseńshi», dep ujym eńbegin ulyqtaýdan, jol siltep, jón kórsetken, qarjydan qaraılasqan azamattarǵa aldymen alǵysyn aıtyp, iltıpatyn bildirip, eńbegin baǵalap otyratyn.

Ol: «Ǵylym da, ǵalym da – halyq qazy­nasy» deıtin. Bıliktegi shen taǵyp, shekpen kıgender aldynda sol ǵylym men ǵalym abyroıyn qorǵap júretin. Mashınalar men mehanızmder teorııasyn zerdelegende onyń arǵy qatparly tarıhyna boılap baryp, osy salanyń aıtýlylary P.L.Chebyshev, I.A.Vıshnegradskıı, P.O.Somov, A.E.Jýkovskıı, L.V.Aýsar, ózge de ǵalymdar eńbegin jiti qarap, keńestik dáýirdegi kemeńgerler qatarynan oryn al­ǵan akademıkter I.I.Artobolevskıı, A.Iý.Ishlınskıı jolyn jalǵap, óziniń baǵyt-baǵdaryn anyqtap alǵanynan habardarmyn. Sol izdenisterdiń túıini mehanızm men mashına teorııasy týraly zertteý­ler nátıjesinde qyrýar eńbekter jasady. Joǵary klasty mehanızmder teorııasy aıasyndaǵy eńbekterine bir sát toqtalar bol­saq, júk kótergish mashınalar jaıly jumysyn burynǵy Iýgoslavııanyń «Mego-18 Novembı» fırmasy satyp alyp iske qossa, AQSh-tyń Hoýp-Indastrız fırmasymen VSh-8 kótergishine kelisim jasalǵan bolatyn.

1660 gradýs ystyqta bolat qorytatyn konvertorda jumys isteýge laıyqtal­ǵan manıpýlıatory da shetel patentterin aldy. Ǵalymnyń osyndaı keleshek úshin jasaǵan keremet eńbekterimen tanysqan halyqaralyq jáne Reseı ınjenerlik akademııasynyń prezıdenti, kórnekti ǵa­lym Borıs Gýsev: «Ol shyn máninde Shy­­ǵystyń uly oıshyldarynyń biri boldy. Akademııanyń kúlli músheleri álemdik ınjenerlik qozǵalysqa qatysýshylardyń bári akademık О́mirbek Aryslanuly Jol­dasbekovti HH ǵasyrdyń ál-Farabıy dep maqtanyshpen aıtady», degen bolatyn. Shynynda, sol kezde onyń bolashaqqa talpynǵan, jurt qamyn jegen asyl tekti armany azat Otanymyzdyń óz tehnıkalary jumys istese degen izgi nıetten tý­ǵan bolatyn. Bitim bolmysy ǵana emes, aqylynyń ózi alyp bolyp jaralǵan nar tulǵanyń sondaǵy jan dúnıesin endi uǵyp otyrmyz.

Álem elderinde atam zamannan beri jumys istep jatqan ınjenerlik akademııa júıesin óz elimizde qursaq dep biz sekildi shákirtterimen keńesip, jospar-jobasyn, baǵyt-baǵdaryn, erteń, keleshekte atqaratyn jumystardy pysyqtaıtyn. Kim qandaı ispen aınalysý kerek degen máseleni de keńinen oılastyrdy. Sonyń bári de kóz aldymyzdan ótip jatty. Shvesııa Koroldigi akademııasynyń shaqyrýymen sol elge dáris oqýǵa barǵanda, túpki oıyna taban tirep kelgen edi. «Injenerlik akademııa – bul jańa zamannyń tehnıkasy men tehnologııasynyń altyn arqaýy. Máselen, sol Shvesııa Koroldigi akademııasynyń qurylǵanyna 100 jylǵa taıaý ýaqyt ótse, Amerıka Qurama Shtattaryndaǵy mundaı akademııanyń mártebesi tipti zor. Ol ǵylym ordasynyń quramyndaǵy Ulttyq akademııadan da artyq kórinetini bar. Biz bul ıgilikti isti atqara alsaq ǵalymdar men ınjenerler óndiris jańashyldarymen birlese otyryp, jumys nátıjesinde tyń jetistikterge qol jetkizedi. Zaýyt, fabrıkamyzdyń bári zamanǵa saı qural-jabdyqtarǵa zárý. Sony myna biz qurǵan akademııa táýelsiz elimizdiń aıasynda sheship, ony birte-birte álemdik deńgeıge kóterýi qajet», degen tujyrymyn aıtatyn.

Bir joly: «Pákistan elin alaıyqshy. Ondaǵy ınjenerlik akademııa ótken ǵasyrdyń 40-shy jyldarynyń bel ortasynda qurylǵan» degeni este. «Ǵalym ne kerek ekenin biledi, al ınjener ne kerek ekenin jáne ony qalaı jasaý kerek degendi de oı-sanalaryna toqyp júredi», dep bir joly aǵynan jarylǵan edi. Qazir ǵulama ǵalym bastamasymen qurylǵan Ulttyq ınjenerlik akademııa táýelsiz elimizdiń damýyna óziniń úlken septigin tıgizip ke­ledi. Kóptegen ǵylymı jańalyqtardyń óz sheshimin taýyp, óndiristen oryn alýyna da jol ashylýda. Ony bul arada tarata aıtyp jatýdy maqsat etpedik.

Ultyna minsiz qyzmet atqarǵan О́me­keńniń ómir ótkelindegi bir qıyn kezeń Jeltoqsan kóterilisinen keıin bolǵan edi. Halqym degen azamattyń erge tán eńbegin ultshyldyqqa balap urynǵandar, ony aqqa kúıe jaqqandaı jat qylyqtarymen kináli etip shyǵarýǵa tyrysyp baqty. Biraq jelikkender men jelpingender aqyry ózderi kósh sońynda qalyp, ult jaqsysynyń aldynda júzderi sharyqqa aınaldy. О́mirbek Aryslanuly aq adal ekenin dáleldep, jurttyń iltıpatyna qaıta bólen­gen soń, 1990 jyly 12-shi shaqyrylǵan Res­pýblıka Joǵary Keńesine depýtat bolyp saılandy. Bul onyń halqymen qaıta qaýyshýy edi. Budan keıin de ol áldeneshe ret halyq qalaýlysy bolyp egemen elimizdiń órkendep ósýine óz úlesin qosty.

Sonyń ishinde qazir aıtyp júrgen básekelestik máselesin, tolyq ekonomıkalyq derbestikke jetý joldaryn, vedomstvoshylyqty, halyqty eseńgiretip bara jatqan ekolo­gııa zardaptaryn joıý, ulttyq dástúr men mádenıetti áspetteý, til men dindi qur­etteý, jastardyń eńbek etýine, bilim alyp, ǵylymmen aınalysýyna jaǵdaı jasaý, mamandyǵy barlardy eńbekke baýlı otyryp, olardyń kúsh-qaıratyn tıimdi paıdalaný, ǵylymnyń qaryshtap damýy úshin aldymen materıaldyq bazany jaqsartý, taǵy basqa máselelerdi bıik minberden jıi kótergeni jurt esinen áli shyǵa qoımaǵan bolsa kerek. Men osy arada ustazymnyń boıyndaǵy bir jaqsy qasıetti aıta ketsem deımin.

Ol qashanda pále qýýǵa, bireýge jala jabýǵa joq bolatyn. Jamandyq jasaǵannyń ózine «tas atqanǵa as at» dep jaqsylyǵyn aıamaıtyn. Qas emes, dos izdep júretin. Keń-baıtaq Otanymyzdyń uldary men qyzdaryn teń kóretin, eshkimdi bólip jarmaıtyn. «Bárimiz bir qazaqtyń balasymyz. Jetpeıtin ne bar? Bólinýden aýlaq júreıikshi. Bizdiń ata-babalarymyz tulpar tektes bolǵan. Búgingideı alyp tehnıka joq zamanda atpen-aq tórt qubylasyn túgendep, jasanyp jaý shapsa judyryq bolyp jumylyp, qarsy turǵan. Sóıtip, búgingi myna dalany onyń asty-ústindegi baılyqty bizge mura etip qaldyrǵan. Men muny uly mura deımin. Sol úrdisti úzip almaı, keıingige tapsyrý qaı-qaısymyzǵa da mindet», deýshi edi kemeńger ǵalym. Shákirtteriniń ǵana emes, ultynyń da ustazyna aınalǵan akademıkti álem oqy­mystylary ár kez joǵary baǵalaıtyn.

Ony mártebeli jıyndardyń tórine tó­re­deı etip otyrǵyzyp qana qoımaı, ǵylym­daǵy tyń ıdeıalaryn tyńdaıtyn. Mysaly, halyqaralyq Injenerlik akademııa mú­sheleri ony birinshi vıse-prezıdenti etip saılap, abyroıǵa keneltkenine kýámiz. Islam elderi Injenerlik akademııalar federasııa­sy da vıse-prezıdenti dárejesine kóterdi. Al óziniń tól týyndysy sanalatyn Qazaq eliniń Ulttyq ınjenerlik akademııasynyń tuńǵysh prezıdenti ekenin de eske sala ketsek deımiz.

Ol qoldanbaly mehanıka, mehanızmder men mashınalar salasyndaǵy jetken jetistikteri óz elimizde ǵana emes, shetelderde de joǵary baǵalandy. Sonyń bir mysaly, V.G.Shýhov pen ál-Horezmı (Iran) atyndaǵy halyqaralyq altyn medaldiń ıegeri bolýy der edik. О́mirbek Joldasbekovteı ardaqty jan­nyń ómirden ozǵanyna da 20 jyl taıap qal­­dy. «Jaqsynyń aty, ǵalymnyń haty ólmeıdi», degendeı, qazaq jurty, Qazaq eli aman turǵanda ardaqty ǵalym, tulpar tekti azamattyń aty men abyroıy, ǵylymdaǵy mol murasy, ómirdegi ónegesi ultymen birge jasaı beretin bolady.

Baqytjan JUMAǴULOV, Qazaqstan Ulttyq ınjenerlik akademııasynyń prezıdenti, Memlekettik syılyqtyń laýreaty. Almaty.